संहितायामफजलागमनं

Verse 1

कवीन्द्र उवाच - अत्रान्तरे भगवती तुलजा भक्तवत्सला। स्वं रूपं दर्शयामास शिवाय जगतीजिते।। १ कल्पवल्लीमिव नवां पुरस्तादथ तां स्थिताम्। सरत्नाभरणां शोणचरणां चंपकप्रभाम्॥ २

kavīndra uvāca - atrāntare bhagavatī tulajā bhaktavatsalā| svaṃ rūpaṃ darśayāmāsa śivāya jagatījite|| 1 kalpavallīmiva navāṃ purastādatha tāṃ sthitām| saratnābharaṇāṃ śoṇacaraṇāṃ caṃpakaprabhām|| 2

Verse 2

१-२.कवीन्द्र बोलें- विलसन्नीलवसनां नीलधम्मिल्लशालिनीम्। अतीव सुकुमारांगीं कुमारीवेषधारिणीम्॥ ३

1-2.kavīndra boleṃ- vilasannīlavasanāṃ nīladhammillaśālinīm| atīva sukumārāṃgīṃ kumārīveṣadhāriṇīm|| 3

Verse 3

पूर्णेन्दुवंद्यवदनां इन्दीवरविलोचनाम्। मन्दस्मितामभिनवप्रवालतुलिताधराम्॥४

pūrṇenduvaṃdyavadanāṃ indīvaravilocanām| mandasmitāmabhinavapravālatulitādharām||4

Verse 4

भ्राजिष्णुभालतिलकां रत्नरंजितकर्णिकाम्। मनोज्ञनासिकान्यस्तचित्ररत्नमयूरिकाम्॥५

bhrājiṣṇubhālatilakāṃ ratnaraṃjitakarṇikām| manojñanāsikānyastacitraratnamayūrikām||5

Verse 5

मृदुबालतां पद्महस्तां सुललितांगुलिम्। रत्नरश्मिकुलाकीर्णकंकणां शुभलक्षणाम्॥ ६

mṛdubālatāṃ padmahastāṃ sulalitāṃgulim| ratnaraśmikulākīrṇakaṃkaṇāṃ śubhalakṣaṇām|| 6

Verse 6

कंठसंसक्तगुच्छार्धगुच्छरत्तललन्तिकाम्। सुवर्णसुमन:श्लिष्टनीलकंचुलिकावृताम्॥। ७ आनाभिविलसद्धारां रत्नकांचीकृतश्रियम्। वरदां विश्वजननीमवनीपतिरैक्षत।। ८ अथ तद्दर्शनोल्लासभृशसंजातसंभ्रम:। प्रश्रयेणादिमायां मामनंसीत् स मुहर्मुह:।॥॥९

kaṃṭhasaṃsaktagucchārdhaguccharattalalantikām| suvarṇasumana:śliṣṭanīlakaṃculikāvṛtām||| 7 ānābhivilasaddhārāṃ ratnakāṃcīkṛtaśriyam| varadāṃ viśvajananīmavanīpatiraikṣata|| 8 atha taddarśanollāsabhṛśasaṃjātasaṃbhrama:| praśrayeṇādimāyāṃ māmanaṃsīt sa muharmuha:|||||9

Verse 7

प्रणमन्तं तु तं देवी समुत्थाप्यात्मपाणिना। दृशा दयाद्रया भक्तमपश्यज्जगदी श्वरी॥। १ ० अभिष्ट्य सहस्रेण नाम्नां स्थितमथाग्रत:। तमुवाचेति सा देवी सुदती सस्मितानना।। ११ देव्युवाच - उपैत्यफजलो नाम यो5यं यवनपुंगव:। स एष सच्छलो वत्स त्वया सह युयुत्सते॥ १२

praṇamantaṃ tu taṃ devī samutthāpyātmapāṇinā| dṛśā dayādrayā bhaktamapaśyajjagadī śvarī||| 1 0 abhiṣṭya sahasreṇa nāmnāṃ sthitamathāgrata:| tamuvāceti sā devī sudatī sasmitānanā|| 11 devyuvāca - upaityaphajalo nāma yo5yaṃ yavanapuṃgava:| sa eṣa sacchalo vatsa tvayā saha yuyutsate|| 12

