Chapter 1

Section 1

विजिगीषुर् आत्मनः परस्य च बल अबलं शक्ति देश काल यात्रा काल बल समुद्दान काल पश्चात् कोप क्षय व्यय लाभ आपदां ज्ँनात्वा विशिष्ट बलो यायात् अन्यथाआसीत

vijigīṣur ātmanaḥ parasya ca bala abalaṃ śakti deśa kāla yātrā kāla bala samuddāna kāla paścāt kopa kṣaya vyaya lābha āpadāṃ j~nātvā viśiṣṭa balo yāyāt anyathāāsīta

Section 2

उत्साह प्रभावयोर् उत्साहः श्रेयान्

utsāha prabhāvayor utsāhaḥ śreyān

Section 3

स्वयं हि राजा शूरो बलवान् अरोगः कृत अस्त्रो दण्ड द्वितीयोअपि शक्तः प्रभाववन्तं राजानं जेतुम्

svayaṃ hi rājā śūro balavān arogaḥ kṛta astro daṇḍa dvitīyoapi śaktaḥ prabhāvavantaṃ rājānaṃ jetum

Section 4

अल्पोअपि चास्य दण्डस् तेजसा कृत्य करो भवति

alpoapi cāsya daṇḍas tejasā kṛtya karo bhavati

Section 5

निरुत्साहस् तु प्रभाववान् राजा विक्रम अभिपन्नो नश्यति इत्य् आचार्याः

nirutsāhas tu prabhāvavān rājā vikrama abhipanno naśyati ity ācāryāḥ

Section 6

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 7

प्रभाववान् उत्साहवन्तं राजानं प्रभावेनातिसंधत्ते तद् विशिष्टम् अन्यं राजानम् आवाह्य भृत्वा क्रीत्वा प्रवीर पुरुषान्

prabhāvavān utsāhavantaṃ rājānaṃ prabhāvenātisaṃdhatte tad viśiṣṭam anyaṃ rājānam āvāhya bhṛtvā krītvā pravīra puruṣān

Section 8

प्रभूत प्रभाव हय हस्ति रथ उपकरण सम्पन्नश् चास्य दण्डः सर्वत्राप्रतिहतश् चरति

prabhūta prabhāva haya hasti ratha upakaraṇa sampannaś cāsya daṇḍaḥ sarvatrāpratihataś carati

Section 9

उत्साहवतश् च प्रभाववन्तो जित्वा क्रीत्वा च स्त्रियो बालाः पङ्गवोअन्धाश् च पृथिवीं जिग्युर् इति

utsāhavataś ca prabhāvavanto jitvā krītvā ca striyo bālāḥ paṅgavoandhāś ca pṛthivīṃ jigyur iti

Section 10

प्रभाव मन्त्रयोः प्रभावः श्रेयान्

prabhāva mantrayoḥ prabhāvaḥ śreyān

Section 11

मन्त्र शक्ति सम्पन्नो हि वन्ध्य बुद्धिर् अप्रभावो भवति

mantra śakti sampanno hi vandhya buddhir aprabhāvo bhavati

Section 12

मन्त्र कर्म चास्य निश्चितम् अप्रभावो गर्भ धान्यम् अवृष्टिर् इवौपहन्ति इत्य् आचार्याः

mantra karma cāsya niścitam aprabhāvo garbha dhānyam avṛṣṭir ivaupahanti ity ācāryāḥ

Section 13

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 14

मन्त्र शक्तिः श्रेयसी

mantra śaktiḥ śreyasī

Section 15

प्रज्ँना शास्त्र चक्षुर् हि राजाअल्पेनापि प्रयत्नेन मन्त्रम् आधातुं शक्तः परान् उत्साह प्रभाववतश् च साम आदिभिर् योग उपनिषद्भ्यां चातिसंधातुम्

praj~nā śāstra cakṣur hi rājāalpenāpi prayatnena mantram ādhātuṃ śaktaḥ parān utsāha prabhāvavataś ca sāma ādibhir yoga upaniṣadbhyāṃ cātisaṃdhātum

Section 16

एवम् उत्साह प्रभाव मन्त्र शक्तीनाम् उत्तर उत्तर अधिकोअतिसंधत्ते

evam utsāha prabhāva mantra śaktīnām uttara uttara adhikoatisaṃdhatte

Section 17

देशः पृथिवी

deśaḥ pṛthivī

Section 18

तस्यां हिमवत् समुद्र अन्तरम् उदीचीनं योजन सहस्र परिमाणं तिर्यक् चक्र वर्ति क्षेत्रम्

tasyāṃ himavat samudra antaram udīcīnaṃ yojana sahasra parimāṇaṃ tiryak cakra varti kṣetram

