Chapter 30

Section 1

अश्व अध्यक्षः पण्य आगारिकं क्रय उपागतम् आहव लब्धम् आजातं साहाय्य आगतकं पण स्थितं यावत् कालिकं वाअश्व पर्यग्रं कुल वयो वर्ण चिह्न वर्ग आगमैर् लेखयेत्

aśva adhyakṣaḥ paṇya āgārikaṃ kraya upāgatam āhava labdham ājātaṃ sāhāyya āgatakaṃ paṇa sthitaṃ yāvat kālikaṃ vāaśva paryagraṃ kula vayo varṇa cihna varga āgamair lekhayet

Section 2

अप्रशस्त न्यङ्ग व्याधितांश् चाअवेदयेत्

apraśasta nyaṅga vyādhitāṃś cāavedayet

Section 3

कोश कोष्ठ अगाराभ्यां च गृहीत्वा मास लाभम् अश्व वाहश् चिन्तयेत्

kośa koṣṭha agārābhyāṃ ca gṛhītvā māsa lābham aśva vāhaś cintayet

Section 4

अश्व विभवेनाअयताम् अश्वायाम् अद्वि गुण विस्तारां चतुर् द्वार उपावर्तन मध्यां स प्रग्रीवां प्रद्वार आसन फलक युक्तानां वानर मयूर पृषत नकुल चकोर शुक सारिक आकीर्णां शालां निवेशयेत्

aśva vibhavenāayatām aśvāyām advi guṇa vistārāṃ catur dvāra upāvartana madhyāṃ sa pragrīvāṃ pradvāra āsana phalaka yuktānāṃ vānara mayūra pṛṣata nakula cakora śuka sārika ākīrṇāṃ śālāṃ niveśayet

Section 5

अश्वायाम् अचतुर् अश्र श्लक्ष्ण फलक आस्तारं स खादन कोष्ठकं स मूत्र पुरीष उत्सर्गम् एक एकशः प्रान् मुखम् उदन् मुखं वा स्थानं निवेशयेत्

aśvāyām acatur aśra ślakṣṇa phalaka āstāraṃ sa khādana koṣṭhakaṃ sa mūtra purīṣa utsargam eka ekaśaḥ prān mukham udan mukhaṃ vā sthānaṃ niveśayet

Section 6

शाला वशेन वा दिग् विभागं कल्पयेत्

śālā vaśena vā dig vibhāgaṃ kalpayet

Section 7

वडवा वृष किशोराणाम् एक अन्तेषु

vaḍavā vṛṣa kiśorāṇām eka anteṣu

Section 8

वडवायाः प्रजतायास् त्रि रात्रं घृत प्रस्थः पानम्

vaḍavāyāḥ prajatāyās tri rātraṃ ghṛta prasthaḥ pānam

Section 9

अत ऊर्ध्वं सक्तु प्रस्थः स्नेह भैषज्य प्रतिपानं दश रात्रम्

ata ūrdhvaṃ saktu prasthaḥ sneha bhaiṣajya pratipānaṃ daśa rātram

Section 10

ततः पुलाको यवसम् आर्तवश् चाअहारः

tataḥ pulāko yavasam ārtavaś cāahāraḥ

Section 11

दश रात्राद् ऊर्ध्वं किशोरस्य घृत चतुर् भागः सक्तु कुडुबः क्षीर प्रस्थश् चाअहार आ षण् मासात्

daśa rātrād ūrdhvaṃ kiśorasya ghṛta catur bhāgaḥ saktu kuḍubaḥ kṣīra prasthaś cāahāra ā ṣaṇ māsāt

Section 12

ततः परं मास उत्तरम् अर्ध वृद्धिर् यव प्रस्थ आ त्रि वर्षात् द्रोण आ चतुर् वर्षात्

tataḥ paraṃ māsa uttaram ardha vṛddhir yava prastha ā tri varṣāt droṇa ā catur varṣāt