Verse 8

कलिकालतरोमलं प्रतिकूलं दिवौकसाम्। तमिमं यवनात्मान दुर्भदं विद्धि दानवम्॥ १३

kalikālataromalaṃ pratikūlaṃ divaukasām| tamimaṃ yavanātmāna durbhadaṃ viddhi dānavam|| 13

Verse 9

अवध्यं सर्वदेवानां दशाननामिवापरम्। सहित सर्वसैन्येन मोहितं मायया मया।। १४ सहसैव समायातमंतकस्य तवांतिके। तममुं हतमेवेति त्वमवेहि महीपते।। १५ उद्धवन्तं निरोधाय धर्मस्येह मुहर्मुह:। तमेनमसिपातेन महता भुवि पातय॥। १६ क्षरद्रधिरधाराद्रप्रतीकमपमस्तकम्। स्रस्तबाहुलतं व्यस्तप्रसारितपदद्वयम्॥। १७ गृप्रगोमायुभल्लूकारिशे त्कृष्टांत्रसंचयम्। पश्यन्तु विबुधास्सवें तमिमं भुवि॥१८

avadhyaṃ sarvadevānāṃ daśānanāmivāparam| sahita sarvasainyena mohitaṃ māyayā mayā|| 14 sahasaiva samāyātamaṃtakasya tavāṃtike| tamamuṃ hatameveti tvamavehi mahīpate|| 15 uddhavantaṃ nirodhāya dharmasyeha muharmuha:| tamenamasipātena mahatā bhuvi pātaya||| 16 kṣaradradhiradhārādrapratīkamapamastakam| srastabāhulataṃ vyastaprasāritapadadvayam||| 17 gṛpragomāyubhallūkāriśe tkṛṣṭāṃtrasaṃcayam| paśyantu vibudhāssaveṃ tamimaṃ bhuvi||18

Verse 10

त्वं यदा वासुदेवो5भूस्तदाहं नन्दमन्दिरे। त्रिदिवात्तव साहाय्यविधानार्थमवातरम्॥ १९

tvaṃ yadā vāsudevo5bhūstadāhaṃ nandamandire| tridivāttava sāhāyyavidhānārthamavātaram|| 19

Verse 11

इदानीमपि दैत्यारे विमुच्य तुलजापुरम्। उपेतास्मीति जानीति साहाय्यायैव ते स्वयम्॥। २० यथाजातेन कंसेन यथाहमवमानिता। पूर्व तथाधुनैतेनाप्यवज्ञातासि पाप्मना॥ २१

idānīmapi daityāre vimucya tulajāpuram| upetāsmīti jānīti sāhāyyāyaiva te svayam||| 20 yathājātena kaṃsena yathāhamavamānitā| pūrva tathādhunaitenāpyavajñātāsi pāpmanā|| 21

Verse 12

विधिना विहितो& स्त्यस्य मृत्युस्त्वत्पाणिनामुना। अतस्तिष्ठामि भूत्वाहं कृपाणी भूमणे तव॥२२

vidhinā vihito& styasya mṛtyustvatpāṇināmunā| atastiṣṭhāmi bhūtvāhaṃ kṛpāṇī bhūmaṇe tava||22

Verse 13

व्याहरन्तीति शर्वाणी तत्कृपाणीमवीविशत्। असौ जाग्रदवस्थो5पि तत्स्वप्ममवमन्यत।॥। २३ शत्रु ने देखा। ततो5सौ तुलजां देवीं ध्यायं ध्यायं निजे हृदि। समस्तमपि भूमारममंस्त हतमात्मना।। २४ मिलाया। तिष्ठन्नयं प्रतापाद्विशिर: प्राकारसंसदि। आनाय्य न्यगदद्वाचं पत्तिसेनापतीनिति।। २५ समाहूतो मया सैन्यसमवेतो महाश्रय:। इत एवं समायाति स म्लेच्छ: संधिकाम्यया।। २६ तदद्य मन्नियोगेन युष्माभिरनिवारिता। संपश्यत्वटवीमेतामेता परपताकिनी।। २७ मिथो मद्वीक्षणाकांक्षी स मां योधैरुदायुथै:। भवद्धि: सहित॑ श्रुत्वा भयं संभावयेदपि।। २८ तस्माद्विशत वै सर्वे गहनं गहनोदरम्। यूयं परैविज्ञाता: सज्जास्सन्निहिता अपि॥ २९

