Adhyaya 109

Verse 1

भीष्मस्य काशिपतिकन्याहरणार्थं वाराणसीगमनम्।। 1 ।। कन्यां हृतवता भीष्मेण युद्धे राज्ञां पराजयः।। 2 ।। मध्येमार्गं साल्वपराजयः।। 3 ।। विचित्रवीर्यविवाहोपक्रमे तमनिच्छन्त्या ज्येष्ठाया अम्बयाः साल्वं प्रति गमनम्।। 4 ।। तेन प्रत्याख्यातायाः पुनर्भीष्मं प्राप्ताय अम्ब्रायाः भीष्मेण निराकरणम्।। 5 ।। भीष्मजिघांसया तपस्यन्त्या अम्बायाः प्रसन्नात्कुमारान्मालाप्राप्तिः।। 6 ।। वैशंपायन उवाच। हते चित्राङ्गदे भीष्मो बाले भ्रातरि कौरव। पालयामास तद्राज्यं सत्यवत्या मते स्थितः।।

bhīṣmasya kāśipatikanyāharaṇārthaṃ vārāṇasīgamanam|| 1 || kanyāṃ hṛtavatā bhīṣmeṇa yuddhe rājñāṃ parājayaḥ|| 2 || madhyemārgaṃ sālvaparājayaḥ|| 3 || vicitravīryavivāhopakrame tamanicchantyā jyeṣṭhāyā ambayāḥ sālvaṃ prati gamanam|| 4 || tena pratyākhyātāyāḥ punarbhīṣmaṃ prāptāya ambrāyāḥ bhīṣmeṇa nirākaraṇam|| 5 || bhīṣmajighāṃsayā tapasyantyā ambāyāḥ prasannātkumārānmālāprāptiḥ|| 6 || vaiśaṃpāyana uvāca| hate citrāṅgade bhīṣmo bāle bhrātari kaurava| pālayāmāsa tadrājyaṃ satyavatyā mate sthitaḥ||

Verse 2

तथा विचित्रवीर्यं तु वर्तमानं सुखेऽतुले। संप्राप्तयौवनं दृष्ट्वा भ्रातरं धीमतां वरः। भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम्।।

tathā vicitravīryaṃ tu vartamānaṃ sukhe'tule| saṃprāptayauvanaṃ dṛṣṭvā bhrātaraṃ dhīmatāṃ varaḥ| bhīṣmo vicitravīryasya vivāhāyākaronmatim||

Verse 3

अथ काशिपतेर्भीष्मः कन्यास्तिस्रोऽप्सरोपमाः। शुश्राव सहिता राजन्वृण्वाना वै स्वयंवरम्।।

atha kāśipaterbhīṣmaḥ kanyāstisro'psaropamāḥ| śuśrāva sahitā rājanvṛṇvānā vai svayaṃvaram||

Verse 4

ततः स रथिनां श्रेष्ठो रथेनैकेन शत्रुजित्। जगामानुमते मातुः पुरीं वाराणसीं प्रभुः।।

tataḥ sa rathināṃ śreṣṭho rathenaikena śatrujit| jagāmānumate mātuḥ purīṃ vārāṇasīṃ prabhuḥ||

Verse 5

तत्र राज्ञः समुदितान्सर्वतः समुपागतान्। ददर्श कन्यास्ताश्वै भीष्मः शान्तनुनन्दनः।।

tatra rājñaḥ samuditānsarvataḥ samupāgatān| dadarśa kanyāstāśvai bhīṣmaḥ śāntanunandanaḥ||

Verse 6

तासां कामेन संमत्ताः सहिताः काशिकोसलाः। वङ्गाः पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च ते जग्मुस्तां पुरीं प्रति।।

tāsāṃ kāmena saṃmattāḥ sahitāḥ kāśikosalāḥ| vaṅgāḥ puṇḍrāḥ kaliṅgāśca te jagmustāṃ purīṃ prati||

Verse 7

कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु तदा नामसु सर्वशः। एकाकिनं तदा भीष्मं वृद्धं शान्तनुनन्दनम्।।

kīrtyamāneṣu rājñāṃ tu tadā nāmasu sarvaśaḥ| ekākinaṃ tadā bhīṣmaṃ vṛddhaṃ śāntanunandanam||

Verse 8

सोद्वेगा इव तं दृष्ट्वा कन्याः परमशोभनाः। अपाक्रामन्त ताः सर्वा वृद्ध इत्येव चिन्तया।।

sodvegā iva taṃ dṛṣṭvā kanyāḥ paramaśobhanāḥ| apākrāmanta tāḥ sarvā vṛddha ityeva cintayā||

