Adhyaya 11

Verse 1

डुण्डुभचरितम्।। 1 ।। डुण्डुभ उवाच। सखा बभूव मे पूर्वं खगमो नाम वै द्विजः। भृशं संशितवाक्तात तपोबलसमन्वितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि एकादशोऽध्यायः।। 11 ।।

ḍuṇḍubhacaritam|| 1 || ḍuṇḍubha uvāca| sakhā babhūva me pūrvaṃ khagamo nāma vai dvijaḥ| bhṛśaṃ saṃśitavāktāta tapobalasamanvitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi paulomaparvaṇi ekādaśo'dhyāyaḥ|| 11 ||

Verse 2

स मया क्रीडता बाल्ये कृत्वा तार्णं भुजंगमम्। अग्निहोत्रे प्रसक्तस्तु भीषितः प्रमुमोह वै।। संशितवाक् तीक्ष्णवचनः।।

sa mayā krīḍatā bālye kṛtvā tārṇaṃ bhujaṃgamam| agnihotre prasaktastu bhīṣitaḥ pramumoha vai|| saṃśitavāk tīkṣṇavacanaḥ||

Verse 3

लब्ध्वा स च पुनः संज्ञां मामुवाच तपोधनः। नर्दहन्निव कोपेन सत्यवाक्संशितव्रतः।।

labdhvā sa ca punaḥ saṃjñāṃ māmuvāca tapodhanaḥ| nardahanniva kopena satyavāksaṃśitavrataḥ||

Verse 4

यथावीर्यस्त्वया सर्पः कृतोऽयं मद्बिभीषया। तथावीर्यो भुजंगस्त्वं मम शापाद्भविष्यसि।।

yathāvīryastvayā sarpaḥ kṛto'yaṃ madbibhīṣayā| tathāvīryo bhujaṃgastvaṃ mama śāpādbhaviṣyasi||

Verse 5

तस्याहं तपसो वीर्यं जानन्नासं तपोधन। भृशमुद्विग्नहृदयस्तमवोचमहं तदा।।

tasyāhaṃ tapaso vīryaṃ jānannāsaṃ tapodhana| bhṛśamudvignahṛdayastamavocamahaṃ tadā||

Verse 6

प्रणतः संभ्रमाच्चैव प्राञ्जलिः पुरतः स्थितः। सखेति हसतेदं ते नर्मार्थं वै कृतं मया।।

praṇataḥ saṃbhramāccaiva prāñjaliḥ purataḥ sthitaḥ| sakheti hasatedaṃ te narmārthaṃ vai kṛtaṃ mayā||

Verse 7

क्षन्तुमर्हसि मे ब्रह्मञ्शापोऽयं विनिवर्त्यताम्। सोऽथ मामब्रवीद्दृष्ट्वा भृशमुद्विग्नचेतसम्।।

kṣantumarhasi me brahmañśāpo'yaṃ vinivartyatām| so'tha māmabravīddṛṣṭvā bhṛśamudvignacetasam||

Verse 8

मुहुरुष्णं विनिःश्वस्य सुसंभ्रान्तस्तपोधनः। नानृतं वै मया प्रोक्तं भवितेदं कथंचन।।

muhuruṣṇaṃ viniḥśvasya susaṃbhrāntastapodhanaḥ| nānṛtaṃ vai mayā proktaṃ bhavitedaṃ kathaṃcana||

Verse 9

यत्तु वक्ष्यामि ते वाक्यं शृणु तन्मे तपोधन। श्रुत्वा च हृदि ते वाक्यमिदमस्तु सदाऽनघ।।

yattu vakṣyāmi te vākyaṃ śṛṇu tanme tapodhana| śrutvā ca hṛdi te vākyamidamastu sadā'nagha||

Verse 10

उत्पत्स्यति रुरुर्नाम प्रमतेरात्मजः शुचिः। तं दृष्ट्वा शापमोक्षस्ते भविता नचिरादिव। एवमुक्तस्तु तेनाहमुरगत्वमवाप्तवान्।।

utpatsyati rururnāma pramaterātmajaḥ śuciḥ| taṃ dṛṣṭvā śāpamokṣaste bhavitā nacirādiva| evamuktastu tenāhamuragatvamavāptavān||

Verse 11

स त्वं रुरुरिति ख्यातः प्रमतेरात्मजोऽपि च। स्वरूपं प्रतिपद्याहमद्य वक्ष्यामि ते हितम्।।

sa tvaṃ rururiti khyātaḥ pramaterātmajo'pi ca| svarūpaṃ pratipadyāhamadya vakṣyāmi te hitam||

Verse 12

सौतिरुवाच। स डौण्डुभं परित्यज्य रूपं विप्रर्षभस्तदा। स्वरूपं भास्वरं भूयः प्रतिपेदे महायशाः।।

sautiruvāca| sa ḍauṇḍubhaṃ parityajya rūpaṃ viprarṣabhastadā| svarūpaṃ bhāsvaraṃ bhūyaḥ pratipede mahāyaśāḥ||

Verse 13

इदं चोवाच वचनं रुरुमप्रतिमौजसम्। अहिंसा परमो धर्मः सर्वप्राणभृतां वर।।

idaṃ covāca vacanaṃ rurumapratimaujasam| ahiṃsā paramo dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ vara||

Verse 14

तस्मात्प्राणभृतः सर्वान्न हिंस्याद्ब्राह्मणः क्वचित्। ब्राह्मणः सौम्य एवेह भवतीति परा श्रुतिः।। तार्णं तृणमयम्।।

tasmātprāṇabhṛtaḥ sarvānna hiṃsyādbrāhmaṇaḥ kvacit| brāhmaṇaḥ saumya eveha bhavatīti parā śrutiḥ|| tārṇaṃ tṛṇamayam||

Verse 15

वेदवेदाङ्गविन्नाम सर्वभूताभयप्रदः। अहिंसा सत्यवचनं क्षमा चेति विनिश्चितम्।।

vedavedāṅgavinnāma sarvabhūtābhayapradaḥ| ahiṃsā satyavacanaṃ kṣamā ceti viniścitam||

Verse 16

ब्राह्मणस्य परो धर्मो वेदानां धारणापि च। क्षत्रियस्य हि यो धर्मः स नेहेष्येत वै तव।।

brāhmaṇasya paro dharmo vedānāṃ dhāraṇāpi ca| kṣatriyasya hi yo dharmaḥ sa neheṣyeta vai tava||

Verse 17

दण्डधारणमुग्रत्वं प्रजानां परिपालनम्। तदिदं क्षत्रियस्यासीत्कर्म वै शृणु मे रुरो।।

daṇḍadhāraṇamugratvaṃ prajānāṃ paripālanam| tadidaṃ kṣatriyasyāsītkarma vai śṛṇu me ruro||

Verse 18

जनमेजयस्य यज्ञेऽस्मिन्सर्पाणां हिंसनं पुरा। परित्राणं च भीतानां सर्पाणां ब्राह्मणादपि।। सौम्यः अतीक्ष्णस्वभावः।।

janamejayasya yajñe'sminsarpāṇāṃ hiṃsanaṃ purā| paritrāṇaṃ ca bhītānāṃ sarpāṇāṃ brāhmaṇādapi|| saumyaḥ atīkṣṇasvabhāvaḥ||

Verse 19

तपोवीर्यबलोपेताद्वेदवेदाङ्गपारगात्। आस्तीकाद्द्विजमुख्याद्वै सर्पसत्रे द्विजोत्तम।।

tapovīryabalopetādvedavedāṅgapāragāt| āstīkāddvijamukhyādvai sarpasatre dvijottama||