Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Chapter 8

अक्षरब्रह्मयोग

28 verses

28 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अर्जुन उवाच किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम। अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते।।8.1।।

    arjuna uvācha kiṁ tad brahma kim adhyātmaṁ kiṁ karma puruṣhottama adhibhūtaṁ cha kiṁ proktam adhidaivaṁ kim uchyate

    Arjuna said: What is that Brahman? What is the nature of the Self (adhyatma)? What is action, O Supreme Person? What is said to be the physical realm (adhibhuta), and what is called the divine realm (adhidaiva)?

    अर्जुन ने कहा — हे पुरुषोत्तम! वह ब्रह्म क्या है? अध्यात्म क्या है? कर्म क्या है? अधिभूत किसे कहा जाता है और अधिदैव किसे कहते हैं?

  2. Verse 2

    अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन। प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः।।8.2।।

    adhiyajñaḥ kathaṁ ko ’tra dehe ’smin madhusūdana prayāṇa-kāle cha kathaṁ jñeyo ’si niyatātmabhiḥ

    Who is the lord of sacrifice (adhiyajna), and how does he dwell in this body, O Krishna? And how are you to be known at the time of death by the self-controlled?

    हे मधुसूदन! इस शरीर में अधियज्ञ कौन है और कैसे है? तथा अन्तकाल में संयमी पुरुषों के द्वारा आप किस प्रकार जानने योग्य हैं?

  3. Verse 3

    श्री भगवानुवाच अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते। भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः।।8.3।।

    śhrī bhagavān uvācha akṣharaṁ brahma paramaṁ svabhāvo ’dhyātmam uchyate bhūta-bhāvodbhava-karo visargaḥ karma-sanjñitaḥ

    The Blessed Lord said: The imperishable Brahman is the Supreme; its own essential nature is called the Self (adhyatma); and the creative force that brings beings into existence is called action.

    श्रीभगवान् ने कहा — परम अक्षर ब्रह्म है; जीव का अपना स्वरूप अध्यात्म कहलाता है; तथा भूतों के भाव को उत्पन्न करने वाला विसर्ग कर्म कहलाता है।

  4. Verse 4

    अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम्। अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर।।8.4।।

    adhibhūtaṁ kṣharo bhāvaḥ puruṣhaśh chādhidaivatam adhiyajño ’ham evātra dehe deha-bhṛitāṁ vara

    The perishable physical existence is the realm of beings (adhibhuta); the cosmic Spirit is the divine realm (adhidaiva); and I alone am the lord of sacrifice here in this body, O best of the embodied.

    हे देहधारियों में श्रेष्ठ! नाशवान् पदार्थ अधिभूत है, और पुरुष अधिदैव है; तथा इस शरीर में अधियज्ञ मैं ही हूँ।

  5. Verse 5

    अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्। यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः।।8.5।।

    anta-kāle cha mām eva smaran muktvā kalevaram yaḥ prayāti sa mad-bhāvaṁ yāti nāstyatra sanśhayaḥ

    And whoever, at the time of death, leaves the body remembering Me alone, attains My being. Of this there is no doubt.

    जो अन्तकाल में भी मुझको ही स्मरण करता हुआ शरीर त्यागकर जाता है, वह मेरे स्वरूप को प्राप्त होता है — इसमें कोई संशय नहीं।

  6. Verse 6

    यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्। तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः।।8.6।।

    yaṁ yaṁ vāpi smaran bhāvaṁ tyajatyante kalevaram taṁ tam evaiti kaunteya sadā tad-bhāva-bhāvitaḥ

    Whatever state of being one remembers when leaving the body at the end, to that very state one goes, O son of Kunti, ever absorbed in that thought.

    हे कौन्तेय! अन्तकाल में जिस-जिस भाव को स्मरण करता हुआ मनुष्य शरीर त्यागता है, उस-उस को ही वह प्राप्त होता है, क्योंकि वह सदा उसी भाव से भावित रहा है।

  7. Verse 7

    तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च। मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्।।8.7।।

    tasmāt sarveṣhu kāleṣhu mām anusmara yudhya cha mayyarpita-mano-buddhir mām evaiṣhyasyasanśhayam

    Therefore, at all times remember Me and fight. With your mind and intellect fixed on Me, you shall surely come to Me.