vyāharantīti śarvāṇī tatkṛpāṇīmavīviśat| asau jāgradavastho5pi tatsvapmamavamanyata|||| 23 śatru ne dekhā| tato5sau tulajāṃ devīṃ dhyāyaṃ dhyāyaṃ nije hṛdi| samastamapi bhūmāramamaṃsta hatamātmanā|| 24 milāyā| tiṣṭhannayaṃ pratāpādviśira: prākārasaṃsadi| ānāyya nyagadadvācaṃ pattisenāpatīniti|| 25 samāhūto mayā sainyasamaveto mahāśraya:| ita evaṃ samāyāti sa mleccha: saṃdhikāmyayā|| 26 tadadya manniyogena yuṣmābhiranivāritā| saṃpaśyatvaṭavīmetāmetā parapatākinī|| 27 mitho madvīkṣaṇākāṃkṣī sa māṃ yodhairudāyuthai:| bhavaddhi: sahita̭ śrutvā bhayaṃ saṃbhāvayedapi|| 28 tasmādviśata vai sarve gahanaṃ gahanodaram| yūyaṃ paraivijñātā: sajjāssannihitā api|| 29

Verse 14

स्वयं विहितसंधो5पि न संघास्यति यद्यसौ। तरहिं विध्नन्तु तत्सेना जातेउस्महुन्दुभिघ्वनौ॥। ३० आजा। रहस्यमिव राजेन्द्रो रहस्तानीत्युपादिशत्। परो5पि सेनया सार्ध त॑ पंथधानमथासदत्॥ ३ १

svayaṃ vihitasaṃdho5pi na saṃghāsyati yadyasau| tarahiṃ vidhnantu tatsenā jāteusmahundubhighvanau||| 30 ājā| rahasyamiva rājendro rahastānītyupādiśat| paro5pi senayā sārdha ta̭ paṃthadhānamathāsadat|| 3 1

Verse 15

विसंकटदृषद्धृष्टजानुभ्रश्यद्ढत्वच:। अध्यारोहन् करटिन: कथंचिदथ तं गिरिम्॥३२

visaṃkaṭadṛṣaddhṛṣṭajānubhraśyadḍhatvaca:| adhyārohan karaṭina: kathaṃcidatha taṃ girim||32

Verse 16

निषादिनुन्ना: करिणो द्रुमाणां वर्त्मवर्तिनाम्। बुध्वानधुरवाग्भावभियाशुण्डाग्रमण्डलै :॥। ३ ३ उत्तारितमहाभारलघवो प्युन्नतेडध्वनि। शरीराण्येव करभा: स्वानि भाराय मेनिरे।। ३४ सप्तयो वल्लभधरै्नीयमाना: शनै: शनै:। अवरुढहयारोहा अप्यायन्त कथंचन।।३५ प्रपातपातकातर्याद् धृतेषु बत पाणिभि:। क्षुपेषु मुक्तमूकेषु केचित् पेतुरवाडुखा:।। ३६ आरोहन्मत्तमातंगपदाभिहतिनि:सूतै:। पतद्धिरुपलैस्स्थूलैर्विध्वस्तो5ध: स्थितो जन:।॥।३७ लताप्रतानसंमि श्रत्वक्सारांतरचारिणी। वीतध्वजपटा वीतच्छत्रा साभूदनीकिनी।। ३८ प्रमत्ततरमातंगकरसंपर्कभीरव :। तत्र तत्यजुरात्मानं भूगुपातेन केचन॥। ३९ दिया। प्रोच्चप्रषातपर्यतस्रस्तहस्तपदैस्तदा। कैश्वित् पतद्धिरन्येडपि बहव: स्वसखीकृता:।।४० बनाया। एवमारुदह्य तं शैलं सर्वा यवनवाहिनी। परिम्लानापि सा थैर्यादवरोहे मतिं दथे।।४१ उतरने की इच्छा की। स्तम्बेरमास्तमारुह्य पर्वतं पर्वता इव। मंदं मंदमवारोहन्नुज्झन्तो मदमात्मन:।।४२ आरुह्य भूधरममुं यथा त्रिदशभूमलम्। तथावरुह्य तैलोकैर्बतालोकि तलातलम्।४३ अथ पर्वतमध्यस्थां गंभीरां कंदरामिव । सिंहव्याप्रवराहर्क्षतरक्षुकुलसेविताम् ॥ ४४ ॥

