Chapter 1

Section 1

व्यसन यौगपद्ये सौकर्यतो यातव्यं रक्षितव्यं वाइति व्यसन चिन्ता

vyasana yaugapadye saukaryato yātavyaṃ rakṣitavyaṃ vāiti vyasana cintā

Section 2

दैवं मानुषं वा प्रकृति व्यसनम् अनय अपनयाभ्यां सम्भवति

daivaṃ mānuṣaṃ vā prakṛti vyasanam anaya apanayābhyāṃ sambhavati

Section 3

गुण प्रातिलोम्यम् अभावः प्रदोषः प्रसङ्गः पीडा वा व्यसनम्

guṇa prātilomyam abhāvaḥ pradoṣaḥ prasaṅgaḥ pīḍā vā vyasanam

Section 4

व्यस्यत्य् एनं श्रेयस इति व्यसनम्

vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam

Section 5

स्वाम्य् अमात्य जन पद दुर्ग कोश दण्ड मित्र व्यसनानां पूर्वं पूर्वं गरीयः इत्य् आचार्याः

svāmy amātya jana pada durga kośa daṇḍa mitra vyasanānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ garīyaḥ ity ācāryāḥ

Section 6

नैति भरद्वाजः

naiti bharadvājaḥ

Section 7

स्वाम्य् अमात्य व्यसनयोर् अमात्य व्यसनं गरीयः

svāmy amātya vyasanayor amātya vyasanaṃ garīyaḥ

Section 8

मन्त्रो मन्त्र फल अवाप्तिः कर्म अनुष्ठानम् आय व्यय कर्म दण्ड प्रणयनम् अमित्र अटवी प्रतिषेधो राज्य रक्षणं व्यसन प्रतीकारः कुमार रक्षणम् अभिषेकश् च कुमाराणाम् आयत्तम् अमात्येषु

mantro mantra phala avāptiḥ karma anuṣṭhānam āya vyaya karma daṇḍa praṇayanam amitra aṭavī pratiṣedho rājya rakṣaṇaṃ vyasana pratīkāraḥ kumāra rakṣaṇam abhiṣekaś ca kumārāṇām āyattam amātyeṣu

Section 9

तेषाम् अभावे तद् अभावः छिन्न पक्षस्यैव राज्ँनश् चेष्टा नाशश् च

teṣām abhāve tad abhāvaḥ chinna pakṣasyaiva rāj~naś ceṣṭā nāśaś ca

Section 10

व्यसनेषु चाअसन्नः पर उपजापः

vyasaneṣu cāasannaḥ para upajāpaḥ

Section 11

वैगुण्ये च प्राण आबाधः प्राण अन्तिक चरत्वाद् राज्ँनः इति

vaiguṇye ca prāṇa ābādhaḥ prāṇa antika caratvād rāj~naḥ iti

Section 12

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 13

मन्त्रि पुरोहित आदि भृत्य वर्गम् अध्यक्ष प्रचारं पुरुष द्रव्य प्रकृति व्यसन प्रतीकारम् एधनं च राजाएव करोति

mantri purohita ādi bhṛtya vargam adhyakṣa pracāraṃ puruṣa dravya prakṛti vyasana pratīkāram edhanaṃ ca rājāeva karoti

Section 14

व्यसनिषु वाअमात्येष्व् अन्यान् अव्यसनिनः करोति

vyasaniṣu vāamātyeṣv anyān avyasaninaḥ karoti

Section 15

पूज्य पूजने दूष्य अवग्रहे च नित्य युक्तस् तिष्ठति

pūjya pūjane dūṣya avagrahe ca nitya yuktas tiṣṭhati

Section 16

स्वामी च सम्पन्नः स्व सम्पद्भिः प्रकृतीः सम्पादयति

svāmī ca sampannaḥ sva sampadbhiḥ prakṛtīḥ sampādayati

Section 17

स यत् शीलस् तत् शीलाः प्रकृतयो भवन्ति उत्थाने प्रमादे च तद् आयत्तत्वात्

sa yat śīlas tat śīlāḥ prakṛtayo bhavanti utthāne pramāde ca tad āyattatvāt

Section 18

तत् कूट स्थानीयो हि स्वामीइति

tat kūṭa sthānīyo hi svāmīiti

Section 19

अमात्य जन पद व्यसनयोर् जन पद व्यसनं गरीयः इति विशाल अक्षः

amātya jana pada vyasanayor jana pada vyasanaṃ garīyaḥ iti viśāla akṣaḥ

Section 20

कोशो दण्डः कुप्यं विष्टिर् वाहनं निचयाश् च जन पदाद् उत्तिष्ठन्ते

kośo daṇḍaḥ kupyaṃ viṣṭir vāhanaṃ nicayāś ca jana padād uttiṣṭhante

Section 21

तेषाम् अभावो जन पद अभावे स्वाम्य् अमात्ययोश् चानन्तरः इति

teṣām abhāvo jana pada abhāve svāmy amātyayoś cānantaraḥ iti

Section 22

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 23

अमात्य मूलाः सर्व आरम्भाः जन पदस्य कर्म सिद्धयः स्वतः परतश् च योग क्षेम साधनं व्यसन प्रतीकारः शून्य निवेश उपचयौ दण्ड कर अनुग्रहश् चैति

amātya mūlāḥ sarva ārambhāḥ jana padasya karma siddhayaḥ svataḥ parataś ca yoga kṣema sādhanaṃ vyasana pratīkāraḥ śūnya niveśa upacayau daṇḍa kara anugrahaś caiti

