Chapter 3

Section 1

अविद्या विनयः पुरुष व्यसन हेतुः

avidyā vinayaḥ puruṣa vyasana hetuḥ

Section 2

अविनीतो हि व्यसन दोषान् न पश्यति

avinīto hi vyasana doṣān na paśyati

Section 3

तान् उपदेक्ष्यामः

tān upadekṣyāmaḥ

Section 4

कोपजस् त्रि वर्गः कामजश् चतुर् वर्गः

kopajas tri vargaḥ kāmajaś catur vargaḥ

Section 5

तयोः कोपो गरीयान्

tayoḥ kopo garīyān

Section 6

सर्वत्र हि कोपश् चरति

sarvatra hi kopaś carati

Section 7

प्रायशश् च कोप वशा राजानः प्रकृति कोपैर् हताः श्रूयन्ते काम वशाः क्षय निमित्तम् अरि व्याधिभिर् इति

prāyaśaś ca kopa vaśā rājānaḥ prakṛti kopair hatāḥ śrūyante kāma vaśāḥ kṣaya nimittam ari vyādhibhir iti

Section 8

नैति भारद्वाजः

naiti bhāradvājaḥ

Section 9

सत् पुरुष आचारः कोपो वैर यातनम् अवज्ँना वधो भीत मनुष्यता च

sat puruṣa ācāraḥ kopo vaira yātanam avaj~nā vadho bhīta manuṣyatā ca

Section 10

नित्यश् च कोपेन सम्बन्धः पाप प्रतिषेध अर्थः

nityaś ca kopena sambandhaḥ pāpa pratiṣedha arthaḥ

Section 11

कामः सिद्धि लाभः सान्त्वं त्याग शीलता सम्प्रिय भावश् च

kāmaḥ siddhi lābhaḥ sāntvaṃ tyāga śīlatā sampriya bhāvaś ca

Section 12

नित्यश् च कामेन सम्बन्धः कृत कर्मणः फल उपभोग अर्थः इति

nityaś ca kāmena sambandhaḥ kṛta karmaṇaḥ phala upabhoga arthaḥ iti

Section 13

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 14

द्वेष्यता शत्रु वेदनं दुःख आसङ्गश् च कोपः

dveṣyatā śatru vedanaṃ duḥkha āsaṅgaś ca kopaḥ

Section 15

परिभवो द्रव्य नाशः पाटच्चर द्यूतकार लुब्धक गायन वादकैश् चानर्थ्यैः सम्योगः कामः

paribhavo dravya nāśaḥ pāṭaccara dyūtakāra lubdhaka gāyana vādakaiś cānarthyaiḥ samyogaḥ kāmaḥ

