Chapter 10
विभूतियोग
42 verses
42 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
श्री भगवानुवाच भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः। यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया।।10.1।।
śhrī bhagavān uvācha bhūya eva mahā-bāho śhṛiṇu me paramaṁ vachaḥ yatte ’haṁ prīyamāṇāya vakṣhyāmi hita-kāmyayā
The Blessed Lord said: Listen once more, O mighty-armed one, to My supreme word, which I shall speak to you who delight in it, out of My wish for your welfare.
श्रीभगवान् ने कहा — हे महाबाहो! फिर भी मेरे परम वचन को सुन, जिसे मैं तुझ प्रीति रखने वाले के हित की कामना से कहूँगा।
Verse 2
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः। अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः।।10.2।।
na me viduḥ sura-gaṇāḥ prabhavaṁ na maharṣhayaḥ aham ādir hi devānāṁ maharṣhīṇāṁ cha sarvaśhaḥ
Neither the hosts of gods nor the great sages know My origin, for in every way I am the source of the gods and the great sages.
न देवगण मेरी उत्पत्ति को जानते हैं और न महर्षि; क्योंकि मैं ही सब प्रकार से देवताओं और महर्षियों का भी आदिकारण हूँ।
Verse 3
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्। असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते।।10.3।।
yo māmajam anādiṁ cha vetti loka-maheśhvaram asammūḍhaḥ sa martyeṣhu sarva-pāpaiḥ pramuchyate
One who knows Me as the unborn and beginningless great Lord of the worlds is undeluded among mortals and is freed from all sins.
जो मुझे अजन्मा, अनादि और लोकों का महान् ईश्वर जानता है, वह मनुष्यों में मोहरहित होकर समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।
Verse 4
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः। सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च।।10.4।।
buddhir jñānam asammohaḥ kṣhamā satyaṁ damaḥ śhamaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ bhavo ’bhāvo bhayaṁ chābhayameva cha
Intelligence, knowledge, freedom from delusion, patience, truthfulness, control of the senses, calmness of mind, pleasure and pain, birth and death, fear and fearlessness,
बुद्धि, ज्ञान, मोह का अभाव, क्षमा, सत्य, इन्द्रियनिग्रह, मन का संयम, सुख, दुःख, उत्पत्ति, विनाश, भय और अभय भी —
Verse 5
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः। भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः।।10.5।।
ahiṁsā samatā tuṣṭis tapo dānaṁ yaśo 'yaśaḥ bhavanti bhāvā bhūtānāṁ matta eva pṛthag-vidhāḥ
non-violence, equanimity, contentment, austerity, charity, fame and disgrace: these various states of beings arise from Me alone.
अहिंसा, समता, सन्तोष, तप, दान, यश और अपयश — प्राणियों के ये नाना प्रकार के भाव मुझसे ही उत्पन्न होते हैं।
Verse 6
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा। मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः।।10.6।।
maharṣhayaḥ sapta pūrve chatvāro manavas tathā mad-bhāvā mānasā jātā yeṣhāṁ loka imāḥ prajāḥ
The seven great sages of old, and also the four Manus, sharing My nature, were born from My mind; and from them came these creatures of the world.
सात महर्षि, उनसे भी पूर्व के चार सनकादि तथा चौदह मनु — जो मेरे ही भावरूप हैं — ये सब मेरे मन से उत्पन्न हुए, जिनसे संसार की ये सारी प्रजाएँ उत्पन्न हुई हैं।
Verse 7
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः। सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः।।10.7।।
etāṁ vibhūtiṁ yogaṁ cha mama yo vetti tattvataḥ so ’vikampena yogena yujyate nātra sanśhayaḥ
One who truly knows this glory and power of Mine is united with Me by unwavering Yoga. Of this there is no doubt.
जो मेरी इस विभूति और योग को तत्त्व से जानता है, वह अविचल योग से मुझमें युक्त हो जाता है — इसमें कोई संशय नहीं।
Verse 8
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते। इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः।।10.8।।
ahaṁ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṁ pravartate iti matvā bhajante māṁ budhā bhāva-samanvitāḥ
I am the source of all; from Me everything proceeds. Knowing this, the wise, filled with devotion, worship Me.
