Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Chapter 6

ध्यानयोग

47 verses

47 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    श्री भगवानुवाच अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः। स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः।।6.1।।

    śhrī bhagavān uvācha anāśhritaḥ karma-phalaṁ kāryaṁ karma karoti yaḥ sa sannyāsī cha yogī cha na niragnir na chākriyaḥ

    The Blessed Lord said: One who performs the work that ought to be done without depending on its fruit is a true renouncer and a yogi, not one who lights no sacred fire and does no work.

    श्रीभगवान् ने कहा — जो कर्मफल का आश्रय न लेकर कर्तव्य कर्म करता है, वही संन्यासी और योगी है; न कि वह जो अग्नि नहीं रखता और कर्म नहीं करता।

  2. Verse 2

    यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव। न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन।।6.2।।

    yaṁ sannyāsam iti prāhur yogaṁ taṁ viddhi pāṇḍava na hyasannyasta-saṅkalpo yogī bhavati kaśhchana

    Know that what is called renunciation is the same as Yoga, O Pandava; for no one becomes a yogi without renouncing selfish intentions.

    हे पाण्डव! जिसे संन्यास कहते हैं, उसी को तू योग जान; क्योंकि संकल्पों का त्याग किए बिना कोई भी योगी नहीं होता।

  3. Verse 3

    आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते।।6.3।।

    ārurukṣhor muner yogaṁ karma kāraṇam uchyate yogārūḍhasya tasyaiva śhamaḥ kāraṇam uchyate

    For the sage who wishes to climb to Yoga, action is said to be the means; for one who has already attained Yoga, serenity is said to be the means.

    योग पर आरूढ़ होने की इच्छा रखने वाले मुनि के लिए कर्म को साधन कहा गया है; और उसी योगारूढ़ पुरुष के लिए शम को साधन कहा गया है।

  4. Verse 4

    यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते। सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते।।6.4।।

    yadā hi nendriyārtheṣhu na karmasv-anuṣhajjate sarva-saṅkalpa-sannyāsī yogārūḍhas tadochyate

    When a person is no longer attached to the objects of the senses or to actions, and has renounced all selfish intentions, then he is said to have attained Yoga.

    जब मनुष्य न इन्द्रिय-विषयों में आसक्त होता है और न कर्मों में, तथा समस्त संकल्पों का त्याग कर देता है, तब वह योगारूढ़ कहलाता है।

  5. Verse 5

    उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्। आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः।।6.5।।

    uddhared ātmanātmānaṁ nātmānam avasādayet ātmaiva hyātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ

    One should lift oneself up by one's own Self, and not degrade oneself; for the Self alone is the friend of the self, and the Self alone is its enemy.

    मनुष्य अपने द्वारा अपना उद्धार करे, अपने को नीचे न गिराए; क्योंकि आत्मा ही अपना मित्र है और आत्मा ही अपना शत्रु है।

  6. Verse 6

    बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः। अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्।।6.6।।

    bandhur ātmātmanas tasya yenātmaivātmanā jitaḥ anātmanas tu śhatrutve vartetātmaiva śhatru-vat

    The Self is the friend of one who has conquered the self by the Self; but for one who has not conquered the self, the Self acts as an enemy, like a foe.

    जिसने अपने द्वारा अपने आप को जीत लिया है, उसके लिए आत्मा ही मित्र है; किन्तु जिसने अपने को नहीं जीता, उसके लिए आत्मा ही शत्रु के समान शत्रुता में बरतती है।

  7. Verse 7

    जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः। शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः।।6.7।।

    jitātmanaḥ praśhāntasya paramātmā samāhitaḥ śhītoṣhṇa-sukha-duḥkheṣhu tathā mānāpamānayoḥ

    For one who has conquered the self and is at peace, the Supreme Self remains steady in cold and heat, pleasure and pain, and honour and dishonour.

    जिसने अपने आप को जीत लिया है और जो शान्त है, उसके लिए परमात्मा सर्दी-गर्मी, सुख-दुःख तथा मान-अपमान में समभाव से स्थित रहता है।

  8. Verse 8

    ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः। युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः।।6.8।।

    jñāna-vijñāna-tṛiptātmā kūṭa-stho vijitendriyaḥ yukta ityuchyate yogī sama-loṣhṭāśhma-kāñchanaḥ

    The yogi who is satisfied with knowledge and realization, who is unwavering and has conquered the senses, and to whom a clod, a stone, and gold are alike, is said to be disciplined.

