Chapter 3

Section 1

अल्पः पश्चात् कोपो महान् पुरस्ताल् लाभ इति अल्पः पश्चात् कोपो गरीयान्

alpaḥ paścāt kopo mahān purastāl lābha iti alpaḥ paścāt kopo garīyān

Section 2

अल्पं पश्चात् कोपं प्रयातस्स्य दूष्य अमित्र आटविका हि सर्वतः समेधयन्ति प्रकृति कोपो वा

alpaṃ paścāt kopaṃ prayātassya dūṣya amitra āṭavikā hi sarvataḥ samedhayanti prakṛti kopo vā

Section 3

लब्धम् अपि च महान्तं पुरस्ताल् लाहम् एवं भूते भृत्य मित्र क्षय व्यया ग्रसन्ते

labdham api ca mahāntaṃ purastāl lāham evaṃ bhūte bhṛtya mitra kṣaya vyayā grasante

Section 4

तस्मात् सहस्र एकीयः पुरस्ताल् लाभस्यायोगः शत एकीयो वा पश्चात् कोप इति न यायात्

tasmāt sahasra ekīyaḥ purastāl lābhasyāyogaḥ śata ekīyo vā paścāt kopa iti na yāyāt

Section 5

सूची मुखा ह्य् अनर्था इति लोक प्रवादः

sūcī mukhā hy anarthā iti loka pravādaḥ

Section 6

पश्चात् कोपे साम दान भेद दण्डान् प्रयुञ्जीत

paścāt kope sāma dāna bheda daṇḍān prayuñjīta

Section 7

पुरस्ताल् लाभे सेना पतिं कुमारं वा दण्ड चारिणं कुर्वीत

purastāl lābhe senā patiṃ kumāraṃ vā daṇḍa cāriṇaṃ kurvīta

Section 8

बलवान् वा राजा पश्चात् कोप अवग्रह समर्थः पुरस्ताल् लाभम् आदातुं यायात्

balavān vā rājā paścāt kopa avagraha samarthaḥ purastāl lābham ādātuṃ yāyāt

Section 9

अभ्यन्तर कोप शङ्कायां शङ्कितान् आदाय यायात् बाह्य कोप शङ्कायां वा पुत्र दारम् एषाम्

abhyantara kopa śaṅkāyāṃ śaṅkitān ādāya yāyāt bāhya kopa śaṅkāyāṃ vā putra dāram eṣām

Section 10

अभ्यन्तर अवग्रहं कृत्वा शून्य पालम् अनेक बल वर्गम् अनेक मुख्यं च स्थापयित्वा यायात् न वा यायात्

abhyantara avagrahaṃ kṛtvā śūnya pālam aneka bala vargam aneka mukhyaṃ ca sthāpayitvā yāyāt na vā yāyāt

Section 11

अभ्यन्तर कोपो बाह्य कोपात् पापीयान् इत्य् उक्तं पुरस्तात्

abhyantara kopo bāhya kopāt pāpīyān ity uktaṃ purastāt

Section 12

मन्त्र पुरोहित सेना पति युव राजानाम् अन्यतम कोपोअभ्यन्तर कोपः

mantra purohita senā pati yuva rājānām anyatama kopoabhyantara kopaḥ

Section 13

तम् आत्म दोष त्यागेन पर शक्त्य् अपराध वशेन वा साधयेत्

tam ātma doṣa tyāgena para śakty aparādha vaśena vā sādhayet

Section 14

महा अपराधेअपि पुरोहिते सम्रोधनम् अवस्रावणं वा सिद्धिः युव राजे सम्रोधनं निग्रहो वा गुणवत्य् अन्यस्मिन् सति पुत्रे

mahā aparādheapi purohite samrodhanam avasrāvaṇaṃ vā siddhiḥ yuva rāje samrodhanaṃ nigraho vā guṇavaty anyasmin sati putre

Section 15

पुत्रं भ्रातरम् अन्यं वा कुल्यं राज ग्राहिणम् उत्साहेन साधयेत् उत्साह अब्भावे गृहीत अनुवर्तन संधि कर्मभ्याम् अरि संधान भयात्

putraṃ bhrātaram anyaṃ vā kulyaṃ rāja grāhiṇam utsāhena sādhayet utsāha abbhāve gṛhīta anuvartana saṃdhi karmabhyām ari saṃdhāna bhayāt

Section 16

अन्येभ्यस् तद् विधेभ्यो वा भूमि दानैर् विश्वासयेद् एनम्

anyebhyas tad vidhebhyo vā bhūmi dānair viśvāsayed enam

Section 17

तद् विशिष्टं स्वयं ग्राहं दण्डं वा प्रेषयेत् सामन्त आटविकान् वा तैर् विगृहीतम् अतिसंदध्यात्

tad viśiṣṭaṃ svayaṃ grāhaṃ daṇḍaṃ vā preṣayet sāmanta āṭavikān vā tair vigṛhītam atisaṃdadhyāt

