Chapter 4

Section 1

दैव पीडनं अग्निर् उदकं व्याधिर् दुर्भिक्षं मरक इति

daiva pīḍanaṃ agnir udakaṃ vyādhir durbhikṣaṃ maraka iti

Section 2

अग्न्य् उदकयोर् अग्नि पीडनम् अप्रतिकार्यं सर्व दाहि च शक्य अपगमनं तार्य आबाधम् उदक पीडनम् इत्य् आचार्याः

agny udakayor agni pīḍanam apratikāryaṃ sarva dāhi ca śakya apagamanaṃ tārya ābādham udaka pīḍanam ity ācāryāḥ

Section 3

नैत् कौटिल्यः

nait kauṭilyaḥ

Section 4

अग्निर् ग्रामम् अर्ध ग्रामं वा दहति उदक वेगस् तु ग्राम शत प्रवाहीइति

agnir grāmam ardha grāmaṃ vā dahati udaka vegas tu grāma śata pravāhīiti

Section 5

व्याधि दुर्भिक्षयोर् व्याधिः प्रेत व्याधित उपसृष्ट परिचारक व्यायाम उपरोधेन कर्माण्य् उपहन्ति दुर्भिक्षं पुनर् अकर्म उपघाति हिरण्य पशु कर दायि च इत्य् आचार्याः

vyādhi durbhikṣayor vyādhiḥ preta vyādhita upasṛṣṭa paricāraka vyāyāma uparodhena karmāṇy upahanti durbhikṣaṃ punar akarma upaghāti hiraṇya paśu kara dāyi ca ity ācāryāḥ

Section 6

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 7

एक देश पीडनो व्याधिः शक्य प्रतीकारश् च सर्व देश पीडनं दुर्भिक्षं प्राणिनाम् अजीवनायैति

eka deśa pīḍano vyādhiḥ śakya pratīkāraś ca sarva deśa pīḍanaṃ durbhikṣaṃ prāṇinām ajīvanāyaiti

Section 8

तेन मरको व्याख्यातः

tena marako vyākhyātaḥ

Section 9

क्षुद्रक मुख्य क्षययोः क्षुद्रक क्षयः कर्मणाम् अयोग क्षेमं करोति मुख्य क्षयः कर्म अनुष्ठान उपरोध धर्मा इत्य् आचार्याः

kṣudraka mukhya kṣayayoḥ kṣudraka kṣayaḥ karmaṇām ayoga kṣemaṃ karoti mukhya kṣayaḥ karma anuṣṭhāna uparodha dharmā ity ācāryāḥ

Section 10

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 11

शक्यः क्षुद्रक क्षयः प्रतिसंधातुं बाहुल्यात् क्षुद्रकाणाम् न मुख्य क्षयः

śakyaḥ kṣudraka kṣayaḥ pratisaṃdhātuṃ bāhulyāt kṣudrakāṇām na mukhya kṣayaḥ

Section 12

सहस्रेषु हि मुख्यो भवत्य् एको न वा सत्त्व प्रज्ँना आधिक्यात् तद् आश्रयत्वात् क्षुद्रकाणाम् इति

sahasreṣu hi mukhyo bhavaty eko na vā sattva praj~nā ādhikyāt tad āśrayatvāt kṣudrakāṇām iti

Section 13

स्व चक्र पर चक्रयोः स्व चक्रम् अतिमात्राभ्यां दण्ड कराभ्यां पीडयत्य् अशक्यं च वारयितुम् पर चक्रं तु शक्यं प्रैयोद्धुम् उपसारेण संधिना वा मोक्षयितुम् इत्य् आचार्याः

sva cakra para cakrayoḥ sva cakram atimātrābhyāṃ daṇḍa karābhyāṃ pīḍayaty aśakyaṃ ca vārayitum para cakraṃ tu śakyaṃ praiyoddhum upasāreṇa saṃdhinā vā mokṣayitum ity ācāryāḥ