    जो ज्ञान और विज्ञान से तृप्त है, अविचल है, जितेन्द्रिय है, और जिसे मिट्टी का ढेला, पत्थर तथा स्वर्ण समान हैं, वह योगी युक्त कहलाता है।

  9. Verse 9

    सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु। साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते।।6.9।।

    suhṛin-mitrāryudāsīna-madhyastha-dveṣhya-bandhuṣhu sādhuṣhvapi cha pāpeṣhu sama-buddhir viśhiṣhyate

    One who regards with equal mind well-wishers, friends, enemies, the neutral, the impartial, the hateful, relatives, the good, and the wicked is distinguished above all.

    सुहृद्, मित्र, शत्रु, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेष्य और बन्धु में, तथा साधुओं और पापियों में भी जो समान बुद्धि रखता है, वह श्रेष्ठ है।

  10. Verse 10

    योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः। एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः।।6.10।।

    yogī yuñjīta satatam ātmānaṁ rahasi sthitaḥ ekākī yata-chittātmā nirāśhīr aparigrahaḥ

    Let the yogi constantly discipline himself, remaining in solitude, alone, with mind and self controlled, free from desire and possessions.

    योगी एकान्त में स्थित होकर, अकेला, मन और चित्त को वश में किए हुए, कामना रहित और परिग्रह रहित होकर निरन्तर अपने आप को आत्मा में लगाए।

  11. Verse 11

    शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः। नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्।।6.11।।

    śhuchau deśhe pratiṣhṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ nātyuchchhritaṁ nāti-nīchaṁ chailājina-kuśhottaram

    Setting up a firm seat for himself in a clean place, neither too high nor too low, covered with cloth, deerskin, and kusha grass,

    शुद्ध स्थान में अपना स्थिर आसन स्थापित कर, जो न बहुत ऊँचा हो न बहुत नीचा, और जिस पर वस्त्र, मृगचर्म तथा कुश बिछे हों,

  12. Verse 12

    तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः। उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये।।6.12।।

    tatraikāgraṁ manaḥ kṛitvā yata-chittendriya-kriyaḥ upaviśhyāsane yuñjyād yogam ātma-viśhuddhaye

    there, making the mind one-pointed, with the activity of mind and senses controlled, seated on that seat, let him practice Yoga for the purification of the self.

    वहाँ मन को एकाग्र कर, चित्त और इन्द्रियों की क्रियाओं को वश में कर, उस आसन पर बैठकर आत्मशुद्धि के लिए योग का अभ्यास करे।

  13. Verse 13

    समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः। संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्।।6.13।।

    samaṁ kāya-śhiro-grīvaṁ dhārayann achalaṁ sthiraḥ samprekṣhya nāsikāgraṁ svaṁ diśhaśh chānavalokayan

    Holding the body, head, and neck erect, still and steady, gazing at the tip of his own nose without looking around,

    शरीर, सिर और गर्दन को सीधा, अचल तथा स्थिर रखते हुए, अपनी नासिका के अग्रभाग पर दृष्टि टिकाकर, इधर-उधर न देखते हुए,

  14. Verse 14

    प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः। मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः।।6.14।।

    praśhāntātmā vigata-bhīr brahmachāri-vrate sthitaḥ manaḥ sanyamya mach-chitto yukta āsīta mat-paraḥ

    with a serene and fearless mind, firm in the vow of celibacy, controlling the mind and fixing it on Me, let him sit, devoted to Me as the supreme goal.

    शान्त अन्तःकरण वाला, भय रहित, ब्रह्मचर्य व्रत में स्थित होकर, मन को संयमित कर, मुझमें चित्त लगाकर, मुझको परम लक्ष्य मानकर योगी बैठे।

  15. Verse 15

    युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः। शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति।।6.15।।

    yuñjann evaṁ sadātmānaṁ yogī niyata-mānasaḥ śhantiṁ nirvāṇa-paramāṁ mat-sansthām adhigachchhati

    Thus, ever disciplining himself, the yogi of controlled mind attains the peace that culminates in liberation and abides in Me.

    इस प्रकार सदा अपने आप को लगाए हुए संयमित मन वाला योगी मुझमें स्थित रहने वाली, निर्वाण को परम फल देने वाली शान्ति को प्राप्त होता है।

  16. Verse 16

    नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः। न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन।।6.16।।

    nātyaśhnatastu yogo ’sti na chaikāntam anaśhnataḥ na chāti-svapna-śhīlasya jāgrato naiva chārjuna

    Yoga is not for one who eats too much, nor for one who does not eat at all; nor for one who sleeps too much, nor for one who stays awake too much, O Arjuna.