Verse 9

वृद्धः परमधर्मात्मा वलीपलितधारणः। किकारणमिहायातो निर्लज्जो भरतर्षभः।।

vṛddhaḥ paramadharmātmā valīpalitadhāraṇaḥ| kikāraṇamihāyāto nirlajjo bharatarṣabhaḥ||

Verse 10

मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं वदिष्यति भारत। ब्रह्मचारीति भीष्मो हि वृथैव प्रथितो भुवि।।

mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyati bhārata| brahmacārīti bhīṣmo hi vṛthaiva prathito bhuvi||

Verse 11

इत्येवं प्रबुवन्तस्ते हसन्ति स्म नृपाधमाः। वैशंपायन उवाच। क्षत्रियाणां वचः श्रुत्वा भीष्मश्चुक्रोध भारत।।

ityevaṃ prabuvantaste hasanti sma nṛpādhamāḥ| vaiśaṃpāyana uvāca| kṣatriyāṇāṃ vacaḥ śrutvā bhīṣmaścukrodha bhārata||

Verse 12

भीष्मस्तदा स्वयं कन्या वरयामास ताः प्रभुः। उवाच च महीपालान्राजञ्जलदनिःस्वनः।।

bhīṣmastadā svayaṃ kanyā varayāmāsa tāḥ prabhuḥ| uvāca ca mahīpālānrājañjaladaniḥsvanaḥ||

Verse 13

रथमारोप्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः। आहूय दानं कन्यानां गुणवद्भ्यः स्मृतं बुधैः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि नवाधिकशततमोऽध्यायः।। 109 ।।

rathamāropya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ| āhūya dānaṃ kanyānāṃ guṇavadbhyaḥ smṛtaṃ budhaiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi navādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 109 ||

Verse 14

अलङ्कृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि। प्रयच्छन्त्यपरे कन्यां मिथुनेन गवामपि।। आहूयेति ब्राह्मः।।

alaṅkṛtya yathāśakti pradāya ca dhanānyapi| prayacchantyapare kanyāṃ mithunena gavāmapi|| āhūyeti brāhmaḥ||

Verse 15

वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येऽनुमान्य च। प्रमत्तामुपयन्त्यन्ये स्वयमन्ये च विन्दते।। मिथुनेन गृहीतेनेत्यार्षः।।

vittena kathitenānye balenānye'numānya ca| pramattāmupayantyanye svayamanye ca vindate|| mithunena gṛhītenetyārṣaḥ||

Verse 16

आर्षं विधिं पुरस्कृत्य दारान्विन्दन्ति चापरे। अष्टमं तमथो वित्त विवाहं कविभिर्वृतम्।। वित्तेनेत्यासुरः। बलेनेति राक्षसः। अनुमान्येति गान्धर्वः। प्रमत्तामिति पैशाचः। स्वयमन्ये इति प्राजापत्यः।।

ārṣaṃ vidhiṃ puraskṛtya dārānvindanti cāpare| aṣṭamaṃ tamatho vitta vivāhaṃ kavibhirvṛtam|| vittenetyāsuraḥ| baleneti rākṣasaḥ| anumānyeti gāndharvaḥ| pramattāmiti paiśācaḥ| svayamanye iti prājāpatyaḥ||

Verse 17

स्वयंवरं तु राजन्याः प्रशंसन्त्युपयान्ति च। प्रमथ्य तु हृतामाहुर्ज्यायसीं धर्मवादिनः।। आर्षं विधिं यज्ञम्। तेन दैव उक्तः। अष्टमं राक्षसं विवाहम्।।

svayaṃvaraṃ tu rājanyāḥ praśaṃsantyupayānti ca| pramathya tu hṛtāmāhurjyāyasīṃ dharmavādinaḥ|| ārṣaṃ vidhiṃ yajñam| tena daiva uktaḥ| aṣṭamaṃ rākṣasaṃ vivāham||

Verse 18

ता इमाः पृथिवीपाला जिहीर्षामि बलादितः। ते यतध्वं परं शक्त्या विजयायेतराय वा।।

tā imāḥ pṛthivīpālā jihīrṣāmi balāditaḥ| te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā vijayāyetarāya vā||

Verse 19

स्थितोऽहं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चयः। वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा महीपालान्काशिराजं च वीर्यवान्।।

sthito'haṃ pṛthivīpālā yuddhāya kṛtaniścayaḥ| vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā mahīpālānkāśirājaṃ ca vīryavān||

Verse 20

सर्वाः कन्याः स कौरव्यो रथमारोप्य च स्वकम्। आमन्त्र्य च स तान्प्रायाच्छीघ्रं कन्याः प्रगृह्य ताः।।

sarvāḥ kanyāḥ sa kauravyo rathamāropya ca svakam| āmantrya ca sa tānprāyācchīghraṃ kanyāḥ pragṛhya tāḥ||

