Chapter 2

Section 1

मौल भृतक श्रेणी मित्र अमित्र अटवी बलानां समुद्दान कालाः

maula bhṛtaka śreṇī mitra amitra aṭavī balānāṃ samuddāna kālāḥ

Section 2

मूल रक्षणाद् अतिरिक्तं मौल बलम् अत्यावाप युक्ता वा मौला मूले विकुर्वीरन् बहुल अनुरक्त मौल बलः सार बलो वा प्रतियोद्धा व्यायामेन योद्धव्यम् प्रकृष्टेअध्वनि काले वा क्षय व्यय सहत्वान् मौलानाम् बहुल अनुरक्त सम्पाते च यातव्यस्यौपजाप भयाद् अन्य सैन्यानां भृत आदीनाम् अविश्वासे बल क्षये वा सर्व सैन्यानां इति मौल बल कालः

mūla rakṣaṇād atiriktaṃ maula balam atyāvāpa yuktā vā maulā mūle vikurvīran bahula anurakta maula balaḥ sāra balo vā pratiyoddhā vyāyāmena yoddhavyam prakṛṣṭeadhvani kāle vā kṣaya vyaya sahatvān maulānām bahula anurakta sampāte ca yātavyasyaupajāpa bhayād anya sainyānāṃ bhṛta ādīnām aviśvāse bala kṣaye vā sarva sainyānāṃ iti maula bala kālaḥ

Section 3

प्रभूतं मे भृत बलम् अल्पं च मौल बलम्ण् परस्याल्पं विरक्तं वा मौल बलम् फल्गु प्रायम् असारं वा भृत सैन्यम्ण् मन्त्रेण योद्धव्यम् अल्प व्यायामेनण् ह्रस्वो देशः कालो वा तनु क्षय व्ययह्ण् अल्प आवापं शान्त उपजापं विश्वस्तं वा मे सैन्यम्ण् परस्याल्पः प्रसारो हन्तव्यह्ण् इति भृत बल कालः

prabhūtaṃ me bhṛta balam alpaṃ ca maula balamṇ parasyālpaṃ viraktaṃ vā maula balam phalgu prāyam asāraṃ vā bhṛta sainyamṇ mantreṇa yoddhavyam alpa vyāyāmenaṇ hrasvo deśaḥ kālo vā tanu kṣaya vyayahṇ alpa āvāpaṃ śānta upajāpaṃ viśvastaṃ vā me sainyamṇ parasyālpaḥ prasāro hantavyahṇ iti bhṛta bala kālaḥ

Section 4

प्रभूतं मे श्रेणी बलम् शक्यं मूले यात्रायां चाअधातुम्ण् ह्रस्वः प्रवासः श्रेणी बल प्रायः प्रतियोद्धा मन्त्र व्यायामाभ्यां प्रतियोद्धु कामः दण्ड बल व्यवहारः इति श्रेणी बल कालः

prabhūtaṃ me śreṇī balam śakyaṃ mūle yātrāyāṃ cāadhātumṇ hrasvaḥ pravāsaḥ śreṇī bala prāyaḥ pratiyoddhā mantra vyāyāmābhyāṃ pratiyoddhu kāmaḥ daṇḍa bala vyavahāraḥ iti śreṇī bala kālaḥ

Section 5

प्रभूतं मे मित्र बलं शक्यं मूले यात्रायां चाअधातुम्ण् अल्पः प्रवासो मन्त्र युद्धाच् च भूयो व्यायाम युद्धम्ण् मित्र बलेन वा पूर्वम् अटवीं नगर स्थानम् आसारं वा योधयित्वा पश्चात् स्व बलेन योद्धयिष्यामिण् मित्र साधारणं वा मे कार्यम्ण् मित्र आयत्ता वा मे कार्य सिद्धिह्ण् आसन्नम् अनुग्राह्यं वा मे मित्रम्ण् अत्यावापं वाअस्य सादयिष्यामि इति मित्र बल कालः

prabhūtaṃ me mitra balaṃ śakyaṃ mūle yātrāyāṃ cāadhātumṇ alpaḥ pravāso mantra yuddhāc ca bhūyo vyāyāma yuddhamṇ mitra balena vā pūrvam aṭavīṃ nagara sthānam āsāraṃ vā yodhayitvā paścāt sva balena yoddhayiṣyāmiṇ mitra sādhāraṇaṃ vā me kāryamṇ mitra āyattā vā me kārya siddhihṇ āsannam anugrāhyaṃ vā me mitramṇ atyāvāpaṃ vāasya sādayiṣyāmi iti mitra bala kālaḥ

