Chapter 11

Section 1

त्वं चाहं च शून्यं निवेशयावहे इत्य् अनवसित संधिः

tvaṃ cāhaṃ ca śūnyaṃ niveśayāvahe ity anavasita saṃdhiḥ

Section 2

तयोर् यः प्रत्युपस्थित अर्थो यथा उक्त गुणां भूमिं निवेशयति सोअतिसंधत्ते

tayor yaḥ pratyupasthita artho yathā ukta guṇāṃ bhūmiṃ niveśayati soatisaṃdhatte

Section 3

तत्रापि स्थलम् औदकं वाइति महतः स्थलाद् अल्पम् औदकं श्रेयः सातत्याद् अवस्थितत्वाच् च फलानाम्

tatrāpi sthalam audakaṃ vāiti mahataḥ sthalād alpam audakaṃ śreyaḥ sātatyād avasthitatvāc ca phalānām

Section 4

स्थलयोर् अपि प्रभूत पूर्व अपर सस्यम् अल्प वर्ष पाकम् असक्त आरम्भं श्रेयः

sthalayor api prabhūta pūrva apara sasyam alpa varṣa pākam asakta ārambhaṃ śreyaḥ

Section 5

औदकयोर् अपि धान्य वापम् अधान्य वापात्श्रेयः

audakayor api dhānya vāpam adhānya vāpātśreyaḥ

Section 6

तयोर् अल्प बहुत्वे धान्य कान्ताद् अल्पान् महद् अधान्य कान्तं श्रेयः

tayor alpa bahutve dhānya kāntād alpān mahad adhānya kāntaṃ śreyaḥ

Section 7

महत्य् अवकाशे हि स्थाल्याश् चानूप्याश् चओषधयो भवन्ति

mahaty avakāśe hi sthālyāś cānūpyāś caoṣadhayo bhavanti

Section 8

दुर्ग आदीनि च कर्माणि प्रभूत्येन क्रियन्ते

durga ādīni ca karmāṇi prabhūtyena kriyante

Section 9

कृत्रिमा हि भूमि गुणाः

kṛtrimā hi bhūmi guṇāḥ

Section 10

खनि धान्य भोगयोः खनि भोगः कोश करः धान्य भोगः कोश कोष्ठ अगार करः

khani dhānya bhogayoḥ khani bhogaḥ kośa karaḥ dhānya bhogaḥ kośa koṣṭha agāra karaḥ

Section 11

धान्य मूला हि दुर्ग आदीनां कर्मणाम् आरम्भाः

dhānya mūlā hi durga ādīnāṃ karmaṇām ārambhāḥ

Section 12

महा विषय विक्रयो वा खनि भोगः श्रेयान्

mahā viṣaya vikrayo vā khani bhogaḥ śreyān

Section 13

द्रव्य हस्ति वन भोगयोर् द्रव्य वन भोगः सर्व कर्मणां योनिः प्रभूत निधान क्षमश् च विपरीतो हस्ति वन भोगः इत्य् आचार्याः

dravya hasti vana bhogayor dravya vana bhogaḥ sarva karmaṇāṃ yoniḥ prabhūta nidhāna kṣamaś ca viparīto hasti vana bhogaḥ ity ācāryāḥ

