Chapter 4

Section 1

कर्शन पूर्वं पर्युपासन कर्म

karśana pūrvaṃ paryupāsana karma

Section 2

जन पदं यथा निविष्टम् अभये स्थापयेत्

jana padaṃ yathā niviṣṭam abhaye sthāpayet

Section 3

उत्थितम् अनुग्रह परिहाराभ्यां निवेषयेत् अन्यत्रापसरतः

utthitam anugraha parihārābhyāṃ niveṣayet anyatrāpasarataḥ

Section 4

संग्रामाद् अन्यस्यां भूमौ निवेशयेत् एकस्यां वा वासयेत्

saṃgrāmād anyasyāṃ bhūmau niveśayet ekasyāṃ vā vāsayet

Section 5

न ह्य् अजनो जन पदो राज्यम् अजन पदं वा भवतीति कौटिल्यः

na hy ajano jana pado rājyam ajana padaṃ vā bhavatīti kauṭilyaḥ

Section 6

विषमस्थस्य मुष्टिं सस्यं वा हन्याद् वीवध प्रसारौ च KआZ१३ ४ ०७अब् प्रसार वीवधच् छेदान् मुष्टि सस्य वधाद् अपि KआZ१३ ४ ०७च्द् वमनाद् गूढ घाताच् च जायते प्रकृति क्षयः

viṣamasthasya muṣṭiṃ sasyaṃ vā hanyād vīvadha prasārau ca KāZ13 4 07ab prasāra vīvadhac chedān muṣṭi sasya vadhād api KāZ13 4 07cd vamanād gūḍha ghātāc ca jāyate prakṛti kṣayaḥ

Section 8

प्रभूत गुण बद्ध वद्ध अन्य कुप्य यन्त्र शस्त्र आवरण विष्टिर् अश्मि समग्रं मे सैन्यम् ऋतुश् च पुरस्तात् अपर्तुः परस्य व्याधि दुर्भिक्ष निचय रक्षा क्षयः क्रीत बल निर्वेदो मित्र बल निर्वेदश् च इति पर्युपासीत

prabhūta guṇa baddha vaddha anya kupya yantra śastra āvaraṇa viṣṭir aśmi samagraṃ me sainyam ṛtuś ca purastāt apartuḥ parasya vyādhi durbhikṣa nicaya rakṣā kṣayaḥ krīta bala nirvedo mitra bala nirvedaś ca iti paryupāsīta

Section 9

कृत्वा स्कन्ध आवारस्य रक्षां वीवध आसारयोः पथश् च परिक्षिप्य दुर्गं खात सालाभ्याम् दूषयित्वाउदकम् अवस्राव्य परिखाः सम्पूरयित्वा वा सुरुङ्गा बल कुटिकाभ्यां वप्र प्राकारौ हारयेत् दारं च गुडेन

kṛtvā skandha āvārasya rakṣāṃ vīvadha āsārayoḥ pathaś ca parikṣipya durgaṃ khāta sālābhyām dūṣayitvāudakam avasrāvya parikhāḥ sampūrayitvā vā suruṅgā bala kuṭikābhyāṃ vapra prākārau hārayet dāraṃ ca guḍena

Section 10

निम्नं वा पांसु मालयाआच्छादयेत्

nimnaṃ vā pāṃsu mālayāācchādayet

Section 11

बहुल आरक्षं यन्त्रैर् घातयेत्

bahula ārakṣaṃ yantrair ghātayet

Section 12

निष्किराद् उपनिष्कृष्याश्वैश् च प्रहरेयुः

niṣkirād upaniṣkṛṣyāśvaiś ca prahareyuḥ

Section 13

विक्रम अन्तरेषु च नियोग विकल्प समुच्चयैश् चौपायानां सिद्धिं लिप्सेत

vikrama antareṣu ca niyoga vikalpa samuccayaiś caupāyānāṃ siddhiṃ lipseta

Section 14

दुर्ग वासिनः श्येन काक नप्तृ भास शुक सारिक उलूक कपोतान् ग्राहयित्वा पुच्छेष्व् अग्नि योग युक्तान् पर दुर्गे विसृजेत्

durga vāsinaḥ śyena kāka naptṛ bhāsa śuka sārika ulūka kapotān grāhayitvā puccheṣv agni yoga yuktān para durge visṛjet