Verse 21

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे समुत्पेतुरमर्षिताः। संस्पृशन्तः स्वकान्बाहून्दशन्तो दशनच्छदान्।।

tataste pārthivāḥ sarve samutpeturamarṣitāḥ| saṃspṛśantaḥ svakānbāhūndaśanto daśanacchadān||

Verse 22

तेषामाभरणान्याशु त्वरितानां विमुञ्चताम्। आमुञ्चतां च वर्माणि संभ्रमः सुमहानभूत्।।

teṣāmābharaṇānyāśu tvaritānāṃ vimuñcatām| āmuñcatāṃ ca varmāṇi saṃbhramaḥ sumahānabhūt||

Verse 23

ताराणामिव संपातो बभूव जनमेजय। भूषणानां च सर्वेषां कवचानां च सर्वशः।।

tārāṇāmiva saṃpāto babhūva janamejaya| bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kavacānāṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 24

सवर्मभिर्भूषणैश्च प्रकीर्यद्बिरितस्ततः। सक्रोधामर्षजिह्मभ्रूकषायीकृतलोचनाः।। प्रशंसति। स्वयंवरमिति।।

savarmabhirbhūṣaṇaiśca prakīryadbiritastataḥ| sakrodhāmarṣajihmabhrūkaṣāyīkṛtalocanāḥ|| praśaṃsati| svayaṃvaramiti||

Verse 25

सूतोपक्लृप्तान् रुचिरान्सदश्वैरुपकल्पितान्। रथानास्थाय ते वीराः सर्वप्रहरणान्विताः।।

sūtopaklṛptān rucirānsadaśvairupakalpitān| rathānāsthāya te vīrāḥ sarvapraharaṇānvitāḥ||

Verse 26

प्रयान्तमथ कौरव्यमनुसस्रुरुदायुधाः। ततः समभवद्युद्धं तेषां तस्य च भारत। एकस्य च बहूनां च तुमुलं रोमहर्षणम्।।

prayāntamatha kauravyamanusasrurudāyudhāḥ| tataḥ samabhavadyuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata| ekasya ca bahūnāṃ ca tumulaṃ romaharṣaṇam||

Verse 27

ते त्विषून्दशसाहस्रांस्तस्मिन्युगपदाक्षिपन्। अप्राप्तांश्चैव तानाशु भीष्मः सर्वांस्तथाऽन्तरा।।

te tviṣūndaśasāhasrāṃstasminyugapadākṣipan| aprāptāṃścaiva tānāśu bhīṣmaḥ sarvāṃstathā'ntarā||

Verse 28

अच्छिनच्छरवर्षेण महता लोमवाहिना। ततस्ते पार्थिवाः सर्वे सर्वतः परिवार्य तम्।।

acchinaccharavarṣeṇa mahatā lomavāhinā| tataste pārthivāḥ sarve sarvataḥ parivārya tam||

Verse 29

ववृषुः शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदाः। स तं बाणमयं वर्षं शरैरावार्य सर्वतः।।

vavṛṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrimambudāḥ| sa taṃ bāṇamayaṃ varṣaṃ śarairāvārya sarvataḥ||

Verse 30

ततः सर्वान्महीपालान्पर्यविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः। एकैकस्तु ततो भीष्मं राजन्विव्याध पञ्चभिः।।

tataḥ sarvānmahīpālānparyavidhyattribhistribhiḥ| ekaikastu tato bhīṣmaṃ rājanvivyādha pañcabhiḥ||

Verse 31

स च तान्प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमन्। तद्युद्धमासीत्तुमुलं घोरं देवासुरोपमम्।।

sa ca tānprativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākraman| tadyuddhamāsīttumulaṃ ghoraṃ devāsuropamam||

Verse 32

पश्यतां लोकवीराणां शरशक्तिसमाकुलम्। स धनूंषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि।।

paśyatāṃ lokavīrāṇāṃ śaraśaktisamākulam| sa dhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi||

Verse 33

चिच्छेद समरे भीष्मः शतशोथ सहस्रशः। तस्यातिपुरुषं कर्म लाघवं रथचारिणः।।

ciccheda samare bhīṣmaḥ śataśotha sahasraśaḥ| tasyātipuruṣaṃ karma lāghavaṃ rathacāriṇaḥ||

Verse 34

रक्षणं चात्मनः संख्ये शत्रवोऽप्यभ्यपूजयन्। अक्षतः क्षपयित्वान्यानसङ्ख्येयपराक्रमः।।

rakṣaṇaṃ cātmanaḥ saṃkhye śatravo'pyabhyapūjayan| akṣataḥ kṣapayitvānyānasaṅkhyeyaparākramaḥ||

Verse 35

आनिनाय स काश्यस्य सुताः सागरगासुतः। तान्विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रभृतां वरः।।