Section 14

नैति कौटिल्यः

naiti kauṭilyaḥ

Section 15

शक्यं द्रव्य वनम् अनेकम् अनेकस्यां भूमौ वापयितुम् न हस्ति वनम्

śakyaṃ dravya vanam anekam anekasyāṃ bhūmau vāpayitum na hasti vanam

Section 16

हस्ति प्रधानो हि पर अनीक वध इति

hasti pradhāno hi para anīka vadha iti

Section 17

वारि स्थल पथ भोगयोर् अनित्यो वारि पथ भोगः नित्यः स्थल पथ भोगः

vāri sthala patha bhogayor anityo vāri patha bhogaḥ nityaḥ sthala patha bhogaḥ

Section 18

भिन्न मनुष्या श्रेणी मनुष्या वा भूमिर् इति भिन्न मनुष्या श्रेयसी

bhinna manuṣyā śreṇī manuṣyā vā bhūmir iti bhinna manuṣyā śreyasī

Section 19

भिन्न मनुष्या भोग्या भवति अनुपजाप्या चान्येषाम् अनापत् सहा तु

bhinna manuṣyā bhogyā bhavati anupajāpyā cānyeṣām anāpat sahā tu

Section 20

विपरीता श्रेणी मनुष्या कोपे महा दोषा

viparītā śreṇī manuṣyā kope mahā doṣā

Section 21

तस्यां चातुर्वर्ण्य निवेशे सर्व भोग सहत्वाद् अवर वर्ण प्राया श्रेयसी बाहुल्याद् ध्रुवत्वाच् च कृष्याः कर्षकवती कृष्याश् चान्येषां चाअरम्भाणां प्रयोजकत्वात् गो रक्षकवती पण्य निचय ऋण अनुग्रहाद् आढ्य वणिग्वती

tasyāṃ cāturvarṇya niveśe sarva bhoga sahatvād avara varṇa prāyā śreyasī bāhulyād dhruvatvāc ca kṛṣyāḥ karṣakavatī kṛṣyāś cānyeṣāṃ cāarambhāṇāṃ prayojakatvāt go rakṣakavatī paṇya nicaya ṛṇa anugrahād āḍhya vaṇigvatī

Section 22

भूमि गुणानाम् अपाश्रयः श्रेयान्

bhūmi guṇānām apāśrayaḥ śreyān

Section 23

दुर्ग अपाश्रया पुरुष अपाश्रया वा भूमिर् इति पुरुष अपाश्रया श्रेयसी

durga apāśrayā puruṣa apāśrayā vā bhūmir iti puruṣa apāśrayā śreyasī

Section 24

पुरुषवद् धि राज्यम्

puruṣavad dhi rājyam

Section 25

अपुरुषा गौर् वन्ध्य् एव किं दुहीत

apuruṣā gaur vandhy eva kiṃ duhīta

Section 26

महा क्षय व्यय निवेशां तु भूमिम् अवाप्तु कामः पूर्वम् एव क्रेतारं पणेत दुर्बलम् अराज बीजिनं निरुत्साहम् अपक्षम् अन्याय वृत्तिं व्यसनिनं दैव प्रमाणं यत् किंचन कारिणं वा

mahā kṣaya vyaya niveśāṃ tu bhūmim avāptu kāmaḥ pūrvam eva kretāraṃ paṇeta durbalam arāja bījinaṃ nirutsāham apakṣam anyāya vṛttiṃ vyasaninaṃ daiva pramāṇaṃ yat kiṃcana kāriṇaṃ vā

Section 27

महा क्षय व्यय निवेशायां हि भूमौ दुर्बलो राज बीजी निविष्टः सगन्धाभिः प्रकृतिभिः सह क्षय व्ययेनावसीदति

mahā kṣaya vyaya niveśāyāṃ hi bhūmau durbalo rāja bījī niviṣṭaḥ sagandhābhiḥ prakṛtibhiḥ saha kṣaya vyayenāvasīdati