    हे अर्जुन! योग न बहुत खाने वाले का सिद्ध होता है, न बिलकुल न खाने वाले का; न बहुत सोने वाले का, और न अत्यधिक जागने वाले का।

  17. Verse 17

    युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा।।6.17।।

    yuktāhāra-vihārasya yukta-cheṣhṭasya karmasu yukta-svapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkha-hā

    For one who is moderate in eating and recreation, moderate in effort in actions, and moderate in sleep and waking, Yoga becomes the destroyer of sorrow.

    जिसका आहार और विहार संयमित है, कर्मों में जिसकी चेष्टा संयमित है, तथा जिसका सोना और जागना संयमित है, उसके लिए योग दुःखों का नाश करने वाला होता है।

  18. Verse 18

    यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते। निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा।।6.18।।

    yadā viniyataṁ chittam ātmanyevāvatiṣhṭhate niḥspṛihaḥ sarva-kāmebhyo yukta ityuchyate tadā

    When the well-controlled mind rests in the Self alone, free from longing for all desires, then one is said to be united in Yoga.

    जब भली-भाँति संयमित चित्त आत्मा में ही स्थिर हो जाता है, और समस्त कामनाओं से रहित हो जाता है, तब मनुष्य योगयुक्त कहलाता है।

  19. Verse 19

    यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः।।6.19।।

    yathā dīpo nivāta-stho neṅgate sopamā smṛitā yogino yata-chittasya yuñjato yogam ātmanaḥ

    As a lamp in a windless place does not flicker, such is the image used for the disciplined mind of the yogi practicing union with the Self.

    जैसे वायुरहित स्थान में रखा दीपक नहीं हिलता, वैसी ही उपमा आत्मा के योग का अभ्यास करने वाले संयमित चित्त वाले योगी की कही गई है।

  20. Verse 20

    यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया। यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति।।6.20।।

    yatroparamate chittaṁ niruddhaṁ yoga-sevayā yatra chaivātmanātmānaṁ paśhyann ātmani tuṣhyati

    Where the mind comes to rest, restrained by the practice of Yoga, and where, seeing the Self by the Self, one is content within the Self;

    जहाँ योग के अभ्यास से निरुद्ध हुआ चित्त शान्त हो जाता है, और जहाँ आत्मा के द्वारा आत्मा को देखकर मनुष्य आत्मा में ही सन्तुष्ट रहता है;

  21. Verse 21

    सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्। वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः।।6.21।।

    sukham ātyantikaṁ yat tad buddhi-grāhyam atīndriyam vetti yatra na chaivāyaṁ sthitaśh chalati tattvataḥ

    where one knows that boundless joy which is grasped by the intellect and is beyond the senses, and being established in it, never departs from the truth;

    जहाँ वह बुद्धि से ग्रहण करने योग्य और इन्द्रियों से परे उस अत्यन्त सुख को अनुभव करता है, और जिसमें स्थित होकर वह तत्त्व से कभी विचलित नहीं होता;

  22. Verse 22

    यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते।।6.22।।

    yaṁ labdhvā chāparaṁ lābhaṁ manyate nādhikaṁ tataḥ yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vichālyate

    and having gained which, one thinks no other gain greater, and being established in which, one is not shaken even by the heaviest sorrow;

    जिसे पाकर वह उससे बड़ा कोई और लाभ नहीं मानता, और जिसमें स्थित होकर वह भारी से भारी दुःख से भी विचलित नहीं होता;

  23. Verse 23

    तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्। स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा।।6.23।।

    taṁ vidyād duḥkha-sanyoga-viyogaṁ yogasaṅjñitam sa niśhchayena yoktavyo yogo ’nirviṇṇa-chetasā

    know that to be the state called Yoga, the severance of contact with pain. This Yoga should be practiced with determination and with an undespairing mind.

    दुःख के संयोग से वियोगरूप उस अवस्था को ही योग नाम से जानना चाहिए। उस योग का अभ्यास निश्चय के साथ और खिन्नता रहित मन से करना चाहिए।

  24. Verse 24

    सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः। मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः।।6.24।।

    saṅkalpa-prabhavān kāmāns tyaktvā sarvān aśheṣhataḥ manasaivendriya-grāmaṁ viniyamya samantataḥ

    Abandoning without reserve all desires born of selfish intention, and restraining the whole group of senses on every side by the mind,

    संकल्प से उत्पन्न समस्त कामनाओं को पूर्णतः त्यागकर, मन के द्वारा ही इन्द्रिय-समूह को सब ओर से भली-भाँति रोककर,

  25. Verse 25

    शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया। आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्।।6.25।।

    śhanaiḥ śhanair uparamed buddhyā dhṛiti-gṛihītayā ātma-sansthaṁ manaḥ kṛitvā na kiñchid api chintayet

    little by little let one attain stillness, with the intellect held firm by resolve; and fixing the mind on the Self, let one think of nothing at all.