Section 24

जन पद दुर्ग व्यसनयोर् दुर्ग व्यसनम् इति पाराशराः

jana pada durga vyasanayor durga vyasanam iti pārāśarāḥ

Section 25

दुर्गे हि कोश दण्ड उत्पत्तिर् आपदि स्थानं च जन पदस्य

durge hi kośa daṇḍa utpattir āpadi sthānaṃ ca jana padasya

Section 26

शक्तिमत्तराश् च पौरा जानपदेभ्यो नित्याश् चाअपदि सहाया राज्ँनः

śaktimattarāś ca paurā jānapadebhyo nityāś cāapadi sahāyā rāj~naḥ

Section 27

जानपदास् त्व् अमित्र साधारणाः इति

jānapadās tv amitra sādhāraṇāḥ iti

Section 28

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 29

जन पद मूला दुर्ग कोश दण्ड सेतु वार्त्ता आरम्भाः

jana pada mūlā durga kośa daṇḍa setu vārttā ārambhāḥ

Section 30

शौर्यं स्थैर्यं दाक्ष्यं बाहुल्यं च जानपदेषु

śauryaṃ sthairyaṃ dākṣyaṃ bāhulyaṃ ca jānapadeṣu

Section 31

पर्वत अन्तर् द्वीपाश् च दुर्गा नाध्युष्यन्ते जन पद अभावात्

parvata antar dvīpāś ca durgā nādhyuṣyante jana pada abhāvāt

Section 32

कर्षक प्राये तु दुर्ग व्यसनम् आयुधीय प्राये तु जन पदे जन पद व्यसनम् इति

karṣaka prāye tu durga vyasanam āyudhīya prāye tu jana pade jana pada vyasanam iti

Section 33

दुर्ग कोश व्यसनयोः कोश व्यसनम् इति पिशुनः

durga kośa vyasanayoḥ kośa vyasanam iti piśunaḥ

Section 34

कोश मूलो हि दुर्ग संस्कारो दुर्ग रक्षणं जन पद मित्र अमित्र निग्रहो देश अन्तरितानाम् उत्साहनं दण्ड बल व्यवहारश् च

kośa mūlo hi durga saṃskāro durga rakṣaṇaṃ jana pada mitra amitra nigraho deśa antaritānām utsāhanaṃ daṇḍa bala vyavahāraś ca

Section 35

दुर्गः कोशाद् उपजाप्यः परेषाम्

durgaḥ kośād upajāpyaḥ pareṣām

Section 36

कोशम् आदाय च व्यसने शक्यम् अपयातुम् न दुर्गम् इति

kośam ādāya ca vyasane śakyam apayātum na durgam iti

Section 37

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 38

दुर्ग अर्पणः कोशो दण्डस् तूष्णीं युद्धं स्व पक्ष निग्रहो दण्ड बल व्यवहार आसार प्रतिग्रहः पर चक्र अटवी प्रतिषेधश् च

durga arpaṇaḥ kośo daṇḍas tūṣṇīṃ yuddhaṃ sva pakṣa nigraho daṇḍa bala vyavahāra āsāra pratigrahaḥ para cakra aṭavī pratiṣedhaś ca

Section 39

दुर्ग अभावे च कोशः परेषाम्

durga abhāve ca kośaḥ pareṣām

Section 40

दृश्यते हि दुर्गवताम् अनुच्छित्तिर् इति

dṛśyate hi durgavatām anucchittir iti

Section 41

कोश दण्डव्यसनयोर् दण्ड व्यसनम् इति कौणपदन्तः

kośa daṇḍavyasanayor daṇḍa vyasanam iti kauṇapadantaḥ

Section 42

दण्ड मूलो हि मित्र अमित्र निग्रहः पर दण्ड उत्साहनं स्व दण्ड प्रतिग्रहश् च

daṇḍa mūlo hi mitra amitra nigrahaḥ para daṇḍa utsāhanaṃ sva daṇḍa pratigrahaś ca

Section 43

दण्ड अभावे च ध्रुवः कोश विनाशः

daṇḍa abhāve ca dhruvaḥ kośa vināśaḥ

Section 44

कोश अभावे च शक्यः कुप्येन भूम्या पर भूमि स्वयं ग्राहेण वा दण्डः पिण्डयितुम् दण्डवता च कोशः

kośa abhāve ca śakyaḥ kupyena bhūmyā para bhūmi svayaṃ grāheṇa vā daṇḍaḥ piṇḍayitum daṇḍavatā ca kośaḥ