Section 19

तत्रारण्यो ग्राम्यः पर्वत औदको भौमः समो विषम इति विशेषाः

tatrāraṇyo grāmyaḥ parvata audako bhaumaḥ samo viṣama iti viśeṣāḥ

Section 20

तेषु यथा स्व बल वृद्धि करं कर्म प्रयुञ्जीत

teṣu yathā sva bala vṛddhi karaṃ karma prayuñjīta

Section 21

यत्र आत्मनः सैन्य व्यायामानां भूमिः अभूमिः परस्य स उत्तमो देशः विपरीतोअधमः साधारणो मध्यमः

yatra ātmanaḥ sainya vyāyāmānāṃ bhūmiḥ abhūmiḥ parasya sa uttamo deśaḥ viparītoadhamaḥ sādhāraṇo madhyamaḥ

Section 22

कालः शीत उष्ण वर्ष आत्मा

kālaḥ śīta uṣṇa varṣa ātmā

Section 23

तस्य रात्रिर् अहः पक्षो मास ऋतुर् अयनं संवत्सरो युगम् इति विशेषाः

tasya rātrir ahaḥ pakṣo māsa ṛtur ayanaṃ saṃvatsaro yugam iti viśeṣāḥ

Section 24

तेषु यथा स्व बल वृद्धि करं कर्म प्रयुञ्जीत

teṣu yathā sva bala vṛddhi karaṃ karma prayuñjīta

Section 25

यत्र आत्मनः सैन्य व्यायामानाम् ऋतुः अनृतुः परस्य स उत्तमः कालः विपरीतोअधमः साधारणो मध्यमः

yatra ātmanaḥ sainya vyāyāmānām ṛtuḥ anṛtuḥ parasya sa uttamaḥ kālaḥ viparītoadhamaḥ sādhāraṇo madhyamaḥ

Section 26

शक्ति देश कालानां तु शक्तिः श्रेयसी इत्य् आचार्याः

śakti deśa kālānāṃ tu śaktiḥ śreyasī ity ācāryāḥ

Section 27

शक्तिमान् हि निम्न स्थलवतो देशस्य शीत उष्ण वर्षवतश् च कालस्य शक्तः प्रतीकारे भवति

śaktimān hi nimna sthalavato deśasya śīta uṣṇa varṣavataś ca kālasya śaktaḥ pratīkāre bhavati

Section 28

देशः श्रेयान् इत्य् एके

deśaḥ śreyān ity eke

Section 29

स्थल गतो हि श्वा नक्रं विकर्षति निम्न गतो नक्रः श्वानम् इति

sthala gato hi śvā nakraṃ vikarṣati nimna gato nakraḥ śvānam iti

Section 30

कालः श्रेयान् इत्य् एके

kālaḥ śreyān ity eke

Section 31

दिवा काकः कौशिकं हन्ति रात्रौ कौशिकः काकम् इति

divā kākaḥ kauśikaṃ hanti rātrau kauśikaḥ kākam iti

Section 32

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 33

परस्पर साधका हि शक्ति देश कालाः

paraspara sādhakā hi śakti deśa kālāḥ

Section 34

तैर् अभ्युच्चितस् तृतीयं चतुर्थं वा दण्डस्यांशं मूले पार्ष्ण्यां प्रत्यन्त अटवीषु च रक्षा विधाय कार्य साधन सहं कोश दण्डं चाअदाय क्षीण पुराण भक्तम् अगृहीत नव भक्तम् असंस्कृत दुर्गम मित्रं वार्षिकं चास्य सस्यं हैमनं च मुष्टिम् उपहन्तुं मार्गशीर्षीं यात्रां यायात्

tair abhyuccitas tṛtīyaṃ caturthaṃ vā daṇḍasyāṃśaṃ mūle pārṣṇyāṃ pratyanta aṭavīṣu ca rakṣā vidhāya kārya sādhana sahaṃ kośa daṇḍaṃ cāadāya kṣīṇa purāṇa bhaktam agṛhīta nava bhaktam asaṃskṛta durgama mitraṃ vārṣikaṃ cāsya sasyaṃ haimanaṃ ca muṣṭim upahantuṃ mārgaśīrṣīṃ yātrāṃ yāyāt

Section 35

हैमानं चास्य सस्यं वासन्तिकं च मुष्टिम् उपहन्तुं चैत्रीं यात्रां यायात्

haimānaṃ cāsya sasyaṃ vāsantikaṃ ca muṣṭim upahantuṃ caitrīṃ yātrāṃ yāyāt

Section 36

क्षीण कृण काष्ठ उदकम् असंस्कृत दुर्गम मित्रं वासन्तिकं चास्य सस्यं वार्षिकीं च मुष्टिम् उपहन्तुं ज्येष्ठामूलीयां यात्रां यायात्

kṣīṇa kṛṇa kāṣṭha udakam asaṃskṛta durgama mitraṃ vāsantikaṃ cāsya sasyaṃ vārṣikīṃ ca muṣṭim upahantuṃ jyeṣṭhāmūlīyāṃ yātrāṃ yāyāt

