Adhyaya 103

Verse 1

प्रतीपेन गङ्गायाः स्नुषात्वेन परिग्रहः।। १ ।। शान्तनूत्पत्तिः।। २ ।। तस्य राज्येऽभिषेकः।। ३ ।। मृगयार्थं गतस्य शान्त नोर्गङ्गया संवादः।। ४ ।। वैशंपायन उवाच। ततः प्रतीपो राजाऽऽसीत्सर्वभूतहितः सदा। निषसाद समा बह्वीर्गङ्गाद्वारगतो जपन्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि त्र्यधिकशततमोऽध्यायः।। 103 ।।

pratīpena gaṅgāyāḥ snuṣātvena parigrahaḥ|| 1 || śāntanūtpattiḥ|| 2 || tasya rājye'bhiṣekaḥ|| 3 || mṛgayārthaṃ gatasya śānta norgaṅgayā saṃvādaḥ|| 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ pratīpo rājā''sītsarvabhūtahitaḥ sadā| niṣasāda samā bahvīrgaṅgādvāragato japan|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi tryadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 103 ||

Verse 2

तस्य रूपगुणोपेता गङ्गा स्त्रीरूपधारिणी। उत्तीर्य सलिलात्तस्माल्लोभनीयतमाकृतिः।।

tasya rūpaguṇopetā gaṅgā strīrūpadhāriṇī| uttīrya salilāttasmāllobhanīyatamākṛtiḥ||

Verse 3

अधीयानस्य राजर्षेर्दिव्यरूपा मनस्विनी। दक्षिणं शालसङ्काशमूरुं भेजे शुभानना।।

adhīyānasya rājarṣerdivyarūpā manasvinī| dakṣiṇaṃ śālasaṅkāśamūruṃ bheje śubhānanā||

Verse 4

प्रतीपस्तु महीपालस्तामुवाच यशस्विनीम्। वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो धर्मनिश्चयतत्त्ववित्। करोमि किं ते कल्याणि प्रियं यत्तेऽभिकाङ्क्षितम्।।

pratīpastu mahīpālastāmuvāca yaśasvinīm| vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho dharmaniścayatattvavit| karomi kiṃ te kalyāṇi priyaṃ yatte'bhikāṅkṣitam||

Verse 5

स्त्र्युवाच। त्वामहं कामये राजन्भजमानां भजस्व माम्। त्यागः कामवतीनां हि स्त्रीणां सद्भिर्विगर्हितः।।

stryuvāca| tvāmahaṃ kāmaye rājanbhajamānāṃ bhajasva mām| tyāgaḥ kāmavatīnāṃ hi strīṇāṃ sadbhirvigarhitaḥ||

Verse 6

प्रतीप उवाच। नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेदं वरवर्णिनि। न चासवर्णां कल्याणि धर्म्यमेतद्धि मे व्रतम्।।

pratīpa uvāca| nāhaṃ parastriyaṃ kāmādgacchedaṃ varavarṇini| na cāsavarṇāṃ kalyāṇi dharmyametaddhi me vratam||

Verse 7

यः स्वदारान्परित्यज्य पारक्यां सेवते स्त्रियम्। निरयान्नैव मुच्यते यावदाभूतसंप्लवम्।।

yaḥ svadārānparityajya pārakyāṃ sevate striyam| nirayānnaiva mucyate yāvadābhūtasaṃplavam||

Verse 8

स्त्र्युवाच। नाश्रेयस्यस्मि नागम्या न वक्तव्या च कर्हिचित्। भजन्तीं भज मां राजन्दिव्यां कन्यां वरस्त्रियम्।। तत इति।।

stryuvāca| nāśreyasyasmi nāgamyā na vaktavyā ca karhicit| bhajantīṃ bhaja māṃ rājandivyāṃ kanyāṃ varastriyam|| tata iti||

Verse 9

प्रतीप उवाच। त्वया निवृत्तमेतत्तु यन्मां चोदयसि प्रियम्। अन्यथा प्रतिपन्नं मां नाशयेद्धर्मविप्लवः।। दिव्यां दिवि भवाम्।।

pratīpa uvāca| tvayā nivṛttametattu yanmāṃ codayasi priyam| anyathā pratipannaṃ māṃ nāśayeddharmaviplavaḥ|| divyāṃ divi bhavām||