    इसलिए तू सब समय मुझको स्मरण कर और युद्ध कर। मुझमें मन और बुद्धि अर्पित कर देने पर तू निःसन्देह मुझको ही प्राप्त होगा।

  8. Verse 8

    अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना। परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्।।8.8।।

    abhyāsa-yoga-yuktena chetasā nānya-gāminā paramaṁ puruṣhaṁ divyaṁ yāti pārthānuchintayan

    With the mind disciplined by the practice of Yoga and not wandering to anything else, one who meditates on the supreme divine Person reaches Him, O Partha.

    हे पार्थ! अभ्यासयोग से युक्त, अन्यत्र न जाने वाले चित्त से निरन्तर चिन्तन करता हुआ मनुष्य परम दिव्य पुरुष को प्राप्त होता है।

  9. Verse 9

    कविं पुराणमनुशासितार मणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः। सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप मादित्यवर्णं तमसः परस्तात्।।8.9।।

    kaviṁ purāṇam anuśhāsitāram aṇor aṇīyānsam anusmared yaḥ sarvasya dhātāram achintya-rūpam āditya-varṇaṁ tamasaḥ parastāt

    One who meditates on the Sage, the Ancient One, the Ruler, smaller than the smallest, the supporter of all, whose form is beyond thought, who is brilliant like the sun and beyond all darkness,

    जो सर्वज्ञ, पुरातन, सबके शासक, अणु से भी सूक्ष्म, सबके धारणकर्ता, अचिन्त्य रूप वाले, सूर्य के समान तेजोमय, तथा अन्धकार से परे परमेश्वर का स्मरण करता है —

  10. Verse 10

    प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव। भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम्।।8.10।।

    prayāṇa-kāle manasāchalena bhaktyā yukto yoga-balena chaiva bhruvor madhye prāṇam āveśhya samyak sa taṁ paraṁ puruṣham upaiti divyam

    at the time of death, with an unmoving mind, endowed with devotion and the power of Yoga, fixing the life-breath fully between the eyebrows, attains that supreme divine Person.

    वह भक्तियुक्त पुरुष अन्तकाल में अचल मन से और योगबल से प्राण को भौंहों के बीच भली-भाँति स्थापित कर, उस परम दिव्य पुरुष को प्राप्त होता है।

  11. Verse 11

    यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये।।8.11।।

    yad akṣharaṁ veda-vido vadanti viśhanti yad yatayo vīta-rāgāḥ yad ichchhanto brahmacharyaṁ charanti tat te padaṁ saṅgraheṇa pravakṣhye

    That which the knowers of the Veda call the imperishable, which the self-controlled and passion-free enter, and seeking which men practice celibacy, that goal I shall briefly declare to you.

    वेद के जानने वाले जिसे अक्षर कहते हैं, वीतराग यती जिसमें प्रवेश करते हैं, और जिसकी इच्छा से साधक ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, उस पद को मैं तुझे संक्षेप में बताऊँगा।

  12. Verse 12

    सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च। मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्।।8.12।।

    sarva-dvārāṇi sanyamya mano hṛidi nirudhya cha mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇam āsthito yoga-dhāraṇām

    Controlling all the gates of the body, confining the mind within the heart, and fixing the life-breath in the head, established in the steadfastness of Yoga,

    समस्त इन्द्रिय-द्वारों को संयमित कर, मन को हृदय में रोककर, तथा अपने प्राण को मस्तक में स्थापित कर, योगधारणा में स्थित होकर,

  13. Verse 13

    ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्। यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्।।8.13।।

    oṁ ityekākṣharaṁ brahma vyāharan mām anusmaran yaḥ prayāti tyajan dehaṁ sa yāti paramāṁ gatim

    uttering the single syllable Om, which is Brahman, and remembering Me, one who departs leaving the body reaches the supreme goal.

    जो 'ॐ' इस एक अक्षररूप ब्रह्म का उच्चारण करता हुआ, मुझको स्मरण करता हुआ शरीर त्यागकर जाता है, वह परम गति को प्राप्त होता है।

  14. Verse 14

    अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः। तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः।।8.14।।

    ananya-chetāḥ satataṁ yo māṁ smarati nityaśhaḥ tasyāhaṁ sulabhaḥ pārtha nitya-yuktasya yoginaḥ

    For the yogi who is ever steadfast and remembers Me constantly, with the mind fixed on nothing else, I am easy to attain, O Partha.