niṣādinunnā: kariṇo drumāṇāṃ vartmavartinām| budhvānadhuravāgbhāvabhiyāśuṇḍāgramaṇḍalai :||| 3 3 uttāritamahābhāralaghavo pyunnateḍadhvani| śarīrāṇyeva karabhā: svāni bhārāya menire|| 34 saptayo vallabhadharainīyamānā: śanai: śanai:| avaruḍhahayārohā apyāyanta kathaṃcana||35 prapātapātakātaryād dhṛteṣu bata pāṇibhi:| kṣupeṣu muktamūkeṣu kecit peturavāḍukhā:|| 36 ārohanmattamātaṃgapadābhihatini:sūtai:| pataddhirupalaissthūlairvidhvasto5dha: sthito jana:||||37 latāpratānasaṃmi śratvaksārāṃtaracāriṇī| vītadhvajapaṭā vītacchatrā sābhūdanīkinī|| 38 pramattataramātaṃgakarasaṃparkabhīrava :| tatra tatyajurātmānaṃ bhūgupātena kecana||| 39 diyā| proccapraṣātaparyatasrastahastapadaistadā| kaiśvit pataddhiranyeḍapi bahava: svasakhīkṛtā:||40 banāyā| evamārudahya taṃ śailaṃ sarvā yavanavāhinī| parimlānāpi sā thairyādavarohe matiṃ dathe||41 utarane kī icchā kī| stamberamāstamāruhya parvataṃ parvatā iva| maṃdaṃ maṃdamavārohannujjhanto madamātmana:||42 āruhya bhūdharamamuṃ yathā tridaśabhūmalam| tathāvaruhya tailokairbatāloki talātalam|43 atha parvatamadhyasthāṃ gaṃbhīrāṃ kaṃdarāmiva | siṃhavyāpravarāharkṣatarakṣukulasevitām || 44 ||

Verse 17

वज़्पाणिमणिश्याम- वनां वज़्मयीमिव | तमो<बुनिधिसंभूतां ततां विषलतामिव ॥ ४५ ॥

vaj़pāṇimaṇiśyāma- vanāṃ vaj़mayīmiva | tamo<bunidhisaṃbhūtāṃ tatāṃ viṣalatāmiva || 45 ||

Verse 18

तलातलस्येव महीमद्दीनगुणशालिना । त्रिजगज्जयिना नित्यं शिवेन परिपालिताम् ॥ ४६॥

talātalasyeva mahīmaddīnaguṇaśālinā | trijagajjayinā nityaṃ śivena paripālitām || 46||

Verse 19

दिवाकरकरास्पृष्टतलां प्रच्छायसंकुलाम् । अभ्यागच्छन््नफजलो जयवल्लीं व्यवलोकत ॥ ४७ ॥

divākarakarāspṛṣṭatalāṃ pracchāyasaṃkulām | abhyāgacchannaphajalo jayavallīṃ vyavalokata || 47 ||

