Chapter 9

Section 1

संहित प्रयाणे मित्र हिरण्य भूमि लाभानाम् उत्तर उत्तरो लाभः श्रेयान्

saṃhita prayāṇe mitra hiraṇya bhūmi lābhānām uttara uttaro lābhaḥ śreyān

Section 2

मित्र हिरण्ये हि भूमि लाभाद् भवतः मित्रं हिरण्य लाभात्

mitra hiraṇye hi bhūmi lābhād bhavataḥ mitraṃ hiraṇya lābhāt

Section 3

यो वा लाभः सिद्धः शेषयोर् अन्यतरं साधयति

yo vā lābhaḥ siddhaḥ śeṣayor anyataraṃ sādhayati

Section 4

त्वं चाहं च मित्रं लभावहे इत्य् एवं आदिध् सम संधिः

tvaṃ cāhaṃ ca mitraṃ labhāvahe ity evaṃ ādidh sama saṃdhiḥ

Section 5

त्वं मित्रम् इत्य् एवं आदिर् विषम संधिः

tvaṃ mitram ity evaṃ ādir viṣama saṃdhiḥ

Section 6

तयोर् विशेष लाभाद् अतिसंधिः

tayor viśeṣa lābhād atisaṃdhiḥ

Section 7

सम संधौ तु यः सम्पन्नं मित्रं मित्र कृच्छ्रे वा मित्रम् अवाप्नोति सोअतिसंधत्ते

sama saṃdhau tu yaḥ sampannaṃ mitraṃ mitra kṛcchre vā mitram avāpnoti soatisaṃdhatte

Section 8

आपद्द् हि सौहृद स्थैर्यम् उत्पादयति

āpadd hi sauhṛda sthairyam utpādayati

Section 9

मित्र कृच्छ्रेअपि नित्यम् अवश्यम् अनित्यं वश्यं वाइति नित्यम् अवश्यं श्रेयः तद्द् हि अनुपकुर्वद् अपि नापकरोति इत्य् आचार्याः

mitra kṛcchreapi nityam avaśyam anityaṃ vaśyaṃ vāiti nityam avaśyaṃ śreyaḥ tadd hi anupakurvad api nāpakaroti ity ācāryāḥ

Section 10

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 11

वश्यम् अनित्यं श्रेयः

vaśyam anityaṃ śreyaḥ

Section 12

यावद् उपकरोति तावन् मित्रं भवति उपकार लक्षणं मित्रम् इति

yāvad upakaroti tāvan mitraṃ bhavati upakāra lakṣaṇaṃ mitram iti

Section 13

वश्ययोर् अपि महा भोगम् अनित्यम् अल्प भोगं वा नित्यम् इति महा भोगम् अनित्यं श्रेयः महा भोगम् अनित्यम् अल्प कालेन महद् उपकुर्वन् महान्ति व्यय स्थानानि प्रतिकरोति इत्य् आचार्याः

vaśyayor api mahā bhogam anityam alpa bhogaṃ vā nityam iti mahā bhogam anityaṃ śreyaḥ mahā bhogam anityam alpa kālena mahad upakurvan mahānti vyaya sthānāni pratikaroti ity ācāryāḥ

Section 14

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 15

नित्यम् अल्प भोगं श्रेयः

nityam alpa bhogaṃ śreyaḥ

Section 16

महा भोगम् अनित्यम् उपकार भयाद् अपक्रामति उपकृत्य वा प्रत्यादातुम् ईहते

mahā bhogam anityam upakāra bhayād apakrāmati upakṛtya vā pratyādātum īhate

Section 17

नित्यम् अल्प भोगं सातत्याद् अल्पम् उपकुर्वन् महता कालेन महद् उपकरोति

nityam alpa bhogaṃ sātatyād alpam upakurvan mahatā kālena mahad upakaroti

Section 18

गुरु समुत्थं महन् मित्रं लघु समुत्थम् अल्पं वाइति गुरु समुत्थं महन् मित्रं प्रताप करं भवति यदा चौत्तिष्ठते तदा कार्यं साधयति इत्य् आचार्याः

guru samutthaṃ mahan mitraṃ laghu samuttham alpaṃ vāiti guru samutthaṃ mahan mitraṃ pratāpa karaṃ bhavati yadā cauttiṣṭhate tadā kāryaṃ sādhayati ity ācāryāḥ

Section 19

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 20

लघु समुत्थम् अल्पं श्रेयः

laghu samuttham alpaṃ śreyaḥ

Section 21

लगु समुत्थम् अल्पं मित्रं कार्य कालं नातिपातयति दौर्बल्याच् च यथा इष्ट भोग्यं भवति नैतरत् प्रकृष्ट भौमम्

lagu samuttham alpaṃ mitraṃ kārya kālaṃ nātipātayati daurbalyāc ca yathā iṣṭa bhogyaṃ bhavati naitarat prakṛṣṭa bhaumam

Section 22

विक्षिप्त सैन्यम् अवश्य सैन्यं वाइति विक्षिप्तं सैन्यं शक्यं प्रतिसंहर्तुं वश्यत्वाद् इत्य् आचार्याः

vikṣipta sainyam avaśya sainyaṃ vāiti vikṣiptaṃ sainyaṃ śakyaṃ pratisaṃhartuṃ vaśyatvād ity ācāryāḥ