    हे पार्थ! जो अनन्य चित्त वाला होकर सदा नित्य मुझको स्मरण करता है, उस नित्ययुक्त योगी के लिए मैं सुलभ हूँ।

  15. Verse 15

    मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम्। नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः।।8.15।।

    mām upetya punar janma duḥkhālayam aśhāśhvatam nāpnuvanti mahātmānaḥ sansiddhiṁ paramāṁ gatāḥ

    Having come to Me, those great souls who have attained the highest perfection are not reborn into this impermanent abode of sorrow.

    मुझको प्राप्त होकर परम सिद्धि को प्राप्त महात्मा पुनर्जन्म को, जो दुःखों का घर और अनित्य है, नहीं प्राप्त होते।

  16. Verse 16

    आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन। मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते।।8.16।।

    ā-brahma-bhuvanāl lokāḥ punar āvartino ’rjuna mām upetya tu kaunteya punar janma na vidyate

    All the worlds, up to the realm of Brahma the creator, are subject to return, O Arjuna; but on reaching Me, O son of Kunti, there is no rebirth.

    हे अर्जुन! ब्रह्मलोक तक के सभी लोक पुनरावृत्ति वाले हैं; किन्तु हे कौन्तेय! मुझको प्राप्त होकर फिर पुनर्जन्म नहीं होता।

  17. Verse 17

    सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः। रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः।।8.17।।

    sahasra-yuga-paryantam ahar yad brahmaṇo viduḥ rātriṁ yuga-sahasrāntāṁ te ’ho-rātra-vido janāḥ

    Those who know that a day of Brahma the creator lasts a thousand ages, and that his night also lasts a thousand ages, are the people who truly know day and night.

    जो लोग ब्रह्मा के एक दिन को एक हजार युग तक का और रात्रि को भी एक हजार युग तक का जानते हैं, वे ही दिन-रात के तत्त्व को जानने वाले हैं।

  18. Verse 18

    अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे। रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके।।8.18।।

    avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyahar-āgame rātryāgame pralīyante tatraivāvyakta-sanjñake

    At the coming of Brahma's day, all manifest things arise from the unmanifest; and at the coming of night, they dissolve into that same unmanifest.

    दिन के आगमन पर समस्त व्यक्त प्राणी अव्यक्त से प्रकट होते हैं, और रात्रि के आगमन पर उसी अव्यक्त नामक तत्त्व में विलीन हो जाते हैं।

  19. Verse 19

    भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते। रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे।।8.19।।

    bhūta-grāmaḥ sa evāyaṁ bhūtvā bhūtvā pralīyate rātryāgame ’vaśhaḥ pārtha prabhavatyahar-āgame

    This same multitude of beings, coming into being again and again, dissolves at the coming of night, helplessly, O Partha, and comes forth again at the coming of day.

    हे पार्थ! यही भूत-समुदाय बार-बार उत्पन्न होकर, रात्रि के आगमन पर विवश होकर विलीन होता है, और दिन के आगमन पर फिर उत्पन्न होता है।

  20. Verse 20

    परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः। यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति।।8.20।।

    paras tasmāt tu bhāvo ’nyo ’vyakto ’vyaktāt sanātanaḥ yaḥ sa sarveṣhu bhūteṣhu naśhyatsu na vinaśhyati

    But higher than this unmanifest is another unmanifest, eternal Being, which does not perish when all beings perish.

    किन्तु उस अव्यक्त से परे एक और सनातन अव्यक्त भाव है, जो समस्त प्राणियों के नष्ट होने पर भी नष्ट नहीं होता।

  21. Verse 21

    अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्। यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम।।8.21।।

    avyakto ’kṣhara ityuktas tam āhuḥ paramāṁ gatim yaṁ prāpya na nivartante tad dhāma paramaṁ mama

    This unmanifest is called the imperishable; it is said to be the supreme goal, on attaining which there is no return. That is My supreme abode.

    उसी अव्यक्त को अक्षर कहा गया है, उसी को परम गति कहते हैं; जिसे प्राप्त कर मनुष्य लौटकर नहीं आते, वही मेरा परम धाम है।

  22. Verse 22

    पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया। यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्।।8.22।।

    puruṣhaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyas tvananyayā yasyāntaḥ-sthāni bhūtāni yena sarvam idaṁ tatam

    That supreme Person, O Partha, in whom all beings dwell and by whom all this is pervaded, is attainable through devotion alone, devotion directed to none other.