Verse 20

उपेत्य जयवल्लीं तामसावफजलो बली। इयं मया गृहीतेति निजे चेतस्यचिंतयत्॥।४८ शिवराजो5पि त॑ श्रुत्वा जयवललीमुपागतम्। मम पाणितलं दैवादयमायात इत्यवैत्॥४९

upetya jayavallīṃ tāmasāvaphajalo balī| iyaṃ mayā gṛhīteti nije cetasyaciṃtayat|||48 śivarājo5pi ta̭ śrutvā jayavalalīmupāgatam| mama pāṇitalaṃ daivādayamāyāta ityavait||49

Verse 21

ततः कुकुद्वतीकूले कीचकब्रजसंकुले। निरुत्सवा इबव भयादवात्सुर्मिलिता: परे।।५० भयमीयु: प्रतिभये यत्र ते तस्य सैनिका: । स एको5फजलस्तत्र साभिमानो बिभाय न ॥ ५१॥

tataḥ kukudvatīkūle kīcakabrajasaṃkule| nirutsavā ibava bhayādavātsurmilitā: pare||50 bhayamīyu: pratibhaye yatra te tasya sainikā: | sa eko5phajalastatra sābhimāno bibhāya na || 51||

Verse 22

५१ जिस भयंकर स्थान पर उसके सैनिक भयभीत हो गये थे, उस स्थान पर वह अकेला अफजलखान भयभीत नहीं हआ। ततः प्रोच्छायितोहामपटमंडपमंडितम् । निबद्धनिगडालाननियंत्रित मद्विपम्॥ ५२॥

51 jisa bhayaṃkara sthāna para usake sainika bhayabhīta ho gaye the, usa sthāna para vaha akelā aphajalakhāna bhayabhīta nahīṃ haā| tataḥ procchāyitohāmapaṭamaṃḍapamaṃḍitam | nibaddhanigaḍālānaniyaṃtrita madvipam|| 52||

Verse 23

निम्रातशंकुसंबद्ध सैंधवश्रेणिसंयुतम् । सद्यः संदानितानेकक्रमेलककुलाकुलम् ॥ ५३॥

nimrātaśaṃkusaṃbaddha saiṃdhavaśreṇisaṃyutam | sadyaḥ saṃdānitānekakramelakakulākulam || 53||

Verse 24

पण्यपूर्णापणाकीर्णविपणिश्राजितांतरम् । ब्रजदावजदुद्भ्रांतजनस्वनभरान्वितम् ॥ ५४॥

paṇyapūrṇāpaṇākīrṇavipaṇiśrājitāṃtaram | brajadāvajadudbhrāṃtajanasvanabharānvitam || 54||

Verse 25

अत्यायतं वनावन्यामनायतमिव स्थितम् । दृश्यमप्यादे तत्र तदनीकमदृश्यताम् ॥ ५५ ॥

atyāyataṃ vanāvanyāmanāyatamiva sthitam | dṛśyamapyāde tatra tadanīkamadṛśyatām || 55 ||

Verse 26

शिवश्चवाफजलश्नोभावषि तावदनामयम् । प्रष्टें निज निज दूतं न््ययुंजातां परस्परम् ॥ ५६ ॥

śivaścavāphajalaśnobhāvaṣi tāvadanāmayam | praṣṭeṃ nija nija dūtaṃ nyayuṃjātāṃ parasparam || 56 ||

Verse 27

शिवाजी और अफजलखान, इन दोनों ने कुशल पूछने के लिए अपने-अपने दूत एक-दूसरे के पास भेजें। शिवस्याफजलो बेद हृदयं स च तस्य तत् । तं विधि तु विधिवेंद वेद संधिविधि जन: ॥ ५७ ॥

śivājī aura aphajalakhāna, ina donoṃ ne kuśala pūchane ke lie apane-apane dūta eka-dūsare ke pāsa bhejeṃ| śivasyāphajalo beda hṛdayaṃ sa ca tasya tat | taṃ vidhi tu vidhiveṃda veda saṃdhividhi jana: || 57 ||

