Chapter 2

Section 1

राजा राज्यम् इति प्रकृति संक्षेपः

rājā rājyam iti prakṛti saṃkṣepaḥ

Section 2

राज्ँनोअभ्यन्तरो बाह्यो वा कोप इति

rāj~noabhyantaro bāhyo vā kopa iti

Section 3

अहि भयाद् अभ्यन्तरः कोपो बाह्य कोपात् पापीयान् अन्तर् अमात्य कोपश् चान्तः कोपात्

ahi bhayād abhyantaraḥ kopo bāhya kopāt pāpīyān antar amātya kopaś cāntaḥ kopāt

Section 4

तस्मात् कोश दण्ड शक्तिम् आत्म संस्थां कुर्वीत

tasmāt kośa daṇḍa śaktim ātma saṃsthāṃ kurvīta

Section 5

द्वैराज्य वैराज्ययोर् द्वैराज्यम् अन्योन्य पक्ष द्वेष अनुरागाभ्यां परस्पर संघर्षेण वा विनश्यति वैराज्यं तु प्रकृति चित्त ग्रहण अपेक्षि यथा स्थितम् अन्यैर् भुज्यते इत्य् आचार्याः

dvairājya vairājyayor dvairājyam anyonya pakṣa dveṣa anurāgābhyāṃ paraspara saṃgharṣeṇa vā vinaśyati vairājyaṃ tu prakṛti citta grahaṇa apekṣi yathā sthitam anyair bhujyate ity ācāryāḥ

Section 6

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 7

पिता पुत्रयोर् भ्रात्रोर् वा द्वैराज्यं तुल्य योग क्षेमम् अमात्य अवग्रहं वर्तयति

pitā putrayor bhrātror vā dvairājyaṃ tulya yoga kṣemam amātya avagrahaṃ vartayati

Section 8

वैराज्यं तु जीवतः परस्याअच्छिद्य नएतन् मम इति मन्यमानः कर्शयति अपवाहयति पण्यं वा करोति विरक्तं वा परित्यज्यापगच्छतीति

vairājyaṃ tu jīvataḥ parasyāacchidya naetan mama iti manyamānaḥ karśayati apavāhayati paṇyaṃ vā karoti viraktaṃ vā parityajyāpagacchatīti

Section 9

अन्धश् चलित शास्त्रो वा राजाइति अशास्त्र चक्षुर् अन्धो यत् किंचन कारी दृढ अभिनिवेशी पर प्रणेयो वा राज्यम् अन्यायेनौपहन्ति चलित शास्त्रस् तु यत्र शास्त्राच् चलित मतिर् भवति शक्य अनुनयो भवति इत्य् आचार्याः

andhaś calita śāstro vā rājāiti aśāstra cakṣur andho yat kiṃcana kārī dṛḍha abhiniveśī para praṇeyo vā rājyam anyāyenaupahanti calita śāstras tu yatra śāstrāc calita matir bhavati śakya anunayo bhavati ity ācāryāḥ

Section 10

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 11

अन्धो राजा शक्यते सहाय सम्पदा यत्र तत्र वा पर्यवस्थापयितुम्

andho rājā śakyate sahāya sampadā yatra tatra vā paryavasthāpayitum

Section 12

चलित शास्त्रस् तु शास्त्राद् अन्यथा अभिनिविष्ट बुद्धिर् अन्यायेन राज्यम् आत्मानं चौपहन्तीति

calita śāstras tu śāstrād anyathā abhiniviṣṭa buddhir anyāyena rājyam ātmānaṃ caupahantīti

Section 13

व्याधितो नवो वा राजाइति व्याधितो राजा राज्य उपघातम् अमात्य मूलं प्राण आबाधं वा राज्य मूलम् अवाप्नोति नवस् तु राजा स्व धर्म अनुग्रह परिहार दान मान कर्मभिः प्रकृति रञ्जन उपकारैश् चरति इत्य् आचार्याः

vyādhito navo vā rājāiti vyādhito rājā rājya upaghātam amātya mūlaṃ prāṇa ābādhaṃ vā rājya mūlam avāpnoti navas tu rājā sva dharma anugraha parihāra dāna māna karmabhiḥ prakṛti rañjana upakāraiś carati ity ācāryāḥ

Section 14

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 15

व्याधितो राजा यथा प्रवृत्तं राज प्रणिधिम् अनुवर्तयति

vyādhito rājā yathā pravṛttaṃ rāja praṇidhim anuvartayati

Section 16

नवस् तु राजा बल आवर्जितं ममैदं राज्यम् इति यथा इष्टम् अनवग्रहश् चरति

navas tu rājā bala āvarjitaṃ mamaidaṃ rājyam iti yathā iṣṭam anavagrahaś carati

Section 17

सामुत्थायिकैर् अवगृहीतो वा राज्य उपघातं मर्षयति

sāmutthāyikair avagṛhīto vā rājya upaghātaṃ marṣayati

Section 18

प्रकृतिष्व् अरूढः सुखम् उच्छेत्तुं भवतीति

prakṛtiṣv arūḍhaḥ sukham ucchettuṃ bhavatīti

Section 19

व्याधिते विशेषः पाप रोग्य पाप रोगी च

vyādhite viśeṣaḥ pāpa rogya pāpa rogī ca

Section 20

नवेअप्य् अभिजातोअनभिजात इति

naveapy abhijātoanabhijāta iti

Section 21

दुर्बलोअभिजातो बलवान् अनभिजातो राजाइति दुर्बलस्याभिजातस्यौपजापं दौर्बल्य अपेक्षाः प्रकृतयः कृच्छ्रेणौपगच्छन्ति बलवतश् चानभिजातस्य बल अपेक्षाः सुखेन इत्य् आचार्याः

durbaloabhijāto balavān anabhijāto rājāiti durbalasyābhijātasyaupajāpaṃ daurbalya apekṣāḥ prakṛtayaḥ kṛcchreṇaupagacchanti balavataś cānabhijātasya bala apekṣāḥ sukhena ity ācāryāḥ

Section 22

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 23

दुर्बलम् अभिजातं प्रकृतयः स्वयम् उपनमन्ति जात्यम् ऐश्वर्य प्रकृतिर् अनुवर्तत इति

durbalam abhijātaṃ prakṛtayaḥ svayam upanamanti jātyam aiśvarya prakṛtir anuvartata iti

Section 24

बलवतश् चानभिजातस्यौपजापं विसंवादयन्ति अनुरागे सार्वगुण्यम् इति

balavataś cānabhijātasyaupajāpaṃ visaṃvādayanti anurāge sārvaguṇyam iti

Section 25

प्रयास वधात् सस्य वधो मुष्टि वधात् पापीयान् निराजीवत्वाद् अवृष्टिर् अतिवृष्टितः KआZ०८ २ २६अब् द्वयोर् द्वयोर् व्यसनयोः प्रकृतीनां बल अबलम् KआZ०८ २ २६च्द् पारम्पर्य क्रमेणौक्तं याने स्थाने च कारणम् E पुरुष व्यसन वर्गह्

prayāsa vadhāt sasya vadho muṣṭi vadhāt pāpīyān nirājīvatvād avṛṣṭir ativṛṣṭitaḥ KāZ08 2 26ab dvayor dvayor vyasanayoḥ prakṛtīnāṃ bala abalam KāZ08 2 26cd pāramparya krameṇauktaṃ yāne sthāne ca kāraṇam E puruṣa vyasana vargah