मैं सबकी उत्पत्ति का कारण हूँ, मुझसे ही सब कुछ प्रवृत्त होता है — ऐसा जानकर भावयुक्त बुद्धिमान् भक्त मेरा भजन करते हैं।
Verse 9
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्। कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च।।10.9।।
mach-chittā mad-gata-prāṇā bodhayantaḥ parasparam kathayantaśh cha māṁ nityaṁ tuṣhyanti cha ramanti cha
With their minds fixed on Me and their lives surrendered to Me, enlightening one another and ever speaking of Me, they are content and delighted.
मुझमें चित्त लगाने वाले और मुझे ही अपने प्राण अर्पण करने वाले भक्त परस्पर मेरे तत्त्व का बोध कराते हुए और सदा मेरी ही चर्चा करते हुए सन्तुष्ट होते और आनन्द पाते हैं।
Verse 10
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्। ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते।।10.10।।
teṣhāṁ satata-yuktānāṁ bhajatāṁ prīti-pūrvakam dadāmi buddhi-yogaṁ taṁ yena mām upayānti te
To those who are ever steadfast and worship Me with love, I give the yoga of understanding by which they come to Me.
उन निरन्तर मुझमें लगे हुए और प्रेमपूर्वक भजने वाले भक्तों को मैं वह बुद्धियोग देता हूँ, जिसके द्वारा वे मुझको प्राप्त होते हैं।
Verse 11
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता।।10.11।।
teṣhām evānukampārtham aham ajñāna-jaṁ tamaḥ nāśhayāmyātma-bhāva-stho jñāna-dīpena bhāsvatā
Out of compassion for them, dwelling within their hearts, I destroy the darkness born of ignorance with the shining lamp of knowledge.
उन पर अनुग्रह करने के लिए ही मैं उनके अन्तःकरण में स्थित होकर, ज्ञान के प्रकाशमान दीपक द्वारा अज्ञान से उत्पन्न अन्धकार को नष्ट कर देता हूँ।
Verse 12
अर्जुन उवाच परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्। पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्।।10.12।।
arjuna uvācha paraṁ brahma paraṁ dhāma pavitraṁ paramaṁ bhavān puruṣhaṁ śhāśhvataṁ divyam ādi-devam ajaṁ vibhum
Arjuna said: You are the supreme Brahman, the supreme abode, the supreme purifier, the eternal divine Person, the primal God, unborn and all-pervading.
अर्जुन ने कहा — आप परम ब्रह्म, परम धाम और परम पवित्र हैं; आप शाश्वत दिव्य पुरुष, आदिदेव, अजन्मा और सर्वव्यापी हैं।
Verse 13
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा। असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे।।10.13।।
āhus tvām ṛiṣhayaḥ sarve devarṣhir nāradas tathā asito devalo vyāsaḥ svayaṁ chaiva bravīṣhi me
All the sages declare this of you, as do the divine sage Narada, Asita, Devala, and Vyasa; and you yourself tell me so.
सभी ऋषि आपको ऐसा ही कहते हैं, तथा देवर्षि नारद, असित, देवल और व्यास भी; और स्वयं आप भी मुझसे यही कहते हैं।
Verse 14
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव। न हि ते भगवन् व्यक्ितं विदुर्देवा न दानवाः।।10.14।।
sarvam etad ṛitaṁ manye yan māṁ vadasi keśhava na hi te bhagavan vyaktiṁ vidur devā na dānavāḥ
I accept as true all that you tell me, O Krishna. Indeed, O Lord, neither the gods nor the demons know your manifestation.
हे केशव! जो कुछ आप मुझसे कहते हैं, उस सबको मैं सत्य मानता हूँ। हे भगवन्! आपके स्वरूप को न देवता जानते हैं और न दानव।
Verse 15
स्वयमेवात्मनाऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम। भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते।।10.15।।
swayam evātmanātmānaṁ vettha tvaṁ puruṣhottama bhūta-bhāvana bhūteśha deva-deva jagat-pate
You alone know yourself by yourself, O Supreme Person, source of beings, Lord of beings, God of gods, Lord of the universe.