ānināya sa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ| tānvinirjitya tu raṇe sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ||

Verse 36

कन्याभिः सहितः प्रायाद्भारतो भारतान्प्रति। ततस्तं पृष्ठतो राजञ्शाल्वराजो महारथः।।

kanyābhiḥ sahitaḥ prāyādbhārato bhāratānprati| tatastaṃ pṛṣṭhato rājañśālvarājo mahārathaḥ||

Verse 37

अभ्यगच्छदमेयात्मा भीष्मं शान्तनवं रणे। वारणं जघने भिन्दन्दन्ताभ्यामपरो यथा।।

abhyagacchadameyātmā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ raṇe| vāraṇaṃ jaghane bhindandantābhyāmaparo yathā||

Verse 38

वासितामनुसंप्राप्तो यूथपो बलिनां वरः। स्त्रीकामस्तिष्ठतिष्ठेति भीष्ममाह स पार्थिवः।।

vāsitāmanusaṃprāpto yūthapo balināṃ varaḥ| strīkāmastiṣṭhatiṣṭheti bhīṣmamāha sa pārthivaḥ||

Verse 39

साल्वराजो महाबाहुरमर्षेण प्रचोदितः। ततः स पुरुषव्याघ्रो भीष्मः परबलार्दनः।।

sālvarājo mahābāhuramarṣeṇa pracoditaḥ| tataḥ sa puruṣavyāghro bhīṣmaḥ parabalārdanaḥ||

Verse 40

तद्वाक्याकुलितः क्रोधाद्विधूमोग्निरिव ज्वलन्। विततेषुधनुष्पाणिर्विकुञ्चितललाटभृत्।।

tadvākyākulitaḥ krodhādvidhūmogniriva jvalan| vitateṣudhanuṣpāṇirvikuñcitalalāṭabhṛt||

Verse 41

क्षत्रधर्मं समास्थाय व्यपेतभयसंभ्रमः। निवर्तयामास रथं साल्वं प्रति महारथः।।

kṣatradharmaṃ samāsthāya vyapetabhayasaṃbhramaḥ| nivartayāmāsa rathaṃ sālvaṃ prati mahārathaḥ||

Verse 42

निवर्तमानं तं दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते। प्रेक्षकाः समपद्यन्त भीष्मसाल्वसमागमे।।

nivartamānaṃ taṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te| prekṣakāḥ samapadyanta bhīṣmasālvasamāgame||

Verse 43

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे। अन्योन्यमभिवर्तेतां बलविक्रमशालिनौ।। प्रकीर्यद्भिर्भऊषणैरुपलक्षिता अनुसस्रुरिति तृतीयेनान्वयः।।

tau vṛṣāviva nardantau balinau vāsitāntare| anyonyamabhivartetāṃ balavikramaśālinau|| prakīryadbhirbhaūṣaṇairupalakṣitā anusasruriti tṛtīyenānvayaḥ||

Verse 44

ततो भीष्मं शान्तनवं शरैः शतसहस्रशः। साल्वराजो नरश्रेष्ठः समवाकिरदाशुगैः।।

tato bhīṣmaṃ śāntanavaṃ śaraiḥ śatasahasraśaḥ| sālvarājo naraśreṣṭhaḥ samavākiradāśugaiḥ||

Verse 45

पूर्वमभ्यर्दितं दृष्ट्वा भीष्मं साल्वेन ते नृपाः। विस्मिताः समपद्यन्त साधुसाध्विति चाब्रुवन्।।

pūrvamabhyarditaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaṃ sālvena te nṛpāḥ| vismitāḥ samapadyanta sādhusādhviti cābruvan||

Verse 46

लाघवं तस्य ते दृष्ट्वा समरे सर्वपार्थिवाः। अपूजयन्त संहृष्टा वाग्भिः साल्वं नराधिपम्।।

lāghavaṃ tasya te dṛṣṭvā samare sarvapārthivāḥ| apūjayanta saṃhṛṣṭā vāgbhiḥ sālvaṃ narādhipam||

Verse 47

क्षत्रियाणां ततो वाचः श्रुत्वा परपुञ्जयः। क्रुद्धः शान्तनवो भीष्मस्तिष्ठतिष्ठेत्यभाषत।।

kṣatriyāṇāṃ tato vācaḥ śrutvā parapuñjayaḥ| kruddhaḥ śāntanavo bhīṣmastiṣṭhatiṣṭhetyabhāṣata||

Verse 48

सारथिं चाब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्रैष पार्थिवः। यावदेनं निहन्म्यद्य भुजङ्गमिव पक्षिराट्।।

sārathiṃ cābravītkruddho yāhi yatraiṣa pārthivaḥ| yāvadenaṃ nihanmyadya bhujaṅgamiva pakṣirāṭ||