Section 13

अत ऊर्ध्वं चतुर् वर्षः पञ्च वर्षो वा कर्मण्यः पूर्ण प्रमाणः

ata ūrdhvaṃ catur varṣaḥ pañca varṣo vā karmaṇyaḥ pūrṇa pramāṇaḥ

Section 14

द्वात्रिंशद् अङ्गुलं मुखम् उत्तम अश्वस्य पञ्च मुखान्य् आयामो विंशत्य् अङ्गुला जङ्घा चतुर् जङ्घ उत्सेधः

dvātriṃśad aṅgulaṃ mukham uttama aśvasya pañca mukhāny āyāmo viṃśaty aṅgulā jaṅghā catur jaṅgha utsedhaḥ

Section 15

त्र्य् अङ्गुल अवरं मध्यम अवरयोः

try aṅgula avaraṃ madhyama avarayoḥ

Section 16

शत अङ्गुलः परिणाहः

śata aṅgulaḥ pariṇāhaḥ

Section 17

पञ्च भाग अवरो मध्यम अवरयोः

pañca bhāga avaro madhyama avarayoḥ

Section 18

उत्तम अश्वस्य द्वि द्रोणं शालि व्रीहि यव प्रियङ्गूणाम् अर्ध शुष्कम् अर्ध सिद्धं वा मुद्ग माषाणां वा पुलाकः स्नेह प्रस्थश् च पञ्च पलं लवणस्य मांसं पञ्चाशत् पलिकं रसस्याअढकं द्वि गुणं वा दध्नः पिण्ड क्लेदन अर्थम् क्षार पञ्च पलिकः सुरायाः प्रस्थः पयसो वा द्वि गुणः प्रतिपानम्

uttama aśvasya dvi droṇaṃ śāli vrīhi yava priyaṅgūṇām ardha śuṣkam ardha siddhaṃ vā mudga māṣāṇāṃ vā pulākaḥ sneha prasthaś ca pañca palaṃ lavaṇasya māṃsaṃ pañcāśat palikaṃ rasasyāaḍhakaṃ dvi guṇaṃ vā dadhnaḥ piṇḍa kledana artham kṣāra pañca palikaḥ surāyāḥ prasthaḥ payaso vā dvi guṇaḥ pratipānam

Section 19

दीर्घ पथ भार क्लान्तानां च खादन अर्थं स्नेह प्रस्थोअनुवासनं कुडुबो नस्य कर्मणः यवसस्यार्ध भारस् तृणस्य द्वि गुणः षड् अरत्नि परिक्षेपः पुञ्जील ग्रहो वा

dīrgha patha bhāra klāntānāṃ ca khādana arthaṃ sneha prasthoanuvāsanaṃ kuḍubo nasya karmaṇaḥ yavasasyārdha bhāras tṛṇasya dvi guṇaḥ ṣaḍ aratni parikṣepaḥ puñjīla graho vā

Section 20

पाद अवरम् एतन् मध्यम अवरयोः

pāda avaram etan madhyama avarayoḥ

Section 21

उत्तम समो रथ्यो वृषश् च मध्यमः

uttama samo rathyo vṛṣaś ca madhyamaḥ

Section 22

मध्यम समश् चावरः

madhyama samaś cāvaraḥ

Section 23

पाद हीनं वडवानां पारशमानां च

pāda hīnaṃ vaḍavānāṃ pāraśamānāṃ ca

Section 24

अतोअर्धं किशोराणां च

atoardhaṃ kiśorāṇāṃ ca

Section 25

इति विधा योगः

iti vidhā yogaḥ

Section 26

विधा पाचक सूत्र ग्राहक चिकित्सकाः प्रतिस्वाद भाजः

vidhā pācaka sūtra grāhaka cikitsakāḥ pratisvāda bhājaḥ

Section 27

युद्ध व्याधि जरा कर्म क्षीणाः पिण्ड गोचरिकाः स्युः ०२ ३० २८ असमर प्रयोग्याः पौर जानपदानाम् अर्थेन वृषा वडवास्व् आयोज्याः

yuddha vyādhi jarā karma kṣīṇāḥ piṇḍa gocarikāḥ syuḥ 02 30 28 asamara prayogyāḥ paura jānapadānām arthena vṛṣā vaḍavāsv āyojyāḥ