Section 14

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 15

स्व चक्र पीडनं प्रकृति पुरुष मुख्य उपग्रह विघाताभ्यां शक्यते वारयितुम् एक देशं वा पीडयति सर्व देश पीडनं तु पर चक्रं विलोप घात दाह विध्वंसन अपवाहनैः पीडयतीति

sva cakra pīḍanaṃ prakṛti puruṣa mukhya upagraha vighātābhyāṃ śakyate vārayitum eka deśaṃ vā pīḍayati sarva deśa pīḍanaṃ tu para cakraṃ vilopa ghāta dāha vidhvaṃsana apavāhanaiḥ pīḍayatīti

Section 16

प्रकृति राज विवादयोः प्रकृइति विवादः प्रकृतीनां भेदकः पर अभियोगान् आवहति राज विवादस् तु प्रकृतीनां द्वि गुण भक्त वेतन परिहार करो भवति इत्य् आचार्याः

prakṛti rāja vivādayoḥ prakṛiti vivādaḥ prakṛtīnāṃ bhedakaḥ para abhiyogān āvahati rāja vivādas tu prakṛtīnāṃ dvi guṇa bhakta vetana parihāra karo bhavati ity ācāryāḥ

Section 17

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 18

शक्यः प्रकृति विवादः प्रकृति मुख्य उपग्रहेण कलह स्थान अपनयनेन वा वारयितुम्

śakyaḥ prakṛti vivādaḥ prakṛti mukhya upagraheṇa kalaha sthāna apanayanena vā vārayitum

Section 19

विवदमानास् तु प्रकृतयः परस्पर संघर्षेणौपकुर्वन्ति

vivadamānās tu prakṛtayaḥ paraspara saṃgharṣeṇaupakurvanti

Section 20

राज विवादस् तु पीडन उच्छेदनाय प्रकृतीनां द्वि गुण व्यायाम साध्य इति

rāja vivādas tu pīḍana ucchedanāya prakṛtīnāṃ dvi guṇa vyāyāma sādhya iti

Section 21

देश राज विहारयोर् देश विहारस् त्रैकाल्येन कर्म फल उपघातं करोति राज विहारस् तु कारु शिल्पि कुशीलव वाग् जीवन रूप आजीवा वैदेहक उपकारं करोति इत्य् आचार्याः

deśa rāja vihārayor deśa vihāras traikālyena karma phala upaghātaṃ karoti rāja vihāras tu kāru śilpi kuśīlava vāg jīvana rūpa ājīvā vaidehaka upakāraṃ karoti ity ācāryāḥ

Section 22

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 23

देश विहारः कर्म श्रमम् अवधा अर्थम् अल्पं भक्षयति भक्षयित्वा च भूयः कर्मसु योगं गच्छति राज विहारस् तु स्वयं वल्लभैश् च स्वयं ग्राह प्रणय पण्य अगार कार्य उपग्रहैः पीडयतीति

deśa vihāraḥ karma śramam avadhā artham alpaṃ bhakṣayati bhakṣayitvā ca bhūyaḥ karmasu yogaṃ gacchati rāja vihāras tu svayaṃ vallabhaiś ca svayaṃ grāha praṇaya paṇya agāra kārya upagrahaiḥ pīḍayatīti

Section 24

सुभगा कुमारयोः कुमारः स्वयं वल्लभैश् च स्वयं ग्राह प्रणय पण्य अगार कार्य उपग्रहैः पीडयति सुभगा विलास उपभोगेन इत्य् आचार्याः

subhagā kumārayoḥ kumāraḥ svayaṃ vallabhaiś ca svayaṃ grāha praṇaya paṇya agāra kārya upagrahaiḥ pīḍayati subhagā vilāsa upabhogena ity ācāryāḥ

Section 25

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 26

शक्यः कुमारो मन्त्रि पुरोहिताभ्यां वारयितुम् न सुभगा बालिश्याद् अनर्थ्य जन सम्योगाच् चैति

śakyaḥ kumāro mantri purohitābhyāṃ vārayitum na subhagā bāliśyād anarthya jana samyogāc caiti

Section 27

श्रेणी मुख्ययोः श्रेणी बाहुल्याद् अनवग्रहा स्तेय साहसाभ्यां पीडयति मुख्यः कार्य अनुग्रह विघाताभ्याम् इत्य् आचार्याः

śreṇī mukhyayoḥ śreṇī bāhulyād anavagrahā steya sāhasābhyāṃ pīḍayati mukhyaḥ kārya anugraha vighātābhyām ity ācāryāḥ