Section 16

तयोः परिभवाद् द्वेष्यता गरीयसी

tayoḥ paribhavād dveṣyatā garīyasī

Section 17

परिभूतः स्वैः परैश् चावगृह्यते द्वेष्यः समुच्छिद्यत इति

paribhūtaḥ svaiḥ paraiś cāvagṛhyate dveṣyaḥ samucchidyata iti

Section 18

द्रव्य नाशात्शत्रु वेदनं गरीयः

dravya nāśātśatru vedanaṃ garīyaḥ

Section 19

द्रव्य नाशः कोश आबाधकः शत्रु वेदनं प्राण आबाधकम् इति

dravya nāśaḥ kośa ābādhakaḥ śatru vedanaṃ prāṇa ābādhakam iti

Section 20

अनर्थ्य सम्योगाद् दुःख सम्योगो गरीयान्

anarthya samyogād duḥkha samyogo garīyān

Section 21

अनर्थ्य सम्योगो मुहूर्त प्रतीकारो दीर्घ क्लेश करो दुःखानाम् आसङ्ग इति

anarthya samyogo muhūrta pratīkāro dīrgha kleśa karo duḥkhānām āsaṅga iti

Section 22

तस्मात् कोपो गरीयान्

tasmāt kopo garīyān

Section 23

वाक् पारुष्यम् अर्थ दूषणं दण्ड पारुष्यम् इति

vāk pāruṣyam artha dūṣaṇaṃ daṇḍa pāruṣyam iti

Section 24

वाक् पारुष्य अर्थ दूषणयोर् वाक् पारुष्यं गरीयः इति विशाल अक्षः

vāk pāruṣya artha dūṣaṇayor vāk pāruṣyaṃ garīyaḥ iti viśāla akṣaḥ

Section 25

परुष मुक्तो हि तेजस्वी तेजसा प्रत्यारोहति

paruṣa mukto hi tejasvī tejasā pratyārohati

Section 26

दुरुक्त शल्यं हृदि निखातं तेजः संदीपनम् इन्द्रिय उपतापि च इति

durukta śalyaṃ hṛdi nikhātaṃ tejaḥ saṃdīpanam indriya upatāpi ca iti

Section 27

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 28

अर्थ पूजा वाक् शल्यम् अपहन्ति वृत्ति विलोपस् त्व् अर्थ दूषणम्

artha pūjā vāk śalyam apahanti vṛtti vilopas tv artha dūṣaṇam

Section 29

अदानम् आदानं विनाशः परित्यागो वाअर्थस्यैत्य् अर्थ दूषणम्

adānam ādānaṃ vināśaḥ parityāgo vāarthasyaity artha dūṣaṇam

Section 30

अर्थ दूषण दण्ड पारुष्ययोर् अर्थ दूषणं गरीयः इति पाराशराः

artha dūṣaṇa daṇḍa pāruṣyayor artha dūṣaṇaṃ garīyaḥ iti pārāśarāḥ

Section 31

अर्थ मूलौ धर्म कामौ

artha mūlau dharma kāmau

Section 32

अर्थ प्रतिबद्धश् च लोको वर्तते

artha pratibaddhaś ca loko vartate

Section 33

तस्य उपघातो गरीयान् इति

tasya upaghāto garīyān iti

Section 34

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 35

सुमहताअप्य् अर्थेन न कश्चन शरीर विनाशम् इच्छेत्

sumahatāapy arthena na kaścana śarīra vināśam icchet

Section 36

दण्ड पारुष्याच् च तम् एव दोषम् अन्येभ्यः प्राप्नोति

daṇḍa pāruṣyāc ca tam eva doṣam anyebhyaḥ prāpnoti

Section 37

इति कोपजस् त्रि वर्गः

iti kopajas tri vargaḥ

Section 38

कामजस् तु मृगया द्यूतं स्त्रियः पानम् इति चतुर् वर्गः

kāmajas tu mṛgayā dyūtaṃ striyaḥ pānam iti catur vargaḥ

Section 39

तस्य मृगया द्यूतयोर् मृगया गरीयसी इति पिशुनः

tasya mṛgayā dyūtayor mṛgayā garīyasī iti piśunaḥ

Section 40

स्तेन अमित्र व्याल दाव प्रस्खलन भय दिन् मोहाः क्षुत् पिपासे च प्राण आबाधस् तस्याम्

stena amitra vyāla dāva praskhalana bhaya din mohāḥ kṣut pipāse ca prāṇa ābādhas tasyām

Section 41

द्यूते तु जितम् एवाक्ष विदुषा यथा जयत् सेन दुर्योधनाभ्याम् इति

dyūte tu jitam evākṣa viduṣā yathā jayat sena duryodhanābhyām iti

Section 42

नैत्य् कौटिल्यः

naity kauṭilyaḥ

Section 43

तयोर् अप्य् अन्यतर पराजयोअस्तीति नल युधिष्ठिराभ्यां व्याख्यातम्

tayor apy anyatara parājayoastīti nala yudhiṣṭhirābhyāṃ vyākhyātam

Section 44

तद् एव विजित द्रव्यम् आमिषं वैर अनुबन्धश् च

tad eva vijita dravyam āmiṣaṃ vaira anubandhaś ca

Section 45

सतोअर्थस्य विप्रतिपत्तिर् असतश् चार्जनम् अप्रतिभुक्त नाशो मूत्र पुरीष धारण बुभुक्षा आदिभिश् च व्याधि लाभ इति द्यूत दोषाः

satoarthasya vipratipattir asataś cārjanam apratibhukta nāśo mūtra purīṣa dhāraṇa bubhukṣā ādibhiś ca vyādhi lābha iti dyūta doṣāḥ

Section 46

मृगयायां तु व्यायामः श्लेष्म पित्त मेदः स्वेद नाशश् चले स्थिते च काये लक्ष परिचयः कोप भय स्थानेषु च मृगाणां चित्त ज्ँनानम् अनित्य यानं चैति

mṛgayāyāṃ tu vyāyāmaḥ śleṣma pitta medaḥ sveda nāśaś cale sthite ca kāye lakṣa paricayaḥ kopa bhaya sthāneṣu ca mṛgāṇāṃ citta j~nānam anitya yānaṃ caiti

Section 47

द्यूत स्त्री व्यसनयोः कैतव व्यसनम् इति कौणपदन्तः

dyūta strī vyasanayoḥ kaitava vyasanam iti kauṇapadantaḥ

Section 48

सातत्येन हि निशि प्रदीपे मातरि च मृतायां दीव्यत्य् एव कितवः

sātatyena hi niśi pradīpe mātari ca mṛtāyāṃ dīvyaty eva kitavaḥ

Section 49

कृच्छ्रे च प्रतिपृष्टः कुप्यति

kṛcchre ca pratipṛṣṭaḥ kupyati

Section 50

स्त्री व्यसने तु स्नान प्रतिकर्म भोजन भूमिषु भवत्य् एव धर्म अर्थ परिप्रश्नः

strī vyasane tu snāna pratikarma bhojana bhūmiṣu bhavaty eva dharma artha paripraśnaḥ

Section 51

शक्या च स्त्री राजहिते नियोक्तुम् उपांशु दण्डेन व्याधिना वा व्यावर्तयितुम् अवस्रावयितुं वा इति