Verse 49

ततोऽस्त्रं वारुणं सम्यग्योजयामास कौरवः। तेनाश्वांश्चतुरोऽमृद्गात्साल्वराजस्य भूपते।।

tato'straṃ vāruṇaṃ samyagyojayāmāsa kauravaḥ| tenāśvāṃścaturo'mṛdgātsālvarājasya bhūpate||

Verse 50

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य साल्वराजस्य कौरवः। भीष्मो नृपतिशार्दूल न्यवधीत्तस्य सारथिम्।।

astrairastrāṇi saṃvārya sālvarājasya kauravaḥ| bhīṣmo nṛpatiśārdūla nyavadhīttasya sārathim||

Verse 51

अस्त्रेण चास्याथैन्द्रेण न्यवधीत्तुरगोत्तमान्। कन्याहेतोर्नरश्रेष्ठ भीष्मः शान्तनवस्तदा।।

astreṇa cāsyāthaindreṇa nyavadhītturagottamān| kanyāhetornaraśreṣṭha bhīṣmaḥ śāntanavastadā||

Verse 52

जित्वा विसर्जयामास जीवन्तं नृपसत्तमम्। ततः साल्वः स्वनगरं प्रययौ भरतर्षभ।। वृषौ रेतःसेककामौ गजौ गोवृषावेव वा तत्साहचर्याद्वासिता पुष्पिणी गौस्तदन्तरे वन्निमित्तम्।।

jitvā visarjayāmāsa jīvantaṃ nṛpasattamam| tataḥ sālvaḥ svanagaraṃ prayayau bharatarṣabha|| vṛṣau retaḥsekakāmau gajau govṛṣāveva vā tatsāhacaryādvāsitā puṣpiṇī gaustadantare vannimittam||

Verse 53

स्वराज्यमन्वशाच्चैव धर्मेण नृपतिस्तदा। राजानो ये च तत्रासन्स्वयंवरदिदृक्षवः।।

svarājyamanvaśāccaiva dharmeṇa nṛpatistadā| rājāno ye ca tatrāsansvayaṃvaradidṛkṣavaḥ||

Verse 54

स्वान्येव तेऽपि राष्ट्राणि जग्मुः परपुरञ्जयाः। एवं विजित्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः।।

svānyeva te'pi rāṣṭrāṇi jagmuḥ parapurañjayāḥ| evaṃ vijitya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ||

Verse 55

प्रययौ हास्तिनपुरं यत्र राजा स कौरवः। विचित्रवीर्यो धर्मात्मा प्रशास्ति वसुधामिमाम्।।

prayayau hāstinapuraṃ yatra rājā sa kauravaḥ| vicitravīryo dharmātmā praśāsti vasudhāmimām||

Verse 56

यथा पितास्य कौरव्यः शान्तनुर्नृपसत्तमः। सोऽचिरेणैव कालेन अत्यक्रामन्नराधिप।।

yathā pitāsya kauravyaḥ śāntanurnṛpasattamaḥ| so'cireṇaiva kālena atyakrāmannarādhipa||

Verse 57

वनानि सरितश्चैव शैलांश्च विनिधान्द्रुमान्। अक्षतः क्षपयित्वाऽरीन्सङ्ख्येऽसङ्ख्येयविक्रमः।।

vanāni saritaścaiva śailāṃśca vinidhāndrumān| akṣataḥ kṣapayitvā'rīnsaṅkhye'saṅkhyeyavikramaḥ||

Verse 58

आनयामास काश्यस्य सुताः सागरगासुतः। स्नुषा इव स धर्मात्मा भगिनीरिव चानुजाः।। जीवन्तं प्राणमात्रावशेषितम्।।

ānayāmāsa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ| snuṣā iva sa dharmātmā bhaginīriva cānujāḥ|| jīvantaṃ prāṇamātrāvaśeṣitam||

Verse 59

यथा दुहितश्चैव परिगृह्य ययौ कुरून्। आनिन्ये स महाबाहुर्भ्रातुः प्रियचिकीर्षया।।

yathā duhitaścaiva parigṛhya yayau kurūn| āninye sa mahābāhurbhrātuḥ priyacikīrṣayā||

Verse 60

ताः सर्वगुणसंपन्ना भ्राता भ्रात्रे यवीयसे। भीष्मो विचित्रवीर्याय प्रददौ विक्रमाहृताः।।

tāḥ sarvaguṇasaṃpannā bhrātā bhrātre yavīyase| bhīṣmo vicitravīryāya pradadau vikramāhṛtāḥ||