Section 29

प्रयोग्यानाम् उत्तमाः काम्बोज सैन्धव आरट्ट वनायुजाः मध्यमा बाह्लीक पापेयक सौवीरक तैतलाः शेषाः प्रत्यवराः

prayogyānām uttamāḥ kāmboja saindhava āraṭṭa vanāyujāḥ madhyamā bāhlīka pāpeyaka sauvīraka taitalāḥ śeṣāḥ pratyavarāḥ

Section 30

तेषां तीष्क्ण भद्र मन्द वशेन साम्नाह्यम् औपवाह्यकं वा कर्म प्रयोजयेत्

teṣāṃ tīṣkṇa bhadra manda vaśena sāmnāhyam aupavāhyakaṃ vā karma prayojayet

Section 31

चतुर् अश्रं कर्म अश्वस्य साम्नाह्यम्

catur aśraṃ karma aśvasya sāmnāhyam

Section 32

वल्गनो नीचैर् गतो लङ्घनो घोरणो नारोष्ट्रश् चाउपवाह्याः

valgano nīcair gato laṅghano ghoraṇo nāroṣṭraś cāupavāhyāḥ

Section 33

तत्र औपवेणुको वर्धमानको यमक आलीढ प्लुतः पृथुग् अस्त्रिक चाली च वल्गनः

tatra aupaveṇuko vardhamānako yamaka ālīḍha plutaḥ pṛthug astrika cālī ca valganaḥ

Section 34

स एव शिरः कर्ण विशुद्धो नीचैर् गतः षोडश मार्गो वा

sa eva śiraḥ karṇa viśuddho nīcair gataḥ ṣoḍaśa mārgo vā

Section 35

प्रकीर्णकः प्रकीर्ण उत्तरो निषण्णः पार्श्व अनुवृत्त ऊर्मि मार्गः शरभ क्रीडितः शरभ प्लुतस् त्रि तालो बाह्य अनुवृत्तः पञ्च पाणिः सिंह आयतः स्वाधूतः क्लिष्टः श्लिङ्गितो बृंहितः पुष्प अभिकीर्णश् चैति नीचैर् गत मार्गः

prakīrṇakaḥ prakīrṇa uttaro niṣaṇṇaḥ pārśva anuvṛtta ūrmi mārgaḥ śarabha krīḍitaḥ śarabha plutas tri tālo bāhya anuvṛttaḥ pañca pāṇiḥ siṃha āyataḥ svādhūtaḥ kliṣṭaḥ śliṅgito bṛṃhitaḥ puṣpa abhikīrṇaś caiti nīcair gata mārgaḥ

Section 36

कपि प्लुतो भेक प्लुतेण प्लुतएक पाद प्लुतः कोकिल संचार्य् उरस्यो बक चारी च लङ्घनः

kapi pluto bheka pluteṇa plutaeka pāda plutaḥ kokila saṃcāry urasyo baka cārī ca laṅghanaḥ

Section 37

काङ्को वारि काङ्को मायूरोअर्ध मायूरो नाकुलोर्ध नाकुलो वाराहोअर्ध वाराहश् चैति धोरणः

kāṅko vāri kāṅko māyūroardha māyūro nākulordha nākulo vārāhoardha vārāhaś caiti dhoraṇaḥ

Section 38

संज्ँना प्रतिकारो नार उष्ट्रैति

saṃj~nā pratikāro nāra uṣṭraiti

Section 39

षण्णव द्वादशैति योजनान्य् ध्वा रथ्यानाम् पञ्च योजनान्य् अर्ध अष्टमानि दशैति पृष्ठ वाहिनाम् अश्वानाम् अध्वा