Section 6

प्रभूतं मे शत्रु बलम् शत्रु बलेन योधयिष्यामि नगर स्थानम् अटवीं वा तत्र मे श्व वराहयोः कलहे चण्डालस्यैवान्यतर सिद्धिर् भविष्यतिण् आसाराणाम् अटवीनां वा कण्टक मर्दनम् एतत् करिष्यामिण् अत्युपचितं वा कोप भयान् नित्यम् आसन्नम् अरि बलं वासयेद् अन्यत्र अभ्यन्तर कोप शङ्कायाः शत्रु युद्ध अवर युद्ध कालश् च इत्य् अमित्र बल कालः

prabhūtaṃ me śatru balam śatru balena yodhayiṣyāmi nagara sthānam aṭavīṃ vā tatra me śva varāhayoḥ kalahe caṇḍālasyaivānyatara siddhir bhaviṣyatiṇ āsārāṇām aṭavīnāṃ vā kaṇṭaka mardanam etat kariṣyāmiṇ atyupacitaṃ vā kopa bhayān nityam āsannam ari balaṃ vāsayed anyatra abhyantara kopa śaṅkāyāḥ śatru yuddha avara yuddha kālaś ca ity amitra bala kālaḥ

Section 7

तेनाटवी बल कालो व्याख्यातः

tenāṭavī bala kālo vyākhyātaḥ

Section 8

मार्ग आदेशिकम् पर भूमि योग्यम् अरि युद्ध प्रतिलोमम् अटवी बल प्रायः शत्रुर् वा बिल्वं बिल्वेन हन्यताम्ण् अल्पः प्रसारो हन्तव्यः इत्य् अटवी बल कालः

mārga ādeśikam para bhūmi yogyam ari yuddha pratilomam aṭavī bala prāyaḥ śatrur vā bilvaṃ bilvena hanyatāmṇ alpaḥ prasāro hantavyaḥ ity aṭavī bala kālaḥ

Section 9

सैन्यम् अनेकम् अनेकस्थम् उक्तम् अनुक्तं वा विलोप अर्थं यद् उत्तिष्ठति तद् औत्साहिकं अभक्त वेतनं विलोप विष्टि प्रताप करं भेद्यं परेषाम् अभेद्यं तुल्य देश जाति शिल्प प्रायं संहतं महत् इति बल उपादान कालाह्

sainyam anekam anekastham uktam anuktaṃ vā vilopa arthaṃ yad uttiṣṭhati tad autsāhikaṃ abhakta vetanaṃ vilopa viṣṭi pratāpa karaṃ bhedyaṃ pareṣām abhedyaṃ tulya deśa jāti śilpa prāyaṃ saṃhataṃ mahat iti bala upādāna kālāh

Section 10

तेषां कुप्य भृतम् अमित्र अटवी बलं विलोप भृतं वा कुर्यात्

teṣāṃ kupya bhṛtam amitra aṭavī balaṃ vilopa bhṛtaṃ vā kuryāt

Section 11

अमित्रस्य वा बल काले प्रत्युत्पन्ने शत्रु बलम् अवगृह्णीयात् अन्यत्र वा प्रेषयेत् अफलं वा कुर्यात् विक्षिप्तं वा वासयेत् काले वाअतिक्रान्ते विसृजेत्

amitrasya vā bala kāle pratyutpanne śatru balam avagṛhṇīyāt anyatra vā preṣayet aphalaṃ vā kuryāt vikṣiptaṃ vā vāsayet kāle vāatikrānte visṛjet