Verse 10

प्राप्य दक्षिणमूरुं मे त्वमाश्लिष्टा वराङ्गने। अपत्यानां स्नुषाणां च भीरु विद्ध्येतदासनम्।। निवृत्तं निरस्तम्।।

prāpya dakṣiṇamūruṃ me tvamāśliṣṭā varāṅgane| apatyānāṃ snuṣāṇāṃ ca bhīru viddhyetadāsanam|| nivṛttaṃ nirastam||

Verse 11

सव्योरुः कामिनीभोग्यस्त्वया स च विवर्जितः। तस्मादहं नाचरिष्ये त्वयि कामं वराङ्गने।।

savyoruḥ kāminībhogyastvayā sa ca vivarjitaḥ| tasmādahaṃ nācariṣye tvayi kāmaṃ varāṅgane||

Verse 12

स्नुषा मे भव सुश्रोणि पुत्रार्थं त्वां वृणोम्यहम्। स्नुषापक्षं हि वामोरु त्वमागम्य समाश्रिता।।

snuṣā me bhava suśroṇi putrārthaṃ tvāṃ vṛṇomyaham| snuṣāpakṣaṃ hi vāmoru tvamāgamya samāśritā||

Verse 13

स्त्र्युवाच। एवमप्यस्तु धर्मज्ञ संयुज्येयं सुतेन ते। त्वद्भक्त्या तु भजिष्यामि प्रख्यातं भारतं कुलम्।।

stryuvāca| evamapyastu dharmajña saṃyujyeyaṃ sutena te| tvadbhaktyā tu bhajiṣyāmi prakhyātaṃ bhārataṃ kulam||

Verse 14

पृथिव्यां पार्थिवा ये च तेषां यूयं परायणम्। गुणा न हि मया शक्या वक्तुं वर्षशतैरपि।।

pṛthivyāṃ pārthivā ye ca teṣāṃ yūyaṃ parāyaṇam| guṇā na hi mayā śakyā vaktuṃ varṣaśatairapi||

Verse 15

कुलस्य ये वः प्रथितास्तत्साधुत्वमथोत्तमम्। समयेनेह धर्मज्ञ आचरेयं च यद्विभो।। आश्लिष्टा संगता।।

kulasya ye vaḥ prathitāstatsādhutvamathottamam| samayeneha dharmajña ācareyaṃ ca yadvibho|| āśliṣṭā saṃgatā||

Verse 16

तत्सर्वमेव पुत्रस्ते न मीमांसेत कर्हिचित्। एवं वसन्ती पुत्रे ते वर्धयिष्याम्यहं रतिम्।। समयेन नियमेन।।

tatsarvameva putraste na mīmāṃseta karhicit| evaṃ vasantī putre te vardhayiṣyāmyahaṃ ratim|| samayena niyamena||

Verse 17

पुत्रैः पुण्यैः प्रियैश्चैव स्वर्गं प्राप्स्यति ते सुतः। वैशंपायन उवाच। तथेत्युक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयत। अदृश्या राजसिंहस्य पश्यतः साऽभवत्तदा।।

putraiḥ puṇyaiḥ priyaiścaiva svargaṃ prāpsyati te sutaḥ| vaiśaṃpāyana uvāca| tathetyuktvā tu sā rājaṃstatraivāntaradhīyata| adṛśyā rājasiṃhasya paśyataḥ sā'bhavattadā||

Verse 18

पुत्रजन्म प्रतीक्षन्वै स राजा तदधारयत्। एतस्मिन्नेव काले तु प्रतीपः क्षत्रियर्षभः।।

putrajanma pratīkṣanvai sa rājā tadadhārayat| etasminneva kāle tu pratīpaḥ kṣatriyarṣabhaḥ||

Verse 19

तपस्तेपे सुतस्यार्थे सभार्यः कुरुनन्दन। प्रतीपस्य तु भार्यायां गर्भः श्रीमानवर्धत।।

tapastepe sutasyārthe sabhāryaḥ kurunandana| pratīpasya tu bhāryāyāṃ garbhaḥ śrīmānavardhata||

Verse 20

श्रिया परमया युक्तः शरच्छुक्ले यथा शशी। ततस्तु दशमे मासि प्राजायत रविप्रभम्।।

śriyā paramayā yuktaḥ śaracchukle yathā śaśī| tatastu daśame māsi prājāyata raviprabham||

Verse 21

कुमारं देवगर्भाभं प्रतीपमहिषी तदा। तयोः समभवत्पुत्रो वृद्धयोः स महाभिषक्।।

kumāraṃ devagarbhābhaṃ pratīpamahiṣī tadā| tayoḥ samabhavatputro vṛddhayoḥ sa mahābhiṣak||