ṣaṇṇava dvādaśaiti yojanāny dhvā rathyānām pañca yojanāny ardha aṣṭamāni daśaiti pṛṣṭha vāhinām aśvānām adhvā

Section 40

विक्रमो भद्र अश्वासो भार वाह्य इति मार्गाः

vikramo bhadra aśvāso bhāra vāhya iti mārgāḥ

Section 41

विक्रमो वल्गितम् उपकण्ठम् उपजवो जवश् च धाराः

vikramo valgitam upakaṇṭham upajavo javaś ca dhārāḥ

Section 42

तेषां बन्धन उपकरणं योग्य आचार्याः प्रतिदिशेयुः सांग्रामिकं रथ अश्व अलंकारं च सूताः

teṣāṃ bandhana upakaraṇaṃ yogya ācāryāḥ pratidiśeyuḥ sāṃgrāmikaṃ ratha aśva alaṃkāraṃ ca sūtāḥ

Section 43

अश्वानां चिकित्सकाः शरीर ह्रास वृद्धि प्रतीकारम् ऋतु विभक्तं चाअहारम्

aśvānāṃ cikitsakāḥ śarīra hrāsa vṛddhi pratīkāram ṛtu vibhaktaṃ cāahāram

Section 44

सूत्र ग्राहक अश्व बन्धक यावसिक विधा पाचक स्थान पाल केश कार जाङ्गुलीविदश् च स्व कर्मभिर् अश्वान् आराधयेयुः

sūtra grāhaka aśva bandhaka yāvasika vidhā pācaka sthāna pāla keśa kāra jāṅgulīvidaś ca sva karmabhir aśvān ārādhayeyuḥ

Section 45

कर्म अतिक्रमे चएषां दिवस वेतनच् छेदनं कुर्यात्

karma atikrame caeṣāṃ divasa vetanac chedanaṃ kuryāt

Section 46

नीराजन उपरुद्धं वाहयतश् चिकित्सक उपरुद्धं वा द्वादश पणो दण्डः

nīrājana uparuddhaṃ vāhayataś cikitsaka uparuddhaṃ vā dvādaśa paṇo daṇḍaḥ

Section 47

क्रिया भैषज्य सङ्गेन व्याधि वृद्धौ प्रतीकार द्वि गुणो दण्डः

kriyā bhaiṣajya saṅgena vyādhi vṛddhau pratīkāra dvi guṇo daṇḍaḥ

Section 48

तद् अपराधेन वैलोम्ये पत्त्र मूल्यं दण्डः

tad aparādhena vailomye pattra mūlyaṃ daṇḍaḥ

Section 49

तेन गो मण्डलं खर उष्ट्र महिषम् अज अविकं च व्याख्यातम् KआZ०२ ३० ५०अब् द्विर् अह्नः स्नानम् अश्वानां गन्ध माल्यं च दापयेत् KआZ०२ ३० ५०च्द् कृष्ण संधिषु भूत इज्याः शुक्लेषु स्वस्ति वाचनम् KआZ०२ ३० ५१अब् नीराजनाम् आश्वयुजे कारयेन् नवमेअहनि KआZ०२ ३० ५१च्द् यात्रा आदाव् अवसाने वा व्याधौ वा शान्तिके रतः E षुपेरिन्तेन्देन्त् ओफ़् एलेफन्त्स्

tena go maṇḍalaṃ khara uṣṭra mahiṣam aja avikaṃ ca vyākhyātam KāZ02 30 50ab dvir ahnaḥ snānam aśvānāṃ gandha mālyaṃ ca dāpayet KāZ02 30 50cd kṛṣṇa saṃdhiṣu bhūta ijyāḥ śukleṣu svasti vācanam KāZ02 30 51ab nīrājanām āśvayuje kārayen navameahani KāZ02 30 51cd yātrā ādāv avasāne vā vyādhau vā śāntike rataḥ E ṣuperintendent of elephants