Section 23

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 24

अवश्य सैन्यं श्रेयः

avaśya sainyaṃ śreyaḥ

Section 25

अवश्यं हि शक्यं साम आदिभिर् वश्यं कर्तुम् नैतरत् कार्य व्यासक्तं प्रतिसंहर्तुम्

avaśyaṃ hi śakyaṃ sāma ādibhir vaśyaṃ kartum naitarat kārya vyāsaktaṃ pratisaṃhartum

Section 26

पुरुष भोगं हिरण्य भोगं वा मित्रम् इति पुरुष भोगं मित्रं श्रेयः प्रुष भोगं मित्रं प्रताप करं भवति यदा चौत्तिष्ठते तदा कार्यं साधयति इत्य् आचार्याः

puruṣa bhogaṃ hiraṇya bhogaṃ vā mitram iti puruṣa bhogaṃ mitraṃ śreyaḥ pruṣa bhogaṃ mitraṃ pratāpa karaṃ bhavati yadā cauttiṣṭhate tadā kāryaṃ sādhayati ity ācāryāḥ

Section 27

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 28

हिरण्य भोगं मित्रं श्रेयः

hiraṇya bhogaṃ mitraṃ śreyaḥ

Section 29

नित्यो हि हिरण्येन योगः कदाचिद् दण्डेन

nityo hi hiraṇyena yogaḥ kadācid daṇḍena

Section 30

दण्डश् च हिरण्येनान्ये च कामाः प्राप्यन्त इति

daṇḍaś ca hiraṇyenānye ca kāmāḥ prāpyanta iti

Section 31

हिरण्य भोगं भूमि भोगं वा मित्रम् इति हिरण्य भोगं गतिमत्त्वात् सर्व व्यय प्रतीकार करम् इत्य् आचार्याः

hiraṇya bhogaṃ bhūmi bhogaṃ vā mitram iti hiraṇya bhogaṃ gatimattvāt sarva vyaya pratīkāra karam ity ācāryāḥ

Section 32

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 33

मित्र हिरण्ये हि भूमि लाभाद् भवत इत्य् उक्तं पुरस्ताद्

mitra hiraṇye hi bhūmi lābhād bhavata ity uktaṃ purastād

Section 34

तस्माद् भूमि भोगं मित्रं श्रेय इति

tasmād bhūmi bhogaṃ mitraṃ śreya iti

Section 35

तुल्ये पुरुष भोगे विक्रमः क्लेश सहत्वम् अनुरागः सर्व बल लाभो वा मित्र कुलाद् विशेषः

tulye puruṣa bhoge vikramaḥ kleśa sahatvam anurāgaḥ sarva bala lābho vā mitra kulād viśeṣaḥ

Section 36

तुल्ये हिरण्य भोगे प्रार्थित अर्थता प्राभूत्यम् अल्प प्रयसता सातत्यं च विशेषः

tulye hiraṇya bhoge prārthita arthatā prābhūtyam alpa prayasatā sātatyaṃ ca viśeṣaḥ

Section 37

तत्रएतद् भवति KआZ०७ ९ ३८अब् नित्यं वश्यं लघु उत्थानं पितृ पैतामहं महत् KआZ०७ ९ ३८च्द् अद्वैध्यं चैति सम्पन्नं मित्रं षड् गुणम् उच्यते KआZ०७ ९ ३९अब् ऋते यद् अर्थं प्रणयाद् रक्ष्यते यच् च रक्षति KआZ०७ ९ ३९च्द् पूर्व उपचित सम्बन्धं तन् मित्रं नित्यम् उच्यते KआZ०७ ९ ४०अब् सर्व चित्र महा भोगं त्रिविधं वश्यम् उच्यते KआZ०७ ९ ४०च्द् एकतो भोग्य् उभयतः सर्वतो भोगि चापरम् KआZ०७ ९ ४१अब् आदातृ वा दात्र् अपि वा जीवत्य् अरिषु हिंसया KआZ०७ ९ ४१च्द् मित्रं नित्यम् अवश्यं तद् दुर्ग अटव्य् अपसारि च KआZ०७ ९ ४२अब् अन्यतो विगृहीतं यल् लघु व्यसनम् एव वा KआZ०७ ९ ४२च्द् संधत्ते चौपकाराय तन् मित्रं वश्यम् अध्रुवम् KआZ०७ ९ ४३अब् एक अर्थेनाथ सम्बद्धम् उपकार्य विकारि च KआZ०७ ९ ४३च्द् मित्र भावि भवत्य् एतन् मित्रम् अद्वैध्यम् आपदि KआZ०७ ९ ४४अब् मित्र भावाद् ध्रुवं मित्रं शत्रु साधारणाच् चलम् KआZ०७ ९ ४४च्द् न कस्यचिद् उदासीनं द्वयोर् उभय भावि तत् KआZ०७ ९ ४५अब् विजिगीषोर् अमित्रं यन् मित्रम् अन्तर्धितां गतम् KआZ०७ ९ ४५च्द् उपकारेअनिविष्टं वाअशक्तं वाअनुपकारि तत् KआZ०७ ९ ४६अब् प्रियं परस्य वा रक्ष्यं पूज्यं सम्बद्धम् एव वा KआZ०७ ९ ४६च्द् अनुगृह्णाति यन् मित्रं शत्रु साधारणं हि तत् KआZ०७ ९ ४७अब् प्रकृष्ट भौमं संतुष्टं बलवच् चाअलसं च यत् KआZ०७ ९ ४७च्द् उदासीनं भवत्य् एतद् व्यसनाद् अवमानितम् KआZ०७ ९ ४८अब् अरेर् नेतुश् च यद् वृद्धिं दौर्बल्याद् अनुवर्तते KआZ०७ ९ ४८च्द् उभयस्याप्य् अविद्विष्टं विद्याद् उभय भावि तत् KआZ०७ ९ ४९अब् कारण अकारण ध्वस्तं कारण अकारण आगतम् KआZ०७ ९ ४९च्द् यो मित्रं समुपेक्षेत स मृत्युम् उपगूहति