Verse 28

देयान्युपायनान्यस्मै प्राप्तायातिथये मया। निजनीत्युनुरोधेन तत्सुतेभ्योडपि सर्वथा ॥ ५८ ॥

deyānyupāyanānyasmai prāptāyātithaye mayā| nijanītyunurodhena tatsutebhyoḍapi sarvathā || 58 ||

Verse 29

मुसेखानायां कुशाय याकुतायांबराय च। तथा हसन खानाय परेभ्यश्व पृथक् पृथक् ॥ ५९॥

musekhānāyāṃ kuśāya yākutāyāṃbarāya ca| tathā hasana khānāya parebhyaśva pṛthak pṛthak || 59||

Verse 30

तत्तद्रत्नपरीक्षा च कारणीयास्ति वै पुन: ॥६०

tattadratnaparīkṣā ca kāraṇīyāsti vai puna: ||60

Verse 31

इत्थमानायितास्तेन राज्ञा विपणिनो यदा। तदा तेडफजलादिष्टा: शिवस्यांतिकमाययु:॥६१

itthamānāyitāstena rājñā vipaṇino yadā| tadā teḍaphajalādiṣṭā: śivasyāṃtikamāyayu:||61

Verse 32

स्वानि स्वानि समानतान्यथ रत्नानि तानि ते। धनिनो दर्शयामासु: शिवायाशुजिधघृक्षवे ॥ ६२ ॥

svāni svāni samānatānyatha ratnāni tāni te| dhanino darśayāmāsu: śivāyāśujidhaghṛkṣave || 62 ||

Verse 33

आहतेभ्य: स तस्मादफजलकटकात्तत्र तेभ्यो धनिभ्य: सर्वाण्यादत्त रत्नान्यथ निजसविधे तान् समस्तान्यधत्त । लुब्धात्मानस्तदानीं विधिविहतधियो भूरिमारानुरोधा दशा नाज्ञासिषुस्ते बत गिरिशिखरे सर्वतः स्व निरोधम् ॥६३

āhatebhya: sa tasmādaphajalakaṭakāttatra tebhyo dhanibhya: sarvāṇyādatta ratnānyatha nijasavidhe tān samastānyadhatta | lubdhātmānastadānīṃ vidhivihatadhiyo bhūrimārānurodhā daśā nājñāsiṣuste bata giriśikhare sarvataḥ sva nirodham ||63

Verse 34

विश्रब्धो मयि वर्तते शिवमहीपाल: स तस्मादहम् तस्योपांतमुपेत्य सांप्रतममुं सामोपधिं संश्रयन् । गुप्तामात्मकटारिकां तदुदरे गाढं निखाय स्वयं देवानामपि मंदिरेष्द्य सुतरां सद्यो विधास्ये भयम् ॥६४

viśrabdho mayi vartate śivamahīpāla: sa tasmādaham tasyopāṃtamupetya sāṃpratamamuṃ sāmopadhiṃ saṃśrayan | guptāmātmakaṭārikāṃ tadudare gāḍhaṃ nikhāya svayaṃ devānāmapi maṃdireṣdya sutarāṃ sadyo vidhāsye bhayam ||64

Verse 35

इत्थं चेतसि चिंतितं बत निजे म्लेच्छेन तेनच्छलम्। तद्विज्ञाय शिव: स एब सकल॑ सच्चस्तदीयं फलम्। मन्ये तद्यशसा सुधामधुकथा पीयूषवार्ता वृथा॥६५

itthaṃ cetasi ciṃtitaṃ bata nije mlecchena tenacchalam| tadvijñāya śiva: sa eba sakala̭ saccastadīyaṃ phalam| manye tadyaśasā sudhāmadhukathā pīyūṣavārtā vṛthā||65

Verse 36

इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे कवींद्रपरमानंदप्रकाशितायां साहस्त्यां संहितायामफजलागमनं नाम विंशो5ध्याय: ॥ २० ॥

ityanupurāṇe sūryavaṃśe kavīṃdraparamānaṃdaprakāśitāyāṃ sāhastyāṃ saṃhitāyāmaphajalāgamanaṃ nāma viṃśo5dhyāya: || 20 ||