Section 28

बलवान् अराज बीजी क्षय व्यय भयाद् असगन्धाभिः प्रकृतिभिस् त्यज्यते

balavān arāja bījī kṣaya vyaya bhayād asagandhābhiḥ prakṛtibhis tyajyate

Section 29

निरुत्साहस् तु दण्डवान् अपि दण्डस्याप्रणेता सदण्डः क्षय व्ययेनावभज्यते

nirutsāhas tu daṇḍavān api daṇḍasyāpraṇetā sadaṇḍaḥ kṣaya vyayenāvabhajyate

Section 30

कोशवान् अप्य् अपक्षः क्षय व्यय अनुग्रह हीनत्वान् न कुतश्चित् प्राप्नोति

kośavān apy apakṣaḥ kṣaya vyaya anugraha hīnatvān na kutaścit prāpnoti

Section 31

अन्याय वृत्तिर् निविष्टम् अप्य् उत्थापयेत्

anyāya vṛttir niviṣṭam apy utthāpayet

Section 32

स कथम् अनिविष्टं निवेशयेत्

sa katham aniviṣṭaṃ niveśayet

Section 33

तेन व्यसनी व्याख्यातः

tena vyasanī vyākhyātaḥ

Section 34

दैव प्रमाणो मानुष हीनो निरारम्भो विपन्न कर्म आरम्भो वाअवसीदति

daiva pramāṇo mānuṣa hīno nirārambho vipanna karma ārambho vāavasīdati

Section 35

यत् किंचन कारी न किंचिद् आसादयति

yat kiṃcana kārī na kiṃcid āsādayati

Section 36

स चएषां पापिष्ठतमो भवति

sa caeṣāṃ pāpiṣṭhatamo bhavati

Section 37

यत् किंचिद् आरभमाणो हि विजिगीषोः कदाचिच् छिद्रम् आसादयेद् इत्य् आचार्याः

yat kiṃcid ārabhamāṇo hi vijigīṣoḥ kadācic chidram āsādayed ity ācāryāḥ

Section 38

यथा छिद्रं तथा विनाशम् अप्य् आसादयेद् इति कौटिल्यः

yathā chidraṃ tathā vināśam apy āsādayed iti kauṭilyaḥ

Section 39

तेषाम् अलाभे यथा पार्ष्णि ग्राह उपग्रहे वक्ष्यामस् तथा भूमिम् अवस्थापयेत्

teṣām alābhe yathā pārṣṇi grāha upagrahe vakṣyāmas tathā bhūmim avasthāpayet

Section 40

इत्य् अभिहित संधिः

ity abhihita saṃdhiḥ

Section 41

गुणवतीम् आदेयां वा भूमिं बलवता क्रयेण याचितः संधिम् अवस्थाप्य दद्यात्

guṇavatīm ādeyāṃ vā bhūmiṃ balavatā krayeṇa yācitaḥ saṃdhim avasthāpya dadyāt

Section 42

इत्य् अनिभृत संधिः

ity anibhṛta saṃdhiḥ

Section 43

समेन वा याचितः कारणम् अवेक्ष्य दद्यात् प्रत्यादेया मे भूमिर् वश्या वा अनया प्रतिबद्धः परो मे वश्यो भविष्यति भूमि विक्रयाद् वा मित्र हिरण्य लाभः कार्य सामर्थ्य करो मे भविष्यति इति

samena vā yācitaḥ kāraṇam avekṣya dadyāt pratyādeyā me bhūmir vaśyā vā anayā pratibaddhaḥ paro me vaśyo bhaviṣyati bhūmi vikrayād vā mitra hiraṇya lābhaḥ kārya sāmarthya karo me bhaviṣyati iti

Section 44

तेन हीनः क्रेता व्याख्यातः KआZ०७ ११ ४५अब् एवं मित्रं हिरण्यं च सजनाम् अजनां च गाम् KआZ०७ ११ ४५च्द् लभमानोअतिसंधत्ते शास्त्रवित् सामवायिकान् E मित्र हिरण्य भूमि कर्म सम्धयह् तत्र कर्म सम्धिह्

tena hīnaḥ kretā vyākhyātaḥ KāZ07 11 45ab evaṃ mitraṃ hiraṇyaṃ ca sajanām ajanāṃ ca gām KāZ07 11 45cd labhamānoatisaṃdhatte śāstravit sāmavāyikān E mitra hiraṇya bhūmi karma samdhayah tatra karma samdhih