Section 45

स्वामिनश् चाअसन्न वृत्तित्वाद् अमात्य सधर्मा दण्डः इति

svāminaś cāasanna vṛttitvād amātya sadharmā daṇḍaḥ iti

Section 46

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 47

कोश मूलो हि दण्डः

kośa mūlo hi daṇḍaḥ

Section 48

कोश अभावे दण्डः परं गच्छति स्वामिनं वा हन्ति

kośa abhāve daṇḍaḥ paraṃ gacchati svāminaṃ vā hanti

Section 49

सर्व अभियोग करश् च कोशो धर्म काम हेतुः

sarva abhiyoga karaś ca kośo dharma kāma hetuḥ

Section 50

देश काल कार्य वशेन तु कोश दण्डयोर् अन्यतरः प्रमाणी भवति

deśa kāla kārya vaśena tu kośa daṇḍayor anyataraḥ pramāṇī bhavati

Section 51

लम्भ पालनो हि दण्डः कोशस्य कोशः कोशस्य दण्डस्य च भवति

lambha pālano hi daṇḍaḥ kośasya kośaḥ kośasya daṇḍasya ca bhavati

Section 52

सर्व द्रव्य प्रयोजकत्वात् कोश व्यसनं गरीय इति

sarva dravya prayojakatvāt kośa vyasanaṃ garīya iti

Section 53

दण्ड मित्र व्यसनयोर् मित्र व्यसनम् इति वातव्याधिः

daṇḍa mitra vyasanayor mitra vyasanam iti vātavyādhiḥ

Section 54

मित्रम् अभृतं व्यवहितं च कर्म करोति पार्ष्णि ग्राहम् आसारम् अमित्रम् आटविकं च प्रतिकरोति कोश दण्ड भूमिभिश् चौपकरोति व्यसन अवस्था योगम् इति

mitram abhṛtaṃ vyavahitaṃ ca karma karoti pārṣṇi grāham āsāram amitram āṭavikaṃ ca pratikaroti kośa daṇḍa bhūmibhiś caupakaroti vyasana avasthā yogam iti

Section 55

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 56

दण्डवतो मित्रं मित्र भावे तिष्ठति अमित्रो वा मित्र भावे

daṇḍavato mitraṃ mitra bhāve tiṣṭhati amitro vā mitra bhāve

Section 57

दण्ड मित्रयोस् तु साधारणे कार्ये सारतः स्व युद्ध देश काल लाभाद् विशेषः

daṇḍa mitrayos tu sādhāraṇe kārye sārataḥ sva yuddha deśa kāla lābhād viśeṣaḥ

Section 58

शीघ्र अभियाने त्व् अमित्र आटविक अनभ्यन्तर कोपे च न मित्रं विद्यते

śīghra abhiyāne tv amitra āṭavika anabhyantara kope ca na mitraṃ vidyate

Section 59

व्यसन यौगपद्ये पर वृद्धौ च मित्रम् अर्थ युक्तौ तिष्ठति

vyasana yaugapadye para vṛddhau ca mitram artha yuktau tiṣṭhati

Section 60

इति प्रकृति व्यसन सम्प्रधारणम् उक्तम् KआZ०८ १ ६१अब् प्रकृत्य् अवयवानां तु व्यसनस्य विशेषतः KआZ०८ १ ६१च्द् बहु भावोअनुरागो वा सारो वा कार्य साधकः KआZ०८ १ ६२अब् द्वयोस् तु व्यसने तुल्ये विशेषो गुणतः क्षयात् KआZ०८ १ ६२च्द् शेष प्रकृति साद्गुण्यं यदि स्यान् नाविधेयकम् KआZ०८ १ ६३अब् शेष प्रकृति नाशस् तु यत्रएक व्यसनाद् भवेत् KआZ०८ १ ६३च्द् व्यसनं तद् गरीयः स्यात् प्रधानस्यैतरस्य वा E राज राज्ययोर् व्यसन चिन्ता

iti prakṛti vyasana sampradhāraṇam uktam KāZ08 1 61ab prakṛty avayavānāṃ tu vyasanasya viśeṣataḥ KāZ08 1 61cd bahu bhāvoanurāgo vā sāro vā kārya sādhakaḥ KāZ08 1 62ab dvayos tu vyasane tulye viśeṣo guṇataḥ kṣayāt KāZ08 1 62cd śeṣa prakṛti sādguṇyaṃ yadi syān nāvidheyakam KāZ08 1 63ab śeṣa prakṛti nāśas tu yatraeka vyasanād bhavet KāZ08 1 63cd vyasanaṃ tad garīyaḥ syāt pradhānasyaitarasya vā E rāja rājyayor vyasana cintā