Section 15

अपकृष्ट स्कन्ध आवाराद् उच्छ्रित ध्वज धन्व आरक्षो वा मानुषेणाग्निना पर दुर्गम् आदीपयेत्

apakṛṣṭa skandha āvārād ucchrita dhvaja dhanva ārakṣo vā mānuṣeṇāgninā para durgam ādīpayet

Section 16

गूढ पुर्षाश् चान्तर् दुर्ग पालका नकुल वानर बिडाल शुनां पुच्छेष्व् अग्नि योगम् आधाय काण्ड निचय रक्षा विधान वेश्मसु विसृजेयुः

gūḍha purṣāś cāntar durga pālakā nakula vānara biḍāla śunāṃ puccheṣv agni yogam ādhāya kāṇḍa nicaya rakṣā vidhāna veśmasu visṛjeyuḥ

Section 17

शुष्क मत्स्यानाम् उदरेष्व् अग्निम् आधाय वल्लूरे वा वायस उपहारेण वयोभिर् हारयेयुः

śuṣka matsyānām udareṣv agnim ādhāya vallūre vā vāyasa upahāreṇa vayobhir hārayeyuḥ

Section 18

सरल देव दारु पूति तृण गुग्गुलु श्री वेष्टकसर्जरसलाक्षागुलिकाः खर उष्ट्र अजावीनां लेण्डं चाग्नि धारणम्

sarala deva dāru pūti tṛṇa guggulu śrī veṣṭakasarjarasalākṣāgulikāḥ khara uṣṭra ajāvīnāṃ leṇḍaṃ cāgni dhāraṇam

Section 19

प्रियाल चूर्णम् अवल्गु जमषी मधु उच्छिष्टम् अश्व खर उष्ट्र गो लेण्डम् इत्य् एष क्षेप्योअग्नि योगः

priyāla cūrṇam avalgu jamaṣī madhu ucchiṣṭam aśva khara uṣṭra go leṇḍam ity eṣa kṣepyoagni yogaḥ

Section 20

सर्व लोह चूर्णम् अग्नि वर्णं वा कुम्भी सीस त्रपु चूर्णं वा पारिभद्रक पलाश पुष्प केश मषी तैल मधु उच्छिष्टक श्री वेष्टक युक्तोअग्नि योगो विश्वास घाती वा

sarva loha cūrṇam agni varṇaṃ vā kumbhī sīsa trapu cūrṇaṃ vā pāribhadraka palāśa puṣpa keśa maṣī taila madhu ucchiṣṭaka śrī veṣṭaka yuktoagni yogo viśvāsa ghātī vā

Section 21

तेनावलिप्तः शण त्रपुस वल्क वेष्टितो बाण इत्य् अग्नि योगः

tenāvaliptaḥ śaṇa trapusa valka veṣṭito bāṇa ity agni yogaḥ

Section 22

न त्व् एव विद्यमाने पराक्रमेअग्निम् अवसृजेत्

na tv eva vidyamāne parākrameagnim avasṛjet

Section 23

अविश्वास्यो ह्य् अग्निर् दैव पीडनं च अप्रतिसंख्यात प्राणि धान्य पशु हिरण्य कुप्य द्रव्य क्षय करः

aviśvāsyo hy agnir daiva pīḍanaṃ ca apratisaṃkhyāta prāṇi dhānya paśu hiraṇya kupya dravya kṣaya karaḥ