Section 28

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 29

सुव्यावर्त्या श्रेणी समान शील व्यसनत्वात् श्रेणी मुख्य एक देश उपग्रहेण वा

suvyāvartyā śreṇī samāna śīla vyasanatvāt śreṇī mukhya eka deśa upagraheṇa vā

Section 30

स्तम्भ युक्तो मुख्यः पर प्राण द्रव्य उपघाताभ्यां पीडयतीति

stambha yukto mukhyaḥ para prāṇa dravya upaghātābhyāṃ pīḍayatīti

Section 31

सम्निधातृ समाहर्त्रोः सम्निधाता कृत विदूषण अत्ययाभ्यां पीडयति समाहर्ता करण अधिष्ठितः प्रदिष्ट फल उपभोगी भवति इत्य् आचार्याः

samnidhātṛ samāhartroḥ samnidhātā kṛta vidūṣaṇa atyayābhyāṃ pīḍayati samāhartā karaṇa adhiṣṭhitaḥ pradiṣṭa phala upabhogī bhavati ity ācāryāḥ

Section 32

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 33

सम्निधाता कृत अवस्थम् अन्यैः कोश प्रवेश्यं प्रतिगृह्णाति समाहर्ता तु पूर्वम् अर्थम् आत्मनः कृत्वा पश्चाद् राज अर्थं करोति प्रणाशयति वा पर स्व आदाने च स्व प्रत्ययश् चरतीति

samnidhātā kṛta avastham anyaiḥ kośa praveśyaṃ pratigṛhṇāti samāhartā tu pūrvam artham ātmanaḥ kṛtvā paścād rāja arthaṃ karoti praṇāśayati vā para sva ādāne ca sva pratyayaś caratīti

Section 34

अन्त पाल वैदेहकयोर् अन्त पालश् चोर प्रसर्ग देय अत्यादानाभ्यां वणिक् पथं पीडयति वैदेहकास् तु पण्य प्रतिपण्य अनुग्रहैः प्रसाधयन्ति इत्य् आचार्याः

anta pāla vaidehakayor anta pālaś cora prasarga deya atyādānābhyāṃ vaṇik pathaṃ pīḍayati vaidehakās tu paṇya pratipaṇya anugrahaiḥ prasādhayanti ity ācāryāḥ

Section 35

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 36

अन्त पालः पण्य सम्पात अनुग्रहेण वर्तयति वैदेहकास् तु सम्भूय पण्यानाम् उत्कर्ष अपकर्षं कुर्वाणाः पणे पण शतं कुम्भे कुम्भ शतम् इत्य् आजीवन्ति

anta pālaḥ paṇya sampāta anugraheṇa vartayati vaidehakās tu sambhūya paṇyānām utkarṣa apakarṣaṃ kurvāṇāḥ paṇe paṇa śataṃ kumbhe kumbha śatam ity ājīvanti

Section 37

अभिजात उपरुद्धा भूमिः पशु व्रज उपरुद्धा वाइति अभिजात उपरुद्धा भूमिः महा फलाअप्य् आयुधीय उपकारिणी न क्षमा मोक्षयितुं व्यसन आबाध भयात् पशु व्रज उपरुद्धा तु कृषि योग्या क्षमा मोक्षयितुम्

abhijāta uparuddhā bhūmiḥ paśu vraja uparuddhā vāiti abhijāta uparuddhā bhūmiḥ mahā phalāapy āyudhīya upakāriṇī na kṣamā mokṣayituṃ vyasana ābādha bhayāt paśu vraja uparuddhā tu kṛṣi yogyā kṣamā mokṣayitum

Section 38

विवीतं हि क्षेत्रेण बाध्यते इत्य् आचार्याः

vivītaṃ hi kṣetreṇa bādhyate ity ācāryāḥ

Section 39

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 40

अभिजात उपरुद्धा भूमिर् अत्यन्त महा उपकाराअपि क्षमा मोक्षयितुं व्यसन आबाध भयात् पशु व्रज उपरुद्धा तु कोश वाहन उपकारिणी न क्षमा मोक्षयितुम् अन्यत्र सस्य वाप उपरोधाद् इति

abhijāta uparuddhā bhūmir atyanta mahā upakārāapi kṣamā mokṣayituṃ vyasana ābādha bhayāt paśu vraja uparuddhā tu kośa vāhana upakāriṇī na kṣamā mokṣayitum anyatra sasya vāpa uparodhād iti