हे पुरुषोत्तम! हे भूतों को उत्पन्न करने वाले! हे भूतों के ईश्वर! हे देवों के देव! हे जगत्पते! आप स्वयं ही अपने द्वारा अपने आपको जानते हैं।
Verse 16
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः। याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि।।10.16।।
vaktum arhasyaśheṣheṇa divyā hyātma-vibhūtayaḥ yābhir vibhūtibhir lokān imāṁs tvaṁ vyāpya tiṣhṭhasi
You alone can fully describe your divine glories, by which you pervade and abide in these worlds.
आप ही अपनी उन दिव्य विभूतियों को पूर्णरूप से कहने में समर्थ हैं, जिन विभूतियों के द्वारा आप इन समस्त लोकों में व्याप्त होकर स्थित हैं।
Verse 17
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्। केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया।।10.17।।
kathaṁ vidyām ahaṁ yogins tvāṁ sadā parichintayan keṣhu keṣhu cha bhāveṣhu chintyo ’si bhagavan mayā
How may I know you, O master of Yoga, by constant meditation? In what forms, O Lord, should I think of you?
हे योगेश्वर! मैं निरन्तर चिन्तन करता हुआ आपको किस प्रकार जानूँ? और हे भगवन्! किन-किन भावों में मैं आपका चिन्तन करूँ?
Verse 18
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन। भूयः कथय तृप्तिर्हि श्रृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्।।10.18।।
vistareṇātmano yogaṁ vibhūtiṁ cha janārdana bhūyaḥ kathaya tṛiptir hi śhṛiṇvato nāsti me ’mṛitam
Tell me again in detail of your power and glory, O Janardana; for I am not satisfied hearing your nectar-like words.
हे जनार्दन! अपने योग और विभूति को फिर से विस्तार से कहिए; क्योंकि आपके अमृतमय वचनों को सुनते हुए मेरी तृप्ति नहीं होती।
Verse 19
श्री भगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः। प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे।।10.19।।
śhrī bhagavān uvācha hanta te kathayiṣhyāmi divyā hyātma-vibhūtayaḥ prādhānyataḥ kuru-śhreṣhṭha nāstyanto vistarasya me
The Blessed Lord said: Very well, I shall tell you My divine glories, but only the chief ones, O best of the Kurus; for there is no end to the details of My extent.
श्रीभगवान् ने कहा — अच्छा, हे कुरुश्रेष्ठ! अब मैं तुझे अपनी दिव्य विभूतियों को प्रधानता से बताऊँगा; क्योंकि मेरे विस्तार का तो अन्त ही नहीं है।
Verse 20
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः। अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च।।10.20।।
aham ātmā guḍākeśha sarva-bhūtāśhaya-sthitaḥ aham ādiśh cha madhyaṁ cha bhūtānām anta eva cha
I am the Self, O Arjuna, seated in the hearts of all beings. I am the beginning, the middle, and the end of all beings.
हे गुडाकेश (अर्जुन)! समस्त प्राणियों के हृदय में स्थित आत्मा मैं ही हूँ; प्राणियों का आदि, मध्य और अन्त भी मैं ही हूँ।
Verse 21
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्। मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी।।10.21।।
ādityānām ahaṁ viṣhṇur jyotiṣhāṁ ravir anśhumān marīchir marutām asmi nakṣhatrāṇām ahaṁ śhaśhī
Of the Adityas I am Vishnu; of lights I am the radiant sun; of the Maruts I am Marichi; and among the stars I am the moon.
आदित्यों में मैं विष्णु हूँ, ज्योतियों में किरणों वाला सूर्य हूँ, मरुतों में मरीचि हूँ और नक्षत्रों में चन्द्रमा हूँ।
Verse 22
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः। इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना।।10.22।।
vedānāṁ sāma-vedo ’smi devānām asmi vāsavaḥ indriyāṇāṁ manaśh chāsmi bhūtānām asmi chetanā
Of the Vedas I am the Sama Veda; of the gods I am Indra; of the senses I am the mind; and in living beings I am consciousness.