Section 24

क्षीण निचयं चावाप्तम् अपि राज्यं क्षयायएव भवति इति पर्युपासन कर्म

kṣīṇa nicayaṃ cāvāptam api rājyaṃ kṣayāyaeva bhavati iti paryupāsana karma

Section 25

सर्व आरम्भ उपकरण विष्टि सम्पन्नोअस्मि व्याधितः पर उपधा विरुद्ध प्रकृतिर् अकृत दुर्ग कर्म निचयो वा निरासारः सासारो वा पुरा मित्रैः संधत्ते इत्य् अवमर्द कालः

sarva ārambha upakaraṇa viṣṭi sampannoasmi vyādhitaḥ para upadhā viruddha prakṛtir akṛta durga karma nicayo vā nirāsāraḥ sāsāro vā purā mitraiḥ saṃdhatte ity avamarda kālaḥ

Section 26

स्वयम् अग्नौ जाते समुत्थापिते वा प्रहवणे प्रेक्षा अनीक दर्शन सङ्ग सौरिक कलहेषु नित्य युद्ध श्रान्त बले बहुल युद्ध प्रतिविद्ध प्रेत पुरुषे जागरण क्लान्त सुप्त जने दुर्दिने नदी वेगे वा नीहार सम्प्लवे वाअवमृद्नीयात्

svayam agnau jāte samutthāpite vā prahavaṇe prekṣā anīka darśana saṅga saurika kalaheṣu nitya yuddha śrānta bale bahula yuddha pratividdha preta puruṣe jāgaraṇa klānta supta jane durdine nadī vege vā nīhāra samplave vāavamṛdnīyāt

Section 27

स्कन्ध आवारम् उत्सृज्य वा वन गूढः शत्रुं निष्क्रान्तं घातयेत्

skandha āvāram utsṛjya vā vana gūḍhaḥ śatruṃ niṣkrāntaṃ ghātayet

Section 28

मित्र आसार मुख्य व्यञ्जनो वा सम्रुद्धेन मैत्रीं कृत्वा दूतम् अभित्यक्तं प्रेषयेत् इदं ते छिद्रम् इमे दूष्याः सम्रोद्धुर् वा छिद्रम् अयं ते कृत्य पक्षः इति

mitra āsāra mukhya vyañjano vā samruddhena maitrīṃ kṛtvā dūtam abhityaktaṃ preṣayet idaṃ te chidram ime dūṣyāḥ samroddhur vā chidram ayaṃ te kṛtya pakṣaḥ iti

Section 29

तं प्रतिदूतम् आदाय निर्गच्छन्तं विजिगीषुर् गृहीत्वा दोषम् अभिविख्याप्य प्रवास्य अपगच्छेत्

taṃ pratidūtam ādāya nirgacchantaṃ vijigīṣur gṛhītvā doṣam abhivikhyāpya pravāsya apagacchet

Section 30

ततो मित्र आसार व्यञ्जनो वा सम्रुद्धं ब्रूयात् मां त्रातुम् उपनिर्गच्छ मया वा सह सम्रोद्धारं जहि इति

tato mitra āsāra vyañjano vā samruddhaṃ brūyāt māṃ trātum upanirgaccha mayā vā saha samroddhāraṃ jahi iti

Section 31

प्रतिपन्नम् उभयतः सम्पीडनेन घातयेत् जीव ग्राहेण वा राज्य विनिमयं कारयेत्

pratipannam ubhayataḥ sampīḍanena ghātayet jīva grāheṇa vā rājya vinimayaṃ kārayet

Section 32

नगरं वाअस्य प्रमृद्नीयात्

nagaraṃ vāasya pramṛdnīyāt

Section 33

सार बलं वाअस्य वमयित्वाअभिहन्यात्

sāra balaṃ vāasya vamayitvāabhihanyāt

Section 34

तेन दण्ड उपनत आटविका व्याख्याताः

tena daṇḍa upanata āṭavikā vyākhyātāḥ

Section 35

दण्ड उपनत आटविकयोर् अन्यतरो वा सम्रुद्धस्य प्रेषयेत् अयं सम्रोद्धा व्याधितः पार्ष्णि ग्राहेणाभियुक्तः छिद्रम् अन्यद् उत्थितम् अन्यस्यां भूमाव् अपयातु कामः इति

daṇḍa upanata āṭavikayor anyataro vā samruddhasya preṣayet ayaṃ samroddhā vyādhitaḥ pārṣṇi grāheṇābhiyuktaḥ chidram anyad utthitam anyasyāṃ bhūmāv apayātu kāmaḥ iti