tatraetad bhavati KāZ07 9 38ab nityaṃ vaśyaṃ laghu utthānaṃ pitṛ paitāmahaṃ mahat KāZ07 9 38cd advaidhyaṃ caiti sampannaṃ mitraṃ ṣaḍ guṇam ucyate KāZ07 9 39ab ṛte yad arthaṃ praṇayād rakṣyate yac ca rakṣati KāZ07 9 39cd pūrva upacita sambandhaṃ tan mitraṃ nityam ucyate KāZ07 9 40ab sarva citra mahā bhogaṃ trividhaṃ vaśyam ucyate KāZ07 9 40cd ekato bhogy ubhayataḥ sarvato bhogi cāparam KāZ07 9 41ab ādātṛ vā dātr api vā jīvaty ariṣu hiṃsayā KāZ07 9 41cd mitraṃ nityam avaśyaṃ tad durga aṭavy apasāri ca KāZ07 9 42ab anyato vigṛhītaṃ yal laghu vyasanam eva vā KāZ07 9 42cd saṃdhatte caupakārāya tan mitraṃ vaśyam adhruvam KāZ07 9 43ab eka arthenātha sambaddham upakārya vikāri ca KāZ07 9 43cd mitra bhāvi bhavaty etan mitram advaidhyam āpadi KāZ07 9 44ab mitra bhāvād dhruvaṃ mitraṃ śatru sādhāraṇāc calam KāZ07 9 44cd na kasyacid udāsīnaṃ dvayor ubhaya bhāvi tat KāZ07 9 45ab vijigīṣor amitraṃ yan mitram antardhitāṃ gatam KāZ07 9 45cd upakāreaniviṣṭaṃ vāaśaktaṃ vāanupakāri tat KāZ07 9 46ab priyaṃ parasya vā rakṣyaṃ pūjyaṃ sambaddham eva vā KāZ07 9 46cd anugṛhṇāti yan mitraṃ śatru sādhāraṇaṃ hi tat KāZ07 9 47ab prakṛṣṭa bhaumaṃ saṃtuṣṭaṃ balavac cāalasaṃ ca yat KāZ07 9 47cd udāsīnaṃ bhavaty etad vyasanād avamānitam KāZ07 9 48ab arer netuś ca yad vṛddhiṃ daurbalyād anuvartate KāZ07 9 48cd ubhayasyāpy avidviṣṭaṃ vidyād ubhaya bhāvi tat KāZ07 9 49ab kāraṇa akāraṇa dhvastaṃ kāraṇa akāraṇa āgatam KāZ07 9 49cd yo mitraṃ samupekṣeta sa mṛtyum upagūhati

Section 50

क्षिप्रम् अल्पो लाभश् चिरान् महान् इति वा क्षिप्रम् अल्पो लाभः कार्य देश काल संवादकः श्रेयान् इत्य् आचार्याः

kṣipram alpo lābhaś cirān mahān iti vā kṣipram alpo lābhaḥ kārya deśa kāla saṃvādakaḥ śreyān ity ācāryāḥ

Section 51

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 52

चिराद् अविनिपाती बीज सधर्मा महाम्ल् लाभः श्रेयान् विपर्यये पूर्वः KआZ०७ ९ ५३अब् एवं दृष्ट्वा ध्रुवे लाभे लाभ अंशे च गुण उदयम् KआZ०७ ९ ५३च्द् स्व अर्थ सिद्धि परो यायात् संहितः सामवायिकैः E मित्र हिरण्य भूमि कर्म संधयः तत्र भूमि संधिह्

cirād avinipātī bīja sadharmā mahāml lābhaḥ śreyān viparyaye pūrvaḥ KāZ07 9 53ab evaṃ dṛṣṭvā dhruve lābhe lābha aṃśe ca guṇa udayam KāZ07 9 53cd sva artha siddhi paro yāyāt saṃhitaḥ sāmavāyikaiḥ E mitra hiraṇya bhūmi karma saṃdhayaḥ tatra bhūmi saṃdhih