Section 12

परस्य चएतद् बल समुद्दानं विघातयेत् आत्मनः सम्पादयेत्

parasya caetad bala samuddānaṃ vighātayet ātmanaḥ sampādayet

Section 13

पूर्वं पूर्वं चएषां श्रेयः सम्नाहयितुम्

pūrvaṃ pūrvaṃ caeṣāṃ śreyaḥ samnāhayitum

Section 14

तद् भाव भावित्वान् नित्य सत्कार अनुगमाच् च मौल बलं भृत बलात्श्रेयः

tad bhāva bhāvitvān nitya satkāra anugamāc ca maula balaṃ bhṛta balātśreyaḥ

Section 15

नित्य अनन्तरं क्षिप्र उत्थायि वश्यं व भृत बलं श्रेणी बलात्श्रेयः

nitya anantaraṃ kṣipra utthāyi vaśyaṃ va bhṛta balaṃ śreṇī balātśreyaḥ

Section 16

जानपदम् एक अर्थ उपगतं तुल्य संघर्ष अमर्ष सिद्धि लाभं च श्रेणी बलं मित्र बलात्श्रेयः

jānapadam eka artha upagataṃ tulya saṃgharṣa amarṣa siddhi lābhaṃ ca śreṇī balaṃ mitra balātśreyaḥ

Section 17

अपरिमित देश कालम् एक अर्थ उपगमाच् च मित्र बलम् अमित्र बलात्श्रेयः

aparimita deśa kālam eka artha upagamāc ca mitra balam amitra balātśreyaḥ

Section 18

आर्य अधिष्ठितम् अमित्र बलम् अटवी बलात्श्रेयः

ārya adhiṣṭhitam amitra balam aṭavī balātśreyaḥ

Section 19

तद् उभयं विलोप अर्थम्

tad ubhayaṃ vilopa artham

Section 20

अविलोपे व्यसने च ताभ्याम् अहि भयं स्यात्

avilope vyasane ca tābhyām ahi bhayaṃ syāt

Section 21

ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र सैन्यानां तेजः प्राधान्यात् पूर्वं पूर्वं श्रेयः सम्नाहयितुम् इत्य् आचार्याः

brāhmaṇa kṣatriya vaiśya śūdra sainyānāṃ tejaḥ prādhānyāt pūrvaṃ pūrvaṃ śreyaḥ samnāhayitum ity ācāryāḥ

Section 22

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 23

प्रणिपातेन ब्राह्मण बलं परोअभिहारयेत्

praṇipātena brāhmaṇa balaṃ paroabhihārayet

Section 24

प्रहरण विद्या विनीतं तु क्षत्रिय बलं श्रेयः बहुल सारं वा वैश्य शूद्र बलम् इति

praharaṇa vidyā vinītaṃ tu kṣatriya balaṃ śreyaḥ bahula sāraṃ vā vaiśya śūdra balam iti

Section 25

तस्माद् एवं बलः परः तस्यएतत् प्रतिबलम् इति बल समुद्दानं कुर्यात्

tasmād evaṃ balaḥ paraḥ tasyaetat pratibalam iti bala samuddānaṃ kuryāt

Section 26

हस्ति यन्त्र शकट गर्भ कुन्त प्रास हाटक वेणु शल्यवद् हस्ति बलस्य प्रतिबलम्

hasti yantra śakaṭa garbha kunta prāsa hāṭaka veṇu śalyavad hasti balasya pratibalam

Section 27

तद् एव पाषाण लगुड आवरण अङ्कुश कच ग्रहणी प्रायं रथ बलस्य प्रतिबलम्

tad eva pāṣāṇa laguḍa āvaraṇa aṅkuśa kaca grahaṇī prāyaṃ ratha balasya pratibalam

Section 28

तद् एवाश्वानां प्रतिबलम् वर्मिणो वा हस्तिनोअश्वा वा वर्मिणः

tad evāśvānāṃ pratibalam varmiṇo vā hastinoaśvā vā varmiṇaḥ

Section 29

कवचिनो रथा आवरणिनः पत्तयश् च चतुर् अङ्ग बलस्य प्रतिबलम् KआZ०९ २ ३०अब् एवं बल समुद्दानं पर सैन्य निवारणम् KआZ०९ २ ३०च्द् विभवेन स्व सैन्यानां कुर्याद् अङ्ग विकल्पशः E पश्चात् कोप चिन्ता बाह्य अभ्यन्तर प्रकृति कोप प्रतीकारह्

kavacino rathā āvaraṇinaḥ pattayaś ca catur aṅga balasya pratibalam KāZ09 2 30ab evaṃ bala samuddānaṃ para sainya nivāraṇam KāZ09 2 30cd vibhavena sva sainyānāṃ kuryād aṅga vikalpaśaḥ E paścāt kopa cintā bāhya abhyantara prakṛti kopa pratīkārah