    धैर्ययुक्त बुद्धि के द्वारा धीरे-धीरे उपरति को प्राप्त करे, और मन को आत्मा में स्थिर कर कुछ भी चिन्तन न करे।

  26. Verse 26

    यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्। ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्।।6.26।।

    yato yato niśhcharati manaśh chañchalam asthiram tatas tato niyamyaitad ātmanyeva vaśhaṁ nayet

    Whenever the restless and unsteady mind wanders away, let one restrain it and bring it back under the control of the Self.

    यह चंचल और अस्थिर मन जहाँ-जहाँ भटके, वहाँ-वहाँ से इसे रोककर आत्मा में ही वश में ले आए।

  27. Verse 27

    प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्। उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्।।6.27।।

    praśhānta-manasaṁ hyenaṁ yoginaṁ sukham uttamam upaiti śhānta-rajasaṁ brahma-bhūtam akalmaṣham

    Supreme happiness comes to the yogi whose mind is at peace, whose passion is calmed, who is free from sin and has become one with Brahman.

    जिसका मन शान्त है, जिसका रजोगुण शान्त हो गया है, जो निष्पाप है और ब्रह्मरूप हो गया है, ऐसे योगी को उत्तम सुख प्राप्त होता है।

  28. Verse 28

    युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः। सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते।।6.28।।

    yuñjann evaṁ sadātmānaṁ yogī vigata-kalmaṣhaḥ sukhena brahma-sansparśham atyantaṁ sukham aśhnute

    Thus, ever disciplining himself, the sinless yogi easily attains the boundless happiness of contact with Brahman.

    इस प्रकार सदा अपने आप को लगाए हुए पापरहित योगी ब्रह्म के स्पर्शरूप अत्यन्त सुख को सुखपूर्वक अनुभव करता है।

  29. Verse 29

    सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः।।6.29।।

    sarva-bhūta-stham ātmānaṁ sarva-bhūtāni chātmani īkṣhate yoga-yuktātmā sarvatra sama-darśhanaḥ

    One whose self is united through Yoga sees the Self present in all beings and all beings in the Self, seeing the same everywhere.

    योगयुक्त आत्मा वाला पुरुष सर्वत्र समान दृष्टि रखते हुए आत्मा को समस्त प्राणियों में स्थित और समस्त प्राणियों को आत्मा में देखता है।

  30. Verse 30

    यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति। तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति।।6.30।।

    yo māṁ paśhyati sarvatra sarvaṁ cha mayi paśhyati tasyāhaṁ na praṇaśhyāmi sa cha me na praṇaśhyati

    For one who sees Me everywhere and sees all things in Me, I am never lost, and he is never lost to Me.

    जो मुझको सर्वत्र देखता है और सबको मुझमें देखता है, उसके लिए मैं कभी अदृश्य नहीं होता और वह मेरे लिए कभी अदृश्य नहीं होता।

  31. Verse 31

    सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते।।6.31।।

    sarva-bhūta-sthitaṁ yo māṁ bhajatyekatvam āsthitaḥ sarvathā vartamāno ’pi sa yogī mayi vartate

    The yogi who, established in oneness, worships Me as present in all beings, abides in Me, in whatever way he may be living.

    जो एकत्व में स्थित होकर समस्त प्राणियों में स्थित मुझको भजता है, वह योगी सब प्रकार से बरतते हुए भी मुझमें ही स्थित रहता है।

  32. Verse 32

    आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन। सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमो मतः।।6.32।।

    ātmaupamyena sarvatra samaṁ paśhyati yo ’rjuna sukhaṁ vā yadi vā duḥkhaṁ sa yogī paramo mataḥ

    One who sees all things as equal, by comparison with himself, O Arjuna, whether in pleasure or in pain, is regarded as the highest yogi.