वेदों में मैं सामवेद हूँ, देवताओं में इन्द्र हूँ, इन्द्रियों में मन हूँ और प्राणियों में चेतना हूँ।
Verse 23
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्। वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्।।10.23।।
rudrāṇāṁ śhaṅkaraśh chāsmi vitteśho yakṣha-rakṣhasām vasūnāṁ pāvakaśh chāsmi meruḥ śhikhariṇām aham
Of the Rudras I am Shankara; of the Yakshas and Rakshasas I am Kubera, the lord of wealth; of the Vasus I am fire; and of the mountains I am Meru.
रुद्रों में मैं शंकर हूँ, यक्षों और राक्षसों में धन का स्वामी कुबेर हूँ, वसुओं में अग्नि हूँ और शिखर वाले पर्वतों में सुमेरु हूँ।
Verse 24
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्। सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः।।10.24।।
purodhasāṁ cha mukhyaṁ māṁ viddhi pārtha bṛihaspatim senānīnām ahaṁ skandaḥ sarasām asmi sāgaraḥ
Of priests, O Partha, know Me to be the chief, Brihaspati; of generals I am Skanda; and of bodies of water I am the ocean.
हे पार्थ! पुरोहितों में मुख्य बृहस्पति मुझे जान; सेनापतियों में मैं स्कन्द हूँ और जलाशयों में समुद्र हूँ।
Verse 25
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्। यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः।।10.25।।
maharṣhīṇāṁ bhṛigur ahaṁ girām asmyekam akṣharam yajñānāṁ japa-yajño ’smi sthāvarāṇāṁ himālayaḥ
Of the great sages I am Bhrigu; of words I am the single syllable Om; of sacrifices I am the sacrifice of silent repetition; and of immovable things I am the Himalaya.
महर्षियों में मैं भृगु हूँ, वाणियों में एक अक्षर ॐकार हूँ, यज्ञों में जपयज्ञ हूँ और स्थिर रहने वालों में हिमालय हूँ।
Verse 26
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः।।10.26।।
aśhvatthaḥ sarva-vṛikṣhāṇāṁ devarṣhīṇāṁ cha nāradaḥ gandharvāṇāṁ chitrarathaḥ siddhānāṁ kapilo muniḥ
Of all trees I am the sacred fig (ashvattha); of the divine sages I am Narada; of the gandharvas I am Chitraratha; and of the perfected ones I am the sage Kapila.
समस्त वृक्षों में मैं अश्वत्थ (पीपल) हूँ, देवर्षियों में नारद हूँ, गन्धर्वों में चित्ररथ हूँ और सिद्धों में कपिल मुनि हूँ।
Verse 27
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्। ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्।।10.27।।
uchchaiḥśhravasam aśhvānāṁ viddhi mām amṛitodbhavam airāvataṁ gajendrāṇāṁ narāṇāṁ cha narādhipam
Among horses know Me to be Uchchaihshravas, born from the churning of the ocean for nectar; among lordly elephants I am Airavata; and among men I am the king.
घोड़ों में अमृत से उत्पन्न उच्चैःश्रवा मुझे जान, श्रेष्ठ हाथियों में ऐरावत हूँ और मनुष्यों में राजा हूँ।
Verse 28
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्। प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः।।10.28।।
āyudhānām ahaṁ vajraṁ dhenūnām asmi kāmadhuk prajanaśh chāsmi kandarpaḥ sarpāṇām asmi vāsukiḥ
Of weapons I am the thunderbolt; of cows I am Kamadhenu, the wish-fulfilling cow; I am Kandarpa, the god of love, who begets; and of serpents I am Vasuki.
शस्त्रों में मैं वज्र हूँ, गौओं में कामधेनु हूँ, सन्तानोत्पत्ति का कारण कामदेव हूँ और सर्पों में वासुकि हूँ।
Verse 29
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्। पितृ़णामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्।।10.29।।
anantaśh chāsmi nāgānāṁ varuṇo yādasām aham pitṝīṇām aryamā chāsmi yamaḥ sanyamatām aham
Of the Nagas I am Ananta; of the water-creatures I am Varuna; of the ancestors I am Aryaman; and of those who govern I am Yama, lord of death.