Section 18

अपरुद्ध आदानं पारग्रामिकं वा योगम् आतिष्ठेत्

aparuddha ādānaṃ pāragrāmikaṃ vā yogam ātiṣṭhet

Section 19

एतेन मन्त्र सेना पती व्याख्यातौ

etena mantra senā patī vyākhyātau

Section 20

मन्त्र्य् आदि वर्जानाम् अन्तर् अमात्यानाम् अन्यतम कोपोअन्तर् अमात्य कोपः

mantry ādi varjānām antar amātyānām anyatama kopoantar amātya kopaḥ

Section 21

तत्रापि यथा अर्हम् उपायान् प्रयुञ्जीत

tatrāpi yathā arham upāyān prayuñjīta

Section 22

राष्ट्र मुख्य अन्त पाल आटविक दण्ड उपनतानाम् अन्यतम कोपो बाह्य कोपः

rāṣṭra mukhya anta pāla āṭavika daṇḍa upanatānām anyatama kopo bāhya kopaḥ

Section 23

तम् अन्योन्येनावग्राहयेत्

tam anyonyenāvagrāhayet

Section 24

अतिदुर्ग प्रतिष्टब्धं वा सामन्त आटविक तत् कुलीन अपरुद्धानाम् अन्यतमेनावग्राहयेत्

atidurga pratiṣṭabdhaṃ vā sāmanta āṭavika tat kulīna aparuddhānām anyatamenāvagrāhayet

Section 25

मित्रेणौपग्राहयेद् वा यथा नामित्रं गच्छेत्

mitreṇaupagrāhayed vā yathā nāmitraṃ gacchet

Section 26

अमित्राद् वा सत्त्री भेदयेद् एनं अयं त्वा योग पुरुषं मन्यमानो भर्तर्य् एव विक्रमयिष्यति अवाप्त अर्थो दण्ड चारिणम् अमित्र आटविकेषु कृच्छ्रे वा प्रयासे योक्ष्यति विपुत्र दारम् अन्ते वा वासयिष्यति

amitrād vā sattrī bhedayed enaṃ ayaṃ tvā yoga puruṣaṃ manyamāno bhartary eva vikramayiṣyati avāpta artho daṇḍa cāriṇam amitra āṭavikeṣu kṛcchre vā prayāse yokṣyati viputra dāram ante vā vāsayiṣyati

Section 27

प्रतिहत विक्रमं त्वां भर्तर्य् पण्यं करिष्यति त्वया वा संधिं कृत्वा भर्तारम् एव प्रसादयिष्यति

pratihata vikramaṃ tvāṃ bhartary paṇyaṃ kariṣyati tvayā vā saṃdhiṃ kṛtvā bhartāram eva prasādayiṣyati

Section 28

मित्रम् उपकृष्टं वाअस्य गच्छ इति

mitram upakṛṣṭaṃ vāasya gaccha iti

Section 29

प्रतिपन्नम् इष्ट अभिप्रायैः पूजयेत्

pratipannam iṣṭa abhiprāyaiḥ pūjayet

Section 30

अप्रतिपन्नस्य संश्रयं भेदयेद् असौ ते योग पुरुषः प्रणिहितः इति

apratipannasya saṃśrayaṃ bhedayed asau te yoga puruṣaḥ praṇihitaḥ iti

Section 31

सत्त्री चएनम् अभित्यक्त शासनैर् घातयेत् गूढ पुरुषैर् वा

sattrī caenam abhityakta śāsanair ghātayet gūḍha puruṣair vā

Section 32

सह प्रस्थायिनो वाअस्य प्रवीर पुरुषान् यथा अभिप्राय करणेनाअवाहयेत्

saha prasthāyino vāasya pravīra puruṣān yathā abhiprāya karaṇenāavāhayet

Section 33

तेन प्रणिहितान् सत्त्री ब्रूयात्

tena praṇihitān sattrī brūyāt

Section 34

इति सिद्धिः

iti siddhiḥ

Section 35

परस्य चएनान् कोपान् उत्थापयेत् आत्मनश् च शमयेत्

parasya caenān kopān utthāpayet ātmanaś ca śamayet

Section 36

यः कोपं कर्तुं शमयितुं वा शक्तस् तत्रौपजापः कार्यः

yaḥ kopaṃ kartuṃ śamayituṃ vā śaktas tatraupajāpaḥ kāryaḥ

Section 37

यः सत्य संधः शक्तः कर्मणि फल अवाप्तौ चानुग्रहीतुं विनिपाते च त्रातुं तत्र प्रतिजापः कार्यः तर्कयितव्यश् च कल्याण बुद्धिर् उताहो शठ इति

yaḥ satya saṃdhaḥ śaktaḥ karmaṇi phala avāptau cānugrahītuṃ vinipāte ca trātuṃ tatra pratijāpaḥ kāryaḥ tarkayitavyaś ca kalyāṇa buddhir utāho śaṭha iti