    हे अर्जुन! जो अपनी उपमा से सर्वत्र समान देखता है, चाहे सुख हो या दुःख, वह परम योगी माना गया है।

  33. Verse 33

    अर्जुन उवाच योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन। एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्।।6.33।।

    arjuna uvācha yo ’yaṁ yogas tvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana etasyāhaṁ na paśhyāmi chañchalatvāt sthitiṁ sthirām

    Arjuna said: This Yoga of equanimity that you have taught, O Krishna, I do not see how it can endure, because of the restlessness of the mind.

    अर्जुन ने कहा — हे मधुसूदन! समता से युक्त यह योग जो आपने कहा, मन की चंचलता के कारण मैं इसकी स्थिर स्थिति नहीं देखता।

  34. Verse 34

    चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्। तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्।।6.34।।

    chañchalaṁ hi manaḥ kṛiṣhṇa pramāthi balavad dṛiḍham tasyāhaṁ nigrahaṁ manye vāyor iva su-duṣhkaram

    For the mind is restless, turbulent, powerful, and stubborn, O Krishna. I think it as hard to control as the wind.

    Some manuscripts and reciters merge or split verses 6.33-34 differently; the content here follows the standard division.

    हे कृष्ण! मन चंचल है, क्षोभ करने वाला, बलवान् और दृढ़ है; इसका निग्रह मैं वायु के समान अत्यन्त कठिन मानता हूँ।

  35. Verse 35

    श्री भगवानुवाच असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं। अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते।।6.35।।

    śhrī bhagavān uvācha asanśhayaṁ mahā-bāho mano durnigrahaṁ chalam abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa cha gṛihyate

    The Blessed Lord said: Without doubt, O mighty-armed one, the mind is hard to control and restless. But by practice and by detachment, O son of Kunti, it can be controlled.

    श्रीभगवान् ने कहा — हे महाबाहो! निःसन्देह मन चंचल है और इसका निग्रह कठिन है; किन्तु हे कौन्तेय! अभ्यास और वैराग्य के द्वारा यह वश में हो जाता है।

  36. Verse 36

    असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः।।6.36।।

    asaṅyatātmanā yogo duṣhprāpa iti me matiḥ vaśhyātmanā tu yatatā śhakyo ’vāptum upāyataḥ

    Yoga is hard to attain for one whose self is uncontrolled; but for one who is self-controlled and strives by the right means, it can be achieved.

    जिसका मन वश में नहीं है, उसके लिए योग प्राप्त करना कठिन है — यह मेरा मत है; किन्तु जिसका मन वश में है, वह प्रयत्नशील पुरुष उपाय के द्वारा इसे प्राप्त कर सकता है।

  37. Verse 37

    अर्जुन उवाच अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः। अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति।।6.37।।

    arjuna uvācha ayatiḥ śhraddhayopeto yogāch chalita-mānasaḥ aprāpya yoga-sansiddhiṁ kāṅ gatiṁ kṛiṣhṇa gachchhati

    Arjuna said: One who has faith but is undisciplined, whose mind has fallen away from Yoga, and who fails to attain perfection in Yoga, what end does he reach, O Krishna?

    अर्जुन ने कहा — हे कृष्ण! जो श्रद्धा से युक्त तो है किन्तु प्रयत्नशील नहीं, और जिसका मन योग से विचलित हो गया है, वह योग की सिद्धि को न पाकर किस गति को प्राप्त होता है?

  38. Verse 38

    कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति। अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि।।6.38।।

    kachchin nobhaya-vibhraṣhṭaśh chhinnābhram iva naśhyati apratiṣhṭho mahā-bāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi

    Having fallen from both, does he not perish like a scattered cloud, without support, O mighty-armed one, deluded on the path of Brahman?

    हे महाबाहो! क्या ब्रह्म के मार्ग में मोहित और आश्रयरहित वह पुरुष दोनों ओर से भ्रष्ट होकर छिन्न-भिन्न बादल के समान नष्ट तो नहीं हो जाता?

  39. Verse 39

    एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः। त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते।।6.39।।

    etan me sanśhayaṁ kṛiṣhṇa chhettum arhasyaśheṣhataḥ tvad-anyaḥ sanśhayasyāsya chhettā na hyupapadyate

    Please dispel this doubt of mine completely, O Krishna, for there is no one but you who can dispel this doubt.