Verse 61

एवं धर्मेण धर्मज्ञः कृत्वा कर्मातिमानुषम्। भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायोपचक्रमे।।

evaṃ dharmeṇa dharmajñaḥ kṛtvā karmātimānuṣam| bhrāturvicitravīryasya vivāhāyopacakrame||

Verse 62

सत्यवत्या सह मिथः कृत्वा निश्चयमात्मवान्। विवाहं कारयिष्यन्तं भीष्मं काशिपतेः सुता। ज्येष्ठा तासामिदं वाक्यमब्रवीद्धसती तदा।।

satyavatyā saha mithaḥ kṛtvā niścayamātmavān| vivāhaṃ kārayiṣyantaṃ bhīṣmaṃ kāśipateḥ sutā| jyeṣṭhā tāsāmidaṃ vākyamabravīddhasatī tadā||

Verse 63

मया सौभपतिः पूर्वं मनसा हि वृतः पतिः। तेन चास्मि वृता पूर्वमेष कामश्च मे पितुः।।

mayā saubhapatiḥ pūrvaṃ manasā hi vṛtaḥ patiḥ| tena cāsmi vṛtā pūrvameṣa kāmaśca me pituḥ||

Verse 64

मया वरयितव्योऽभूत्साल्वस्तस्मिन्स्वयंवरे। एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ धर्मतत्त्वं समाचर।।

mayā varayitavyo'bhūtsālvastasminsvayaṃvare| etadvijñāya dharmajña dharmatattvaṃ samācara||

Verse 65

एवमुक्तस्तया भीष्मः कन्यया विप्रसंसदि। चिन्तामभ्यगमद्वीरो युक्तां तस्यैव कर्मणः।।

evamuktastayā bhīṣmaḥ kanyayā viprasaṃsadi| cintāmabhyagamadvīro yuktāṃ tasyaiva karmaṇaḥ||

Verse 66

अन्यसक्ता त्वियं कन्या ज्येष्ठा त्वम्बा मया जिता। वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतमङ्गलवाचना।।

anyasaktā tviyaṃ kanyā jyeṣṭhā tvambā mayā jitā| vācā dattā manodattā kṛtamaṅgalavācanā||

Verse 67

निर्दिष्टा तु परस्यैव सा त्याज्या परचिन्तिनी। इत्युक्त्वा चानुमान्यैव भ्रातरं स्ववशानुगम्।।

nirdiṣṭā tu parasyaiva sā tyājyā paracintinī| ityuktvā cānumānyaiva bhrātaraṃ svavaśānugam||

Verse 68

विनिश्चित्य स धर्मज्ञो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। अनुजज्ञे तदा ज्येष्ठामम्बां काशिपतेः सुताम्।।

viniścitya sa dharmajño brāhmaṇairvedapāragaiḥ| anujajñe tadā jyeṣṭhāmambāṃ kāśipateḥ sutām||

Verse 69

अम्बिकाम्बालिके भार्ये प्रादाद्भ्रात्रे यवीयसे। भीष्मो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा।।

ambikāmbālike bhārye prādādbhrātre yavīyase| bhīṣmo vicitravīryāya vidhidṛṣṭena karmaṇā||

Verse 70

तयोः पाणी गृहीत्वा तु रूपयौवनदर्पितः। विचित्रवीर्यो धर्मात्मा नाम्बामैच्छत्कथंचन।।

tayoḥ pāṇī gṛhītvā tu rūpayauvanadarpitaḥ| vicitravīryo dharmātmā nāmbāmaicchatkathaṃcana||

Verse 71

अम्बामन्यस्य कीर्त्यन्तीमब्रवीच्चारुदर्शनाम्। विचित्रवीर्य उवाच। पापस्य फलमेवैष कामोऽसाधुर्निरर्थकः। परतन्त्रोपभोगो मामार्य नाऽऽयोक्तुमर्हसि।। काश्यस्य काशिराजस्य। अनुजाः कनिष्ठाः।।

ambāmanyasya kīrtyantīmabravīccārudarśanām| vicitravīrya uvāca| pāpasya phalamevaiṣa kāmo'sādhurnirarthakaḥ| paratantropabhogo māmārya nā''yoktumarhasi|| kāśyasya kāśirājasya| anujāḥ kaniṣṭhāḥ||

Verse 72

भीष्म उवाच। प्रातिष्ठच्छान्तनोर्वंशस्तात यस्य त्वमन्वयः। अकामवृत्तो धर्मात्मन्साधु मन्ये मतं तव।।

bhīṣma uvāca| prātiṣṭhacchāntanorvaṃśastāta yasya tvamanvayaḥ| akāmavṛtto dharmātmansādhu manye mataṃ tava||

Verse 73

इत्युक्त्वाम्बां समालोक्य विधिवद्वाक्यमब्रवीत्। विसृष्टा ह्यसि गच्छ त्वं यथाकाममनिन्दिते।।

ityuktvāmbāṃ samālokya vidhivadvākyamabravīt| visṛṣṭā hyasi gaccha tvaṃ yathākāmamanindite||