Verse 22

शान्तस्य जज्ञे सन्तानस्तस्मादासीत्स शान्तनुः। तस्य जातस्य कृत्यानि प्रतीपोऽकारयत्प्रभुः।। न मीमांसेत न विचारयेत्।।

śāntasya jajñe santānastasmādāsītsa śāntanuḥ| tasya jātasya kṛtyāni pratīpo'kārayatprabhuḥ|| na mīmāṃseta na vicārayet||

Verse 23

जातकर्मादि विप्रेण वेदोक्तैः कर्मभिस्तदा। नामकर्म च विप्रास्तु चक्रुः परमसत्कृतम्।।

jātakarmādi vipreṇa vedoktaiḥ karmabhistadā| nāmakarma ca viprāstu cakruḥ paramasatkṛtam||

Verse 24

शान्तनोरवनीपाल वेदोक्तैः कर्मभिस्तदा। ततः संवर्धितो राजा शान्तनुर्लोकधार्मिकः।।

śāntanoravanīpāla vedoktaiḥ karmabhistadā| tataḥ saṃvardhito rājā śāntanurlokadhārmikaḥ||

Verse 25

स तु लेभे परां निष्ठां प्राप्य धर्मभृतां वरः। धनुर्वेदे च वेदे च गतिं स परमा गतः।।

sa tu lebhe parāṃ niṣṭhāṃ prāpya dharmabhṛtāṃ varaḥ| dhanurvede ca vede ca gatiṃ sa paramā gataḥ||

Verse 26

यौवनं चापि संप्राप्तः कुमारो वदतां वरः। संस्मरंश्चाक्षयाँल्लोकान्विजातान्स्वेन कर्मणा।। शान्तस्योपरतस्य वंशस्य संतानो विस्तार इति शान्ततनुः। तकारलोपेन शान्तनुरिति नाम।।

yauvanaṃ cāpi saṃprāptaḥ kumāro vadatāṃ varaḥ| saṃsmaraṃścākṣayā~llokānvijātānsvena karmaṇā|| śāntasyoparatasya vaṃśasya saṃtāno vistāra iti śāntatanuḥ| takāralopena śāntanuriti nāma||

Verse 27

पुण्यकर्मकृदेवासीच्छान्तनुः कुरुसत्तमः। प्रतीपः शान्तनुं पुत्रं यौवनस्थं ततोऽन्वशात्।।

puṇyakarmakṛdevāsīcchāntanuḥ kurusattamaḥ| pratīpaḥ śāntanuṃ putraṃ yauvanasthaṃ tato'nvaśāt||

Verse 28

पुरा स्त्री मां समभ्यागाच्छान्तनो भूतये तव। त्वामाव्रजेद्यदि रहः सा पुत्र वरवर्णिनी।।

purā strī māṃ samabhyāgācchāntano bhūtaye tava| tvāmāvrajedyadi rahaḥ sā putra varavarṇinī||

Verse 29

कामयानाऽभिरूपाढ्या दिव्यस्त्री पुत्रकाम्यया। सा त्वया नानुयोक्तव्या कासि कस्यासि चाङ्गने।। संस्मरन्निति व्यवहितमपि ज्ञानबलेन जानातीत्यर्थः।।

kāmayānā'bhirūpāḍhyā divyastrī putrakāmyayā| sā tvayā nānuyoktavyā kāsi kasyāsi cāṅgane|| saṃsmaranniti vyavahitamapi jñānabalena jānātītyarthaḥ||

Verse 30

यच्च कुर्यान्न तत्कर्म सा प्रष्टव्या त्वयाऽनघ। सन्नियोगाद्भजन्तीं तां भजेथा इत्युवाच तम्।।

yacca kuryānna tatkarma sā praṣṭavyā tvayā'nagha| sanniyogādbhajantīṃ tāṃ bhajethā ityuvāca tam||

Verse 31

एवं संदिश्य तनयं प्रतीपः शान्तनुं तदा। स्वे च राज्येऽभिषिच्यैनं वनं राजा विवेश ह।।

evaṃ saṃdiśya tanayaṃ pratīpaḥ śāntanuṃ tadā| sve ca rājye'bhiṣicyainaṃ vanaṃ rājā viveśa ha||

Verse 32

स राजा शान्तनुर्धीमान्देवराजसमद्युतिः। बभूव सर्वलोकस्य सत्यवागिति संमतः।।

sa rājā śāntanurdhīmāndevarājasamadyutiḥ| babhūva sarvalokasya satyavāgiti saṃmataḥ||