Section 37

अत्युष्णम् अल्प यवस इन्धन उदकं वा देशं हेमन्ते यायात्

atyuṣṇam alpa yavasa indhana udakaṃ vā deśaṃ hemante yāyāt

Section 38

तुषार दुर्दिनम् अगाध निम्न प्रायं गहन तृण वृक्षं वा देशं ग्रीष्मे यायात्

tuṣāra durdinam agādha nimna prāyaṃ gahana tṛṇa vṛkṣaṃ vā deśaṃ grīṣme yāyāt

Section 39

स्व सैन्य व्यायाम योग्यं परस्यायोग्यं वर्षति यायात्

sva sainya vyāyāma yogyaṃ parasyāyogyaṃ varṣati yāyāt

Section 40

मार्गशीर्षीं तैषीं चान्तरेण दीर्घ कालां यात्रां यायात् चैत्रीं वैशाखीं चान्तरेण मध्यम कालाम् ज्येष्ठामूलीयाम् आषाढीं चान्तरेण ह्रस्व कालाम् उपोषिष्यन् व्यसने चतुर्थीम्

mārgaśīrṣīṃ taiṣīṃ cāntareṇa dīrgha kālāṃ yātrāṃ yāyāt caitrīṃ vaiśākhīṃ cāntareṇa madhyama kālām jyeṣṭhāmūlīyām āṣāḍhīṃ cāntareṇa hrasva kālām upoṣiṣyan vyasane caturthīm

Section 41

व्यसन अभियानं विगृह्य याने व्याख्यातम्

vyasana abhiyānaṃ vigṛhya yāne vyākhyātam

Section 42

प्रायशश् चाअचार्याः पर व्यसने यातव्यम् इत्य् उपदिशन्ति

prāyaśaś cāacāryāḥ para vyasane yātavyam ity upadiśanti

Section 43

शक्त्य् उदये यातव्यम् अनैकान्न्तिकत्वाद् व्यसनानाम् इति कौटिल्यः

śakty udaye yātavyam anaikānntikatvād vyasanānām iti kauṭilyaḥ

Section 44

यदा वा प्रयातः कर्शयितुम् उच्छेतुं वा शक्नुयाद् अमित्रं तदा यायात्

yadā vā prayātaḥ karśayitum ucchetuṃ vā śaknuyād amitraṃ tadā yāyāt

Section 45

अत्युष्ण उपक्षीणे काले हस्ति बल प्रायो यायात्

atyuṣṇa upakṣīṇe kāle hasti bala prāyo yāyāt

Section 46

हस्तिनो ह्य् अन्तः स्वेदाः कुष्ठिनो भवन्ति

hastino hy antaḥ svedāḥ kuṣṭhino bhavanti

Section 47

अनवगाहमानास् तोयम् अपिबन्तश् चान्तर् अवक्षाराच् चान्धी भवन्ति

anavagāhamānās toyam apibantaś cāntar avakṣārāc cāndhī bhavanti

Section 48

तस्मात् प्रभूत उदके देशे वर्षति च हस्ति बल प्रायो यायात्

tasmāt prabhūta udake deśe varṣati ca hasti bala prāyo yāyāt

Section 49

विपर्यये खर उष्ट्र अश्व बल प्रायो देशम् अल्प वर्ष पङ्कम्

viparyaye khara uṣṭra aśva bala prāyo deśam alpa varṣa paṅkam

Section 50

वर्षति मरु प्रायं चतुर् अङ्ग बलो यायात्

varṣati maru prāyaṃ catur aṅga balo yāyāt

Section 51

सम विषम निम्न स्थल ह्रस्व दीर्घ वशेन वाअध्वनो यात्रां विभजेत् KआZ०९ १ ५२अब् सर्वा वा ह्रस्व कालाः स्युर् यातव्याः कार्य लाघवात् KआZ०९ १ ५२च्द् दीर्घाः कार्य गुरुत्वाद् वा वर्षा वासः परत्र च E बल उपादान कालाह् सम्नाह गुणाह् प्रतिबल कर्म

sama viṣama nimna sthala hrasva dīrgha vaśena vāadhvano yātrāṃ vibhajet KāZ09 1 52ab sarvā vā hrasva kālāḥ syur yātavyāḥ kārya lāghavāt KāZ09 1 52cd dīrghāḥ kārya gurutvād vā varṣā vāsaḥ paratra ca E bala upādāna kālāh samnāha guṇāh pratibala karma