Verse 74

नानियोज्ये समर्थोऽहं नियोक्तुं भ्रातरं प्रियम्। अन्यबावगतां चापि को नारीं वासयेद्गृहे।।

nāniyojye samartho'haṃ niyoktuṃ bhrātaraṃ priyam| anyabāvagatāṃ cāpi ko nārīṃ vāsayedgṛhe||

Verse 75

अतस्त्वां न नियोक्ष्यामि अन्यकामासि गम्यताम्। अहमप्यूर्ध्वरेता वै निवृत्तो दारकर्मणि।।

atastvāṃ na niyokṣyāmi anyakāmāsi gamyatām| ahamapyūrdhvaretā vai nivṛtto dārakarmaṇi||

Verse 76

न संबन्धस्तदावाभ्यां भविता वै कथंचन। वैशंपायन उवाच। इत्युक्ता सा गता तत्र सखीभिः परिवारिता।।

na saṃbandhastadāvābhyāṃ bhavitā vai kathaṃcana| vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktā sā gatā tatra sakhībhiḥ parivāritā||

Verse 77

निर्दिष्टा हि शनै राजन्साल्वराजपुरं प्रति। अथाम्बा साल्वंमागम्य साऽब्रवीत्प्रतिपूज्य तं।।

nirdiṣṭā hi śanai rājansālvarājapuraṃ prati| athāmbā sālvaṃmāgamya sā'bravītpratipūjya taṃ||

Verse 78

पुरा निर्दिष्टभावा त्वामागतास्मि वरानन। देवव्रतं समुत्सृज्य सानुजं भरतर्षभम्।।

purā nirdiṣṭabhāvā tvāmāgatāsmi varānana| devavrataṃ samutsṛjya sānujaṃ bharatarṣabham||

Verse 79

प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते विधिवन्मां समुद्यताम्।।

pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te vidhivanmāṃ samudyatām||

Verse 80

वैशंपायन उवाच। तयैवमुक्तः साल्वोपि प्रहसन्निदमब्रवीत्। निर्जिताऽसीह भीष्मेण मां विनिर्जित्य राजसु।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tayaivamuktaḥ sālvopi prahasannidamabravīt| nirjitā'sīha bhīṣmeṇa māṃ vinirjitya rājasu||

Verse 81

अन्येन निर्जितां भद्रे विसृष्टां तेन चालयात्। न गृह्णामि वरारोहे तत्र चैव तु गम्यताम्।।

anyena nirjitāṃ bhadre visṛṣṭāṃ tena cālayāt| na gṛhṇāmi varārohe tatra caiva tu gamyatām||

Verse 82

वैशंपायन उवाच। इत्युक्ता सा समागम्य कुरुराज्यमनुत्तमम्। अम्बाब्रवीत्ततो भीष्मं त्वयाऽहं सहसा हृता।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktā sā samāgamya kururājyamanuttamam| ambābravīttato bhīṣmaṃ tvayā'haṃ sahasā hṛtā||

Verse 83

क्षत्रधर्ममवेक्षस्व त्वं भर्ता मम धर्मतः। यां यः स्वयंवरे कन्यां निर्जयेच्छौर्यसंपदा।।

kṣatradharmamavekṣasva tvaṃ bhartā mama dharmataḥ| yāṃ yaḥ svayaṃvare kanyāṃ nirjayecchauryasaṃpadā||

Verse 84

राज्ञः सर्वान्विनिर्जित्य स तामुद्वाहयेद्ध्रुवम्। अतस्त्वमेव भर्ता मे त्वयाऽहं निर्जिता यतः।।

rājñaḥ sarvānvinirjitya sa tāmudvāhayeddhruvam| atastvameva bhartā me tvayā'haṃ nirjitā yataḥ||

Verse 85

तस्माद्वहस्व मां भीष्म निर्जितां संसदि त्वया। ऊर्ध्वरेता ह्यहमिति प्रत्युवाच पुनःपुनः।।

tasmādvahasva māṃ bhīṣma nirjitāṃ saṃsadi tvayā| ūrdhvaretā hyahamiti pratyuvāca punaḥpunaḥ||

Verse 86

भीष्मं सा चाब्रवीदम्बा यथाजैषीस्तथा कुरु। एवमन्वगमद्भीष्मं षट्समाः पुष्करेक्षणा।।

bhīṣmaṃ sā cābravīdambā yathājaiṣīstathā kuru| evamanvagamadbhīṣmaṃ ṣaṭsamāḥ puṣkarekṣaṇā||