Verse 33

पीनस्कन्धो महाबाहुर्मत्तवारणविक्रमः। अन्वितः परिपूर्णार्थैः सर्वैर्नृपतिलक्षणैः।।

pīnaskandho mahābāhurmattavāraṇavikramaḥ| anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvairnṛpatilakṣaṇaiḥ||

Verse 34

अमात्यलक्षणोपेतः क्षत्रधर्मविशेषवित्। वशे चक्रे महीमेको विजित्य वसुधाधिपान्।।

amātyalakṣaṇopetaḥ kṣatradharmaviśeṣavit| vaśe cakre mahīmeko vijitya vasudhādhipān||

Verse 35

वेदानागमयत्कृत्स्नान्राजधर्मांश्च सर्वशः। ईजे च बहुभिः सत्रैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः।।

vedānāgamayatkṛtsnānrājadharmāṃśca sarvaśaḥ| īje ca bahubhiḥ satraiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ||

Verse 36

तर्पयामास विप्रांश्च वेदाध्ययनकोविदान्। रत्नैरुच्चावचैर्गोभिर्ग्रामैरश्वैर्धनैरपि।।

tarpayāmāsa viprāṃśca vedādhyayanakovidān| ratnairuccāvacairgobhirgrāmairaśvairdhanairapi||

Verse 37

वयोरूपेण संपन्नः पौरुषेण बलेन च। ऐश्वर्येण प्रतापेन विक्रमेण धनेन च।।

vayorūpeṇa saṃpannaḥ pauruṣeṇa balena ca| aiśvaryeṇa pratāpena vikrameṇa dhanena ca||

Verse 38

वर्तमानश्च सत्येन सर्वधर्मविशारदः। तं महीपं महीपाला राजराजमकुर्वत।।

vartamānaśca satyena sarvadharmaviśāradaḥ| taṃ mahīpaṃ mahīpālā rājarājamakurvata||

Verse 39

वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्नप्रबोधाः। श्रिया भरतशार्दूल समपद्यन्त भूमिपाः।।

vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnaprabodhāḥ| śriyā bharataśārdūla samapadyanta bhūmipāḥ||

Verse 40

नियमैः सर्ववर्णानां ब्रह्मोत्तरमवर्तत। ब्राह्मणाभिमुखं क्षत्रं क्षत्रियाभिमुखा विशः।।

niyamaiḥ sarvavarṇānāṃ brahmottaramavartata| brāhmaṇābhimukhaṃ kṣatraṃ kṣatriyābhimukhā viśaḥ||

Verse 41

ब्रह्मक्षत्रानुकूलांश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः। एवं पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्।।

brahmakṣatrānukūlāṃśca śūdrāḥ paryacaranviśaḥ| evaṃ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām||

Verse 42

शान्तनावथ राज्यस्थे नावर्तत वृथा वधः। असुखानामनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम्।।

śāntanāvatha rājyasthe nāvartata vṛthā vadhaḥ| asukhānāmanāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām||

Verse 43

स एव राजा सर्वेषां भूतानामभवत्पिता। स हस्तिनाम्नि धर्मात्मा विहरन्कुरुनन्दनः।।

sa eva rājā sarveṣāṃ bhūtānāmabhavatpitā| sa hastināmni dharmātmā viharankurunandanaḥ||

Verse 44

तेजसा सूर्यकल्पोऽभूद्वायुना च समो बले। अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः।।

tejasā sūryakalpo'bhūdvāyunā ca samo bale| antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ||

Verse 45

बभूव राजा सुमतिः प्रजानां सत्यविक्रमः। स वनेषु च रम्येषु शैलप्रस्रवणेषु च।।

babhūva rājā sumatiḥ prajānāṃ satyavikramaḥ| sa vaneṣu ca ramyeṣu śailaprasravaṇeṣu ca||

Verse 46

चचार मृगयाशीलः शान्तनुर्वनगोचरः। स मृगान्महिषांश्चैव विनिघ्नन्राजसत्तमः।।

cacāra mṛgayāśīlaḥ śāntanurvanagocaraḥ| sa mṛgānmahiṣāṃścaiva vinighnanrājasattamaḥ||

Verse 47

गङ्गामनु चचारैकः सिद्धचारणसेविताम्। स कदाचिन्महाराज ददर्श परमां स्त्रियम्।।

gaṅgāmanu cacāraikaḥ siddhacāraṇasevitām| sa kadācinmahārāja dadarśa paramāṃ striyam||