    हे पार्थ! वह परम पुरुष, जिसके भीतर समस्त प्राणी स्थित हैं और जिससे यह सब व्याप्त है, अनन्य भक्ति के द्वारा ही प्राप्त होने योग्य है।

  23. Verse 23

    यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः। प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ।।8.23।।

    yatra kāle tvanāvṛittim āvṛittiṁ chaiva yoginaḥ prayātā yānti taṁ kālaṁ vakṣhyāmi bharatarṣhabha

    Now I shall tell you, O best of the Bharatas, the times at which yogis depart and either return or do not return.

    हे भरतश्रेष्ठ! जिस काल में शरीर त्यागकर गए योगी पुनरावृत्ति रहित गति को, और जिस काल में पुनरावृत्ति वाली गति को प्राप्त होते हैं, वह काल मैं बताऊँगा।

  24. Verse 24

    अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्। तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः।।8.24।।

    agnir jyotir ahaḥ śhuklaḥ ṣhaṇ-māsā uttarāyaṇam tatra prayātā gachchhanti brahma brahma-vido janāḥ

    Fire, light, day, the bright fortnight, the six months of the sun's northward course: departing by this path, those who know Brahman go to Brahman.

    Verses 8.24-26 describe the 'bright' and 'dark' paths (devayana and pitriyana); traditions differ on whether these are literal post-death routes or symbolic of knowledge versus ritual.

    अग्नि, ज्योति, दिन, शुक्ल पक्ष तथा उत्तरायण के छह मास — इस मार्ग में शरीर त्यागकर गए ब्रह्मवेत्ता जन ब्रह्म को प्राप्त होते हैं।

  25. Verse 25

    धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्। तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते।।8.25।।

    dhūmo rātris tathā kṛiṣhṇaḥ ṣhaṇ-māsā dakṣhiṇāyanam tatra chāndramasaṁ jyotir yogī prāpya nivartate

    Smoke, night, the dark fortnight, the six months of the sun's southward course: by this path the yogi attains the lunar light and returns.

    धुआँ, रात्रि, कृष्ण पक्ष तथा दक्षिणायन के छह मास — इस मार्ग में शरीर त्यागकर गया योगी चन्द्रमा की ज्योति को प्राप्त कर लौट आता है।

  26. Verse 26

    शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः।।8.26।।

    śhukla-kṛiṣhṇe gatī hyete jagataḥ śhāśhvate mate ekayā yātyanāvṛittim anyayāvartate punaḥ

    These bright and dark paths of the world are held to be eternal. By the one, a person goes without return; by the other, he returns again.

    जगत् के ये शुक्ल और कृष्ण दो मार्ग सनातन माने गए हैं; एक से मनुष्य पुनरावृत्ति रहित गति को जाता है, और दूसरे से फिर लौट आता है।

  27. Verse 27

    नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन। तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन।।8.27।।

    naite sṛitī pārtha jānan yogī muhyati kaśhchana tasmāt sarveṣhu kāleṣhu yoga-yukto bhavārjuna

    Knowing these two paths, O Partha, no yogi is ever deluded. Therefore at all times be steadfast in Yoga, O Arjuna.

    हे पार्थ! इन दोनों मार्गों को जानने वाला कोई भी योगी मोहित नहीं होता; इसलिए हे अर्जुन! तू सब समय योगयुक्त हो जा।

  28. Verse 28

    वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्। अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम्।।8.28।।

    vedeṣhu yajñeṣhu tapaḥsu chaiva dāneṣhu yat puṇya-phalaṁ pradiṣhṭam atyeti tat sarvam idaṁ viditvā yogī paraṁ sthānam upaiti chādyam

    Knowing all this, the yogi goes beyond whatever fruits of merit are promised for the study of the Vedas, for sacrifices, for austerities, and for charity, and reaches the supreme primal abode.

    योगी इस सबको जानकर, वेदों, यज्ञों, तपों तथा दानों में जो पुण्यफल बताया गया है, उस सबका अतिक्रमण कर जाता है, और परम आदि स्थान को प्राप्त होता है।