नागों में मैं अनन्त (शेष) हूँ, जलचरों के अधिष्ठाता वरुण हूँ, पितरों में अर्यमा हूँ और नियमन करने वालों में यम हूँ।
Verse 30
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्। मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्।।10.30।।
prahlādaśh chāsmi daityānāṁ kālaḥ kalayatām aham mṛigāṇāṁ cha mṛigendro ’haṁ vainateyaśh cha pakṣhiṇām
Of the Daityas I am Prahlada; of reckoners I am Time; of beasts I am the lion; and of birds I am Garuda, the son of Vinata.
दैत्यों में मैं प्रह्लाद हूँ, गणना करने वालों में काल हूँ, पशुओं में मृगराज सिंह हूँ और पक्षियों में विनतापुत्र गरुड़ हूँ।
Verse 31
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्। झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी।।10.31।।
pavanaḥ pavatām asmi rāmaḥ śhastra-bhṛitām aham jhaṣhāṇāṁ makaraśh chāsmi srotasām asmi jāhnavī
Of purifiers I am the wind; of warriors I am Rama; of fishes I am the crocodile; and of rivers I am the Ganges.
पवित्र करने वालों में मैं वायु हूँ, शस्त्रधारियों में राम हूँ, मछलियों में मगर हूँ और नदियों में गंगा हूँ।
Verse 32
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन। अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्।।10.32।।
sargāṇām ādir antaśh cha madhyaṁ chaivāham arjuna adhyātma-vidyā vidyānāṁ vādaḥ pravadatām aham
Of creations I am the beginning, the end, and the middle, O Arjuna. Of sciences I am the science of the Self; and of those who debate I am the conclusive argument.
हे अर्जुन! सृष्टियों का आदि, अन्त और मध्य भी मैं ही हूँ; विद्याओं में अध्यात्मविद्या हूँ और वाद-विवाद करने वालों का सत्यनिर्णायक वाद मैं हूँ।
Verse 33
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च। अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः।।10.33।।
अहमेवाक्षय: कालो धाताहं विश्वतोमुख: || 33|| akṣharāṇām a-kāro ’smi dvandvaḥ sāmāsikasya cha aham evākṣhayaḥ kālo dhātāhaṁ viśhvato-mukhaḥ
Of letters I am the letter A; of compound words I am the dual compound. I alone am imperishable Time; I am the sustainer facing in all directions.
अक्षरों में मैं अकार हूँ और समासों में द्वन्द्व समास हूँ; मैं ही अक्षय काल हूँ और सब ओर मुख किए हुए धाता (धारण-पोषण करने वाला) मैं हूँ।
Verse 34
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्। कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा।।10.34।।
mṛityuḥ sarva-haraśh chāham udbhavaśh cha bhaviṣhyatām kīrtiḥ śhrīr vāk cha nārīṇāṁ smṛitir medhā dhṛitiḥ kṣhamā
I am all-devouring death, and I am the source of all that is yet to be. Among feminine qualities I am fame, prosperity, speech, memory, intelligence, steadfastness, and patience.
सबका हरण करने वाली मृत्यु मैं हूँ और भविष्य में होने वालों की उत्पत्ति भी मैं हूँ; स्त्रीरूप गुणों में कीर्ति, श्री, वाणी, स्मृति, मेधा, धृति और क्षमा मैं हूँ।
Verse 35
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्। मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः।।10.35।।
bṛihat-sāma tathā sāmnāṁ gāyatrī chhandasām aham māsānāṁ mārga-śhīrṣho ’ham ṛitūnāṁ kusumākaraḥ
Of the Sama hymns I am the Brihat-Sama; of meters I am the Gayatri; of the months I am Margashirsha; and of seasons I am spring, the season of flowers.