Section 36

प्रतिपन्ने सम्रोद्धा स्कन्ध आवारम् आदीप्यापयायात्

pratipanne samroddhā skandha āvāram ādīpyāpayāyāt

Section 37

ततः पूर्ववद् आचरेत्

tataḥ pūrvavad ācaret

Section 38

पण्य सम्पातं वा कृत्वा पण्येनएनं रस विद्धेनातिसंदध्यात्

paṇya sampātaṃ vā kṛtvā paṇyenaenaṃ rasa viddhenātisaṃdadhyāt

Section 39

आसार व्यञ्जनो वा सम्रुद्धस्य दूतं प्रेषयेत् मया बाह्यम् अभिहतम् उपनिर्गच्छाभिहन्तुम् इति

āsāra vyañjano vā samruddhasya dūtaṃ preṣayet mayā bāhyam abhihatam upanirgacchābhihantum iti

Section 40

प्रतिपन्नं पूर्ववद् आचरेत्

pratipannaṃ pūrvavad ācaret

Section 41

मित्रं बन्धुं वाअपदिश्य योग पुरुषाः शासन मुद्रा हस्ताः प्रविश्य दुर्गं ग्राहयेयुः

mitraṃ bandhuṃ vāapadiśya yoga puruṣāḥ śāsana mudrā hastāḥ praviśya durgaṃ grāhayeyuḥ

Section 42

आसार व्यञ्ज्ँननो वा सम्रुद्धस्य प्रेषयेत् अमुष्मिन् देशे काले च स्कन्ध आवारम् अभिहनिष्यामि युष्माभिर् अपि योद्धव्यम् इति

āsāra vyañj~nano vā samruddhasya preṣayet amuṣmin deśe kāle ca skandha āvāram abhihaniṣyāmi yuṣmābhir api yoddhavyam iti

Section 43

प्रतिपन्नं यथा उक्तम् अभ्याघात संकुलं दर्शयित्वा रात्रौ दुर्गान् निष्क्रान्तं घातयेत्

pratipannaṃ yathā uktam abhyāghāta saṃkulaṃ darśayitvā rātrau durgān niṣkrāntaṃ ghātayet

Section 44

यद् वा मित्रम् आवाहयेद् आटव्विकं वा तम् उत्साहयेत् विक्रम्य सम्रुद्धे भूमिम् अस्य प्रतिपद्यस्व इति

yad vā mitram āvāhayed āṭavvikaṃ vā tam utsāhayet vikramya samruddhe bhūmim asya pratipadyasva iti

Section 45

विक्रान्तं प्रकृतिभिर् दूष्य मुख्य उपग्रहेण वा घातयेत् स्वयं वा रसेन मित्र घातकोअयम् इत्य् अवाप्त अर्थः

vikrāntaṃ prakṛtibhir dūṣya mukhya upagraheṇa vā ghātayet svayaṃ vā rasena mitra ghātakoayam ity avāpta arthaḥ

Section 46

विक्रमितु कामं वा मित्र व्यञ्जनः परस्याभिशंसेत्

vikramitu kāmaṃ vā mitra vyañjanaḥ parasyābhiśaṃset

Section 47

आप्त भाव उपगतः प्रवीर पुरुषानस्यौपघातयेत्

āpta bhāva upagataḥ pravīra puruṣānasyaupaghātayet

Section 48

संधिं वा कृत्वा जन पदम् एनं निवेशयेत्

saṃdhiṃ vā kṛtvā jana padam enaṃ niveśayet

Section 49

निविष्टम् अस्य जन पदम् अविज्ँनातो हन्यात्

niviṣṭam asya jana padam avij~nāto hanyāt

Section 50

अपकारयित्वा दूष्य आटविकेषु वा बल एक देशम् अतिनीय दुर्गम् अवस्कन्देन हारयेत्

apakārayitvā dūṣya āṭavikeṣu vā bala eka deśam atinīya durgam avaskandena hārayet