Section 38

शठो हि बाह्योअभ्यन्तरम् एवम् उपजपति भर्तारं चेद्द् हत्वा मां प्रतिपादयिष्यति शत्रु वधो भूमि लाभश् च मे द्विविधो लाभो भविष्यति अथ वा शत्रुर् एनम् आहनिष्यतीति हत बन्धु पक्षस् तुल्य दोष दण्डेनौद्विग्नश् च मे भूयान् अकृत्य पक्षो भविष्यति तद् विधे वाअन्यस्मिन्न् अपि शङ्कितो भविष्यति अन्यम् अन्यं चास्य मुख्यम् अभित्यक्त शासनेन घातयिष्यामि इति

śaṭho hi bāhyoabhyantaram evam upajapati bhartāraṃ cedd hatvā māṃ pratipādayiṣyati śatru vadho bhūmi lābhaś ca me dvividho lābho bhaviṣyati atha vā śatrur enam āhaniṣyatīti hata bandhu pakṣas tulya doṣa daṇḍenaudvignaś ca me bhūyān akṛtya pakṣo bhaviṣyati tad vidhe vāanyasminn api śaṅkito bhaviṣyati anyam anyaṃ cāsya mukhyam abhityakta śāsanena ghātayiṣyāmi iti

Section 39

अभ्यन्तरो वा शठो बाह्यम् एवम् उपजपति कोशम् अस्य हरिष्यामि दण्डं वाअस्य हनिष्यामि दुष्टं वा भर्तारम् अनेन घातयिष्यामि प्रतिपन्नं बाह्यम् अमित्र आटविकेषु विक्रमयिष्यामि चक्रम् अस्य सज्यताम् वैरम् अस्य प्रसज्यताम् ततः स्व अधीनो मे भविष्यति ततो भर्तारम् एव प्रसादयिष्यामि स्वयं वा राज्यं ग्रहीष्यामिण् बद्ध्वा वा बाह्य भूमिं भर्तृ भूमिं चौभयम् अवाप्स्यामि विरुद्धं वाआवाहयित्वा बाह्यं विश्वस्तं घातयिष्यामि शून्यं वाअस्य मूलं हरिष्यामि इति

abhyantaro vā śaṭho bāhyam evam upajapati kośam asya hariṣyāmi daṇḍaṃ vāasya haniṣyāmi duṣṭaṃ vā bhartāram anena ghātayiṣyāmi pratipannaṃ bāhyam amitra āṭavikeṣu vikramayiṣyāmi cakram asya sajyatām vairam asya prasajyatām tataḥ sva adhīno me bhaviṣyati tato bhartāram eva prasādayiṣyāmi svayaṃ vā rājyaṃ grahīṣyāmiṇ baddhvā vā bāhya bhūmiṃ bhartṛ bhūmiṃ caubhayam avāpsyāmi viruddhaṃ vāāvāhayitvā bāhyaṃ viśvastaṃ ghātayiṣyāmi śūnyaṃ vāasya mūlaṃ hariṣyāmi iti

Section 40

कल्याण बुद्धिस् तु सह जीव्य् अर्थम् उपजपति

kalyāṇa buddhis tu saha jīvy artham upajapati

Section 41

कल्याण बुद्धिना संदधीत शठं तथा इति प्रतिगृह्यातिसंदध्यात् इति KआZ०९ ३ ४२अब् एवम् उपलभ्य परे परेभ्यः स्वे स्वेभ्यः स्वे परेभ्यः स्वतः परे KआZ०९ ३ ४२च्द् रक्ष्याः स्वेभ्यः परेभ्यश् च नित्यम् आत्मा विपश्चिता E क्षय व्यय लाभ विपरिमर्शह्

kalyāṇa buddhinā saṃdadhīta śaṭhaṃ tathā iti pratigṛhyātisaṃdadhyāt iti KāZ09 3 42ab evam upalabhya pare parebhyaḥ sve svebhyaḥ sve parebhyaḥ svataḥ pare KāZ09 3 42cd rakṣyāḥ svebhyaḥ parebhyaś ca nityam ātmā vipaścitā E kṣaya vyaya lābha viparimarśah