Verse 87

ऊर्ध्वरेतास्त्वहं भद्रे विवाहविमुखोऽभवम्। तमेव साल्वं गच्छ त्वं यः पुरा मनसा वृतः।।

ūrdhvaretāstvahaṃ bhadre vivāhavimukho'bhavam| tameva sālvaṃ gaccha tvaṃ yaḥ purā manasā vṛtaḥ||

Verse 88

अन्यसक्तं किमर्थं त्वमात्मानमवदः पुरा। अन्यसक्तां वधूं कन्यां वासयेत्स्वगृहे न हि।।

anyasaktaṃ kimarthaṃ tvamātmānamavadaḥ purā| anyasaktāṃ vadhūṃ kanyāṃ vāsayetsvagṛhe na hi||

Verse 89

नाहमुद्वाहयिष्ये त्वां मम भ्रात्रे यवीयसे। विचित्रवीर्याय शुभे यथेष्टं गम्यतामिति।।

nāhamudvāhayiṣye tvāṃ mama bhrātre yavīyase| vicitravīryāya śubhe yatheṣṭaṃ gamyatāmiti||

Verse 90

भूयः साल्वं समभ्येत्य राजन्गृह्णीष्व मामिति। नाहं गृह्णाम्यन्यजितामिति साल्वनिराकृता।।

bhūyaḥ sālvaṃ samabhyetya rājangṛhṇīṣva māmiti| nāhaṃ gṛhṇāmyanyajitāmiti sālvanirākṛtā||

Verse 91

ऊर्ध्वरेतास्त्वहमिति भीष्मेण च निराकृता। अम्बा भीष्मं पुनः साल्वं भीष्मं साल्वं पुनः पुनः।।

ūrdhvaretāstvahamiti bhīṣmeṇa ca nirākṛtā| ambā bhīṣmaṃ punaḥ sālvaṃ bhīṣmaṃ sālvaṃ punaḥ punaḥ||

Verse 92

गमनागमनेनैवमनैषीत्षट् समा नृप। अश्रुभिर्भूमिमुक्षन्ती शोचन्ती सा मनस्विनी।।

gamanāgamanenaivamanaiṣītṣaṭ samā nṛpa| aśrubhirbhūmimukṣantī śocantī sā manasvinī||

Verse 93

पीनोन्नतकुचद्वन्द्वा विशालजघनेक्षणा। श्रोणीभरालसगमा राकाचन्द्रनिभानना।।

pīnonnatakucadvandvā viśālajaghanekṣaṇā| śroṇībharālasagamā rākācandranibhānanā||

Verse 94

वर्षत्कादम्बिनीमूर्ध्नि स्फुरन्ती चञ्चलेव सा। सा ततो द्वादश समा बाहुदामभितो नदीम्। पार्श्वे हिमवतो रम्ये तपो घोरं समाददे।।

varṣatkādambinīmūrdhni sphurantī cañcaleva sā| sā tato dvādaśa samā bāhudāmabhito nadīm| pārśve himavato ramye tapo ghoraṃ samādade||

Verse 95

संक्षिप्तकरणा तत्र तप आस्थाय सुव्रता। पादाङ्गुष्ठेन साऽतिष्ठदकम्पन्त ततः सुराः।।

saṃkṣiptakaraṇā tatra tapa āsthāya suvratā| pādāṅguṣṭhena sā'tiṣṭhadakampanta tataḥ surāḥ||

Verse 96

तस्यास्तत्तु तपो दृष्ट्वा सुराणां क्षोभकारकम्। विस्मितश्चैव हृष्टश्च तस्यानुग्रहबुद्धिमान्।।

tasyāstattu tapo dṛṣṭvā surāṇāṃ kṣobhakārakam| vismitaścaiva hṛṣṭaśca tasyānugrahabuddhimān||

Verse 97

अनन्तसेनो भगवान्कुमारो वरदः प्रभुः। मानयन्राजपुत्रीं तां ददौ तस्यै शुभां स्रजम्।।

anantaseno bhagavānkumāro varadaḥ prabhuḥ| mānayanrājaputrīṃ tāṃ dadau tasyai śubhāṃ srajam||

Verse 98

एषा पुष्करिणी दिव्या यथावत्समुपस्थिता। अम्बे त्वच्छोकशमनी माला भुवि भविष्यति।।

eṣā puṣkariṇī divyā yathāvatsamupasthitā| ambe tvacchokaśamanī mālā bhuvi bhaviṣyati||

Verse 99

एतां चैव मया दत्तां मालां यो धारयिष्यति। सोऽस्य भीष्मस्य निधने कारणं वै भविष्यति।।

etāṃ caiva mayā dattāṃ mālāṃ yo dhārayiṣyati| so'sya bhīṣmasya nidhane kāraṇaṃ vai bhaviṣyati||