Section 51

दूष्य अमित्र आटविक द्वेष्य प्रत्यपसृताश् च कृत अर्थ मान संज्ँना चिह्नाः पर दुर्गम् अवस्कन्देयुः

dūṣya amitra āṭavika dveṣya pratyapasṛtāś ca kṛta artha māna saṃj~nā cihnāḥ para durgam avaskandeyuḥ

Section 52

पर दुर्गम् अवस्कन्द्य स्कन्ध आवारं वा पतित परान् मुख अभिपन्नम् उक्त केश शस्त्र भय विरूपेभ्यश् चाभयम् अयुध्यमानेभ्यश् च दद्युः

para durgam avaskandya skandha āvāraṃ vā patita parān mukha abhipannam ukta keśa śastra bhaya virūpebhyaś cābhayam ayudhyamānebhyaś ca dadyuḥ

Section 53

पर दुर्गम् अवाप्य विशुद्ध शत्रु पक्षं कृत उपांशु दण्ड प्रतीकारम् अन्तर् बहिश् च प्रविशेत्

para durgam avāpya viśuddha śatru pakṣaṃ kṛta upāṃśu daṇḍa pratīkāram antar bahiś ca praviśet

Section 54

एवं विजिगीषुर् अमित्र भूमिं लब्ध्वा मध्यमं लिप्सेत तत् सिद्धाव् उदासीनम्

evaṃ vijigīṣur amitra bhūmiṃ labdhvā madhyamaṃ lipseta tat siddhāv udāsīnam

Section 55

एष प्रथमो मार्गः पृथिवीं जेतुम्

eṣa prathamo mārgaḥ pṛthivīṃ jetum

Section 56

मध्यम उदासीनयोर् अभावे गुण अतिशयेनारि प्रकृतीः साधयेत् तत उत्तराः प्रकृतीः

madhyama udāsīnayor abhāve guṇa atiśayenāri prakṛtīḥ sādhayet tata uttarāḥ prakṛtīḥ

Section 57

एष द्वितीयो मार्गः

eṣa dvitīyo mārgaḥ

Section 58

मण्डलस्याभावे शत्रुणा मित्रं मित्रेण वा शत्रुम् उभयतः सम्पीडनेन साधयेत्

maṇḍalasyābhāve śatruṇā mitraṃ mitreṇa vā śatrum ubhayataḥ sampīḍanena sādhayet

Section 59

एष तृतीयो मार्गः

eṣa tṛtīyo mārgaḥ

Section 60

शक्यम् एकं वा सामन्तं साधयेत् तेन द्वि गुणो द्वितीयम् त्रि गुणस् तृतीयम्

śakyam ekaṃ vā sāmantaṃ sādhayet tena dvi guṇo dvitīyam tri guṇas tṛtīyam

Section 61

एष चतुर्थो मार्गः पृथिवीं जेतुम्

eṣa caturtho mārgaḥ pṛthivīṃ jetum

Section 62

जित्वा च पृथिवीं विभक्त वर्ण आश्रमां स्व धर्मेण भुञ्जीत KआZ१३ ४ ६३अब् उपजापोअपसर्पश् च वामनं पर्युपासनम् KआZ१३ ४ ६३च्द् अवमर्दश् च पञ्चएते दुर्ग लम्भस्य हेतवः E लब्ध प्रशमनम्

jitvā ca pṛthivīṃ vibhakta varṇa āśramāṃ sva dharmeṇa bhuñjīta KāZ13 4 63ab upajāpoapasarpaś ca vāmanaṃ paryupāsanam KāZ13 4 63cd avamardaś ca pañcaete durga lambhasya hetavaḥ E labdha praśamanam