Verse 48

जाज्वल्यमानां वपुषा साक्षाच्छ्रियमिवापराम्। सर्वानवद्यां सुदतीं दिव्याभरणभूषिताम्।।

jājvalyamānāṃ vapuṣā sākṣācchriyamivāparām| sarvānavadyāṃ sudatīṃ divyābharaṇabhūṣitām||

Verse 49

सूक्ष्माम्बरधरामेकां पद्मोदरसमप्रभाम्। स्नातगात्रां धौतवस्त्रां गङ्गातीररुहे वने।।

sūkṣmāmbaradharāmekāṃ padmodarasamaprabhām| snātagātrāṃ dhautavastrāṃ gaṅgātīraruhe vane||

Verse 50

प्रकीर्णकेशीं पाणिभ्यां संस्पृशन्तीं शिरोरुहान्। रूपेण वयसा कान्त्या शरीरावयवैस्तथा।।

prakīrṇakeśīṃ pāṇibhyāṃ saṃspṛśantīṃ śiroruhān| rūpeṇa vayasā kāntyā śarīrāvayavaistathā||

Verse 51

हावभावविलासैश्च लोचनाञ्चलविक्रियैः। श्रोणीभारेण मध्येन स्तनाभ्यामुरसा दृशा।।

hāvabhāvavilāsaiśca locanāñcalavikriyaiḥ| śroṇībhāreṇa madhyena stanābhyāmurasā dṛśā||

Verse 52

कवरीभरेण पादाभ्यामिङ्गितेन स्मितेन च। कोकिलालापसंल्लापैर्न्यक्कुर्वन्तीं त्रिलोकगाम्।।

kavarībhareṇa pādābhyāmiṅgitena smitena ca| kokilālāpasaṃllāpairnyakkurvantīṃ trilokagām||

Verse 53

वाणीं च गिरिजां लक्ष्मीं योषितोन्याः सुराङ्गनाः। सा च शान्तनुमब्यागादलक्ष्मीमपकर्षती।।

vāṇīṃ ca girijāṃ lakṣmīṃ yoṣitonyāḥ surāṅganāḥ| sā ca śāntanumabyāgādalakṣmīmapakarṣatī||

Verse 54

तां दृष्ट्वा हृष्टरोमाऽभूद्विस्मितो रूपसंपदा। पिबन्निव च नेत्राभ्यां नातृप्यत नराधिपः।।

tāṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaromā'bhūdvismito rūpasaṃpadā| pibanniva ca netrābhyāṃ nātṛpyata narādhipaḥ||

Verse 55

सा च दृष्ट्वैव राजानं विचरन्तं महाद्युतिम्। स्नेहादागतसौहार्दा नातृप्यत विलासिनी।।

sā ca dṛṣṭvaiva rājānaṃ vicarantaṃ mahādyutim| snehādāgatasauhārdā nātṛpyata vilāsinī||

Verse 56

गङ्गा कामेन राजानं प्रेक्षमाणा विलासिनी। चञ्चूर्यताग्रतस्तस्य किन्नरीवाप्सरोपमा।।

gaṅgā kāmena rājānaṃ prekṣamāṇā vilāsinī| cañcūryatāgratastasya kinnarīvāpsaropamā||

Verse 57

दृष्ट्वा प्रहृष्टरूपोऽभूद्दर्शनादेव शान्तनुः। रूपेणातीत्य तिष्ठन्तीं सर्वा राजन्ययोषितः।।

dṛṣṭvā prahṛṣṭarūpo'bhūddarśanādeva śāntanuḥ| rūpeṇātītya tiṣṭhantīṃ sarvā rājanyayoṣitaḥ||

Verse 58

तामुवाच ततो राजा सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा। देवी वा दानवी वा त्वं गन्धर्वी चाथवाऽप्सराः।।

tāmuvāca tato rājā sāntvayañślakṣṇayā girā| devī vā dānavī vā tvaṃ gandharvī cāthavā'psarāḥ||

Verse 59

यक्षी वा पन्नगी वाऽपि मानुषी वा सुमध्यमे। याऽसि काऽसि सुरप्रख्ये महिषी मे भवानघे।।

yakṣī vā pannagī vā'pi mānuṣī vā sumadhyame| yā'si kā'si suraprakhye mahiṣī me bhavānaghe||

Verse 60

त्वां गता हि मम प्रामा वसु यन्मेऽस्ति किंचन। याचे त्वां सुरगर्भाभे भार्या मे भव शोभने।।

tvāṃ gatā hi mama prāmā vasu yanme'sti kiṃcana| yāce tvāṃ suragarbhābhe bhāryā me bhava śobhane||