सामवेद के मन्त्रों में मैं बृहत्साम हूँ, छन्दों में गायत्री हूँ, महीनों में मार्गशीर्ष हूँ और ऋतुओं में फूलों वाली वसन्त ऋतु हूँ।
Verse 36
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्।।10.36।।
dyūtaṁ chhalayatām asmi tejas tejasvinām aham jayo ’smi vyavasāyo ’smi sattvaṁ sattvavatām aham
I am the gambling of those who cheat; I am the splendor of the splendid; I am victory; I am effort; and I am the goodness of the good.
छल करने वालों का द्यूत (जुआ) मैं हूँ, तेजस्वियों का तेज मैं हूँ; मैं विजय हूँ, मैं उद्यम हूँ और सात्त्विक पुरुषों का सत्त्व (सत्य-बल) मैं हूँ।
Verse 37
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः। मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः।।10.37।।
vṛiṣhṇīnāṁ vāsudevo ’smi pāṇḍavānāṁ dhanañjayaḥ munīnām apyahaṁ vyāsaḥ kavīnām uśhanā kaviḥ
Of the Vrishnis I am Vasudeva (Krishna); of the Pandavas I am Arjuna; of the sages I am Vyasa; and of the seers I am Ushanas.
वृष्णिवंशियों में मैं वासुदेव (कृष्ण) हूँ, पाण्डवों में धनंजय (अर्जुन) हूँ, मुनियों में व्यास हूँ और कवियों में उशना (शुक्राचार्य) कवि हूँ।
Verse 38
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्। मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्।।10.38।।
daṇḍo damayatām asmi nītir asmi jigīṣhatām maunaṁ chaivāsmi guhyānāṁ jñānaṁ jñānavatām aham
Of those who punish I am the rod of discipline; of those who seek victory I am wise policy; of secrets I am silence; and of the wise I am wisdom.
दमन करने वालों का दण्ड मैं हूँ, विजय चाहने वालों की नीति मैं हूँ, गुप्त रखने योग्य बातों में मौन मैं हूँ और ज्ञानवानों का ज्ञान मैं हूँ।
Verse 39
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्।।10.39।।
yach chāpi sarva-bhūtānāṁ bījaṁ tad aham arjuna na tad asti vinā yat syān mayā bhūtaṁ charācharam
And whatever is the seed of all beings, that too am I, O Arjuna. There is no being, moving or unmoving, that can exist without Me.
हे अर्जुन! जो समस्त प्राणियों का बीज है, वह भी मैं ही हूँ; कोई भी चर या अचर प्राणी ऐसा नहीं जो मेरे बिना रह सके।
Verse 40
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप। एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया।।10.40।।
nānto ’sti mama divyānāṁ vibhūtīnāṁ parantapa eṣha tūddeśhataḥ prokto vibhūter vistaro mayā
There is no end to My divine glories, O scorcher of foes. What I have declared is only a brief indication of the extent of My glory.
हे परन्तप! मेरी दिव्य विभूतियों का अन्त नहीं है; यह तो मैंने संक्षेप में ही अपनी विभूति के विस्तार का दिग्दर्शन कराया है।
Verse 41
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम्।।10.41।।
yad yad vibhūtimat sattvaṁ śhrīmad ūrjitam eva vā tat tad evāvagachchha tvaṁ mama tejo ’nśha-sambhavam
Whatever being is glorious, prosperous, or powerful, know that it springs from a fragment of My splendor.
जो-जो भी ऐश्वर्ययुक्त, श्रीयुक्त अथवा शक्तियुक्त वस्तु है, उस-उस को तू मेरे तेज के अंश से ही उत्पन्न हुआ जान।
Verse 42
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन। विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्।।10.42।।
atha vā bahunaitena kiṁ jñātena tavārjuna viṣhṭabhyāham idaṁ kṛitsnam ekānśhena sthito jagat
But what need is there for you to know all this in detail, O Arjuna? With a single fragment of Myself I support this entire universe and remain.
अथवा हे अर्जुन! इस बहुत जानने से तेरा क्या प्रयोजन! मैं इस समस्त जगत् को अपने एक अंश मात्र से धारण करके स्थित हूँ।