    हे कृष्ण! मेरे इस संशय को पूर्णतः छेदने में आप ही समर्थ हैं; क्योंकि आपके अतिरिक्त इस संशय को छेदने वाला कोई और सम्भव नहीं है।

  40. Verse 40

    श्री भगवानुवाच पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते। नहि कल्याणकृत्कश्िचद्दुर्गतिं तात गच्छति।।6.40।।

    śhrī bhagavān uvācha pārtha naiveha nāmutra vināśhas tasya vidyate na hi kalyāṇa-kṛit kaśhchid durgatiṁ tāta gachchhati

    The Blessed Lord said: O Partha, there is no destruction for him, either in this world or the next; for no one who does good ever comes to a bad end, My friend.

    श्रीभगवान् ने कहा — हे पार्थ! उसका न इस लोक में नाश होता है, न परलोक में; क्योंकि हे तात! कल्याणकारी कर्म करने वाला कोई भी दुर्गति को प्राप्त नहीं होता।

  41. Verse 41

    प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः। शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते।।6.41।।

    prāpya puṇya-kṛitāṁ lokān uṣhitvā śhāśhvatīḥ samāḥ śhuchīnāṁ śhrīmatāṁ gehe yoga-bhraṣhṭo’bhijāyate

    Having attained the worlds of the righteous and dwelling there for countless years, one who has fallen from Yoga is born again in the home of the pure and the prosperous.

    योग से भ्रष्ट हुआ पुरुष पुण्य करने वालों के लोकों को प्राप्त कर, वहाँ अनेक वर्षों तक निवास कर, पवित्र और श्रीमान् पुरुषों के घर में जन्म लेता है।

  42. Verse 42

    अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्। एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्।।6.42।।

    atha vā yoginām eva kule bhavati dhīmatām etad dhi durlabhataraṁ loke janma yad īdṛiśham

    Or he may even be born into a family of wise yogis; but such a birth is very hard to obtain in this world.

    अथवा वह बुद्धिमान् योगियों के ही कुल में जन्म लेता है; किन्तु इस प्रकार का जन्म संसार में अत्यन्त दुर्लभ है।

  43. Verse 43

    तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्। यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन।।6.43।।

    tatra taṁ buddhi-sanyogaṁ labhate paurva-dehikam yatate cha tato bhūyaḥ sansiddhau kuru-nandana

    There he regains the understanding gained in his former body, and from that point strives once more for perfection, O joy of the Kurus.

    हे कुरुनन्दन! वहाँ वह पूर्वजन्म की बुद्धि के संयोग को प्राप्त करता है, और उससे फिर सिद्धि के लिए और अधिक प्रयत्न करता है।

  44. Verse 44

    पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः। जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते।।6.44।।

    pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśho ’pi saḥ jijñāsur api yogasya śhabda-brahmātivartate

    By that former practice alone he is carried forward, even against his will. Even one who merely wishes to know about Yoga goes beyond the ritualistic word of the Vedas.

    उस पूर्वजन्म के अभ्यास से ही वह विवश होकर भी योग की ओर खिंच जाता है। योग का जिज्ञासु भी शब्दब्रह्म का अतिक्रमण कर जाता है।

  45. Verse 45

    प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः। अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्।।6.45।।

    prayatnād yatamānas tu yogī sanśhuddha-kilbiṣhaḥ aneka-janma-sansiddhas tato yāti parāṁ gatim

    But the yogi who strives with effort, purified of his sins and perfected through many births, then reaches the supreme goal.

    किन्तु प्रयत्नपूर्वक अभ्यास करने वाला योगी, जिसके पाप भली-भाँति धुल गए हैं, अनेक जन्मों में सिद्ध होकर परम गति को प्राप्त होता है।

  46. Verse 46

    तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः। कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन।।6.46।।

    tapasvibhyo ’dhiko yogī jñānibhyo ’pi mato ’dhikaḥ karmibhyaśh chādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna

    The yogi is greater than the ascetics, greater even than those of knowledge, and greater than those who perform action. Therefore become a yogi, O Arjuna.

    योगी तपस्वियों से श्रेष्ठ है, ज्ञानियों से भी अधिक श्रेष्ठ माना गया है, और कर्म करने वालों से भी श्रेष्ठ है; इसलिए हे अर्जुन! तू योगी बन।

  47. Verse 47

    योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः।।6.47।।

    yoginām api sarveṣhāṁ mad-gatenāntar-ātmanā śhraddhāvān bhajate yo māṁ sa me yuktatamo mataḥ

    And of all yogis, the one who worships Me with faith, his inmost self absorbed in Me, is regarded by Me as the most deeply united.

    समस्त योगियों में भी जो श्रद्धावान् पुरुष मुझमें लगे हुए अन्तरात्मा से मुझको भजता है, वह मेरे मत में सबसे अधिक युक्त है।