śakyā ca strī rājahite niyoktum upāṃśu daṇḍena vyādhinā vā vyāvartayitum avasrāvayituṃ vā iti

Section 52

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 53

सप्रत्यादेयं द्यूतं निष्प्रत्यादेयं स्त्री व्यसनम्

sapratyādeyaṃ dyūtaṃ niṣpratyādeyaṃ strī vyasanam

Section 54

अदर्शनं कार्य निर्वेदः काल अतिपातनाद् अनर्थो धर्म लोपश् च तन्त्र दौर्बल्यं पान अनुबन्धश् चैति

adarśanaṃ kārya nirvedaḥ kāla atipātanād anartho dharma lopaś ca tantra daurbalyaṃ pāna anubandhaś caiti

Section 55

स्त्री पान व्यसनयोः स्त्री व्यसनम् इति वातव्याधिः

strī pāna vyasanayoḥ strī vyasanam iti vātavyādhiḥ

Section 56

स्त्रीषु हि बालिश्यम् अनेक विधं निशान्त प्रणिधौ व्याख्यातम्

strīṣu hi bāliśyam aneka vidhaṃ niśānta praṇidhau vyākhyātam

Section 57

पाने तु शब्द आदीनाम् इन्द्रिय अर्थानाम् उपभोगः प्रीति दानं परिजन पूजनं कर्म श्रम वधश् च इति

pāne tu śabda ādīnām indriya arthānām upabhogaḥ prīti dānaṃ parijana pūjanaṃ karma śrama vadhaś ca iti

Section 58

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 59

स्त्री व्यसने भवत्य् अपत्य उत्पत्तिर् आत्म रक्षणं चान्तर् दारेषु विपर्ययो वा बाह्येषु अगम्येषु सर्व उच्छित्तिः

strī vyasane bhavaty apatya utpattir ātma rakṣaṇaṃ cāntar dāreṣu viparyayo vā bāhyeṣu agamyeṣu sarva ucchittiḥ

Section 60

तद् उभयं पान व्यसने

tad ubhayaṃ pāna vyasane

Section 61

पान सम्पत् संज्ँना नाशोअनुन्मत्तस्यौन्मत्तत्वम् अप्रेतस्य प्रेतत्वं कौपीन दर्शनं श्रुत प्रज्ँना प्राण वित्त मित्र हानिः सद्भिर् वियोगोअनर्थ्य सम्योगस् तन्त्री गीत नैपुण्येषु चार्थघ्नेषु प्रसङ्ग इति

pāna sampat saṃj~nā nāśoanunmattasyaunmattatvam apretasya pretatvaṃ kaupīna darśanaṃ śruta praj~nā prāṇa vitta mitra hāniḥ sadbhir viyogoanarthya samyogas tantrī gīta naipuṇyeṣu cārthaghneṣu prasaṅga iti

Section 62

द्यूत मद्ययोर् द्यूतम्

dyūta madyayor dyūtam

Section 63

एकेषां पण निमित्तो जयः पराजयो वा प्राणिषु निश्चेतनेषु वा पक्ष द्वैधेन प्रकृति कोपं करोति

ekeṣāṃ paṇa nimitto jayaḥ parājayo vā prāṇiṣu niścetaneṣu vā pakṣa dvaidhena prakṛti kopaṃ karoti

Section 64

विशेषतश् च संघानां संघ धर्मिणां च राज कुलानां द्यूत निमित्तो भेदस् तन् निमित्तो विनाश इत्य् असत् प्रग्रहः पापिष्ठतमो व्यसनानां तन्त्र दौर्बल्याद् इति KआZ०८ ३ ६५अब् असतां प्रग्रहः कामः कोपश् चावग्रहः सताम् KआZ०८ ३ ६५च्द् व्यसनं दोष बाहुल्याद् अत्यन्तम् उभयं मतम् KआZ०८ ३ ६६अब् तस्मात् कोपं च कामं च व्यसन आरम्भम् आत्मवान् KआZ०८ ३ ६६च्द् परित्यजेन् मूल हरं वृद्ध सेवी जित इन्द्रियः E पीडन वर्गह् स्तम्भ वर्गह् कोश सन्ग वर्गह्

viśeṣataś ca saṃghānāṃ saṃgha dharmiṇāṃ ca rāja kulānāṃ dyūta nimitto bhedas tan nimitto vināśa ity asat pragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantra daurbalyād iti KāZ08 3 65ab asatāṃ pragrahaḥ kāmaḥ kopaś cāvagrahaḥ satām KāZ08 3 65cd vyasanaṃ doṣa bāhulyād atyantam ubhayaṃ matam KāZ08 3 66ab tasmāt kopaṃ ca kāmaṃ ca vyasana ārambham ātmavān KāZ08 3 66cd parityajen mūla haraṃ vṛddha sevī jita indriyaḥ E pīḍana vargah stambha vargah kośa sanga vargah