Section 41

प्रतिरोधक आटविकयोः प्रतिरोधका रात्रि सत्त्र चराः शरीर आक्रमिणो नित्याः शत सहस्र अहपारिणः प्रधान कोपकाश् च व्यवहिताः प्रत्यन्तर अरण्य चराश् चाअटविकाः प्रकाशा दृस्याश् चरन्ति एक देश घातकाश् च इत्य् आचार्याः

pratirodhaka āṭavikayoḥ pratirodhakā rātri sattra carāḥ śarīra ākramiṇo nityāḥ śata sahasra ahapāriṇaḥ pradhāna kopakāś ca vyavahitāḥ pratyantara araṇya carāś cāaṭavikāḥ prakāśā dṛsyāś caranti eka deśa ghātakāś ca ity ācāryāḥ

Section 42

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 43

प्रतिरोधकाः प्रमत्तस्यापरहन्ति अल्पाः कुण्ठाः सुखा ज्ँनातुं ग्रहीतुं च स्व देशस्थाः प्रभूता विक्रान्ताश् चाअटविकाः प्रकाश योदिनोअपहर्तारो हन्तारश् च देशानां राज सधर्माण इति

pratirodhakāḥ pramattasyāparahanti alpāḥ kuṇṭhāḥ sukhā j~nātuṃ grahītuṃ ca sva deśasthāḥ prabhūtā vikrāntāś cāaṭavikāḥ prakāśa yodinoapahartāro hantāraś ca deśānāṃ rāja sadharmāṇa iti

Section 44

मृग हस्ति वनयोः मृगाः प्रभूताः प्रभूत मांस चर्म उपकारिणो मन्द ग्रास अवक्लेशिनः सुनियम्याश् च

mṛga hasti vanayoḥ mṛgāḥ prabhūtāḥ prabhūta māṃsa carma upakāriṇo manda grāsa avakleśinaḥ suniyamyāś ca

Section 45

विपरीता हस्तिनो गृह्यमाणा दुष्टाश् च देश विनाशायैति

viparītā hastino gṛhyamāṇā duṣṭāś ca deśa vināśāyaiti

Section 46

स्व पर स्थानीय उपकारयोः स्व स्थानीय उपकारो धान्य पशु हिरण्य कुप्य उपकारो जानपदानाम् आपद्य् आत्म धारणः

sva para sthānīya upakārayoḥ sva sthānīya upakāro dhānya paśu hiraṇya kupya upakāro jānapadānām āpady ātma dhāraṇaḥ

Section 47

विपरीतः पर स्थानीय उपकारः

viparītaḥ para sthānīya upakāraḥ

Section 48

इति पीडनानि आभ्यन्तरो मुख्य स्तम्भो बाह्योअमित्र अटवी स्तम्भः इति स्तम्भ वर्गह्

iti pīḍanāni ābhyantaro mukhya stambho bāhyoamitra aṭavī stambhaḥ iti stambha vargah

Section 49

ताभ्यां पीडनैर् यथा उक्तैश् च पीडितः सक्तो मुख्येषु परिहार उपहतः प्रकीर्णो मिथ्या संहृतः सामन्त अटवी हृत इति कोश सङ्ग वर्गः KआZ०८ ४ ५०अब् पीडनानाम् अनुत्पत्ताव् उत्पन्नानां च वारणे KआZ०८ ४ ५०च्द् यतेत देश वृद्ध्य् अर्थं नाशे च स्तम्भ सङ्गयोः E बल व्यसन वर्गह् मित्र व्यसन वर्गह्

tābhyāṃ pīḍanair yathā uktaiś ca pīḍitaḥ sakto mukhyeṣu parihāra upahataḥ prakīrṇo mithyā saṃhṛtaḥ sāmanta aṭavī hṛta iti kośa saṅga vargaḥ KāZ08 4 50ab pīḍanānām anutpattāv utpannānāṃ ca vāraṇe KāZ08 4 50cd yateta deśa vṛddhy arthaṃ nāśe ca stambha saṅgayoḥ E bala vyasana vargah mitra vyasana vargah