अध्याय 18

Verse 1

मनीषिण उचुः - उपेक्ष्य स खल: कस्माच्छिवं पुण्यपुरस्थितम। वैराटमेव विषयं ययौ सेनासमन्वित:।॥। १ कवीन्द्र उवाच - साहड़-कारश्शिवं जेतुं स कालयवनद्युति:। यवनो5फजललस्तूर्ण प्रस्थित: स्वामिशासनात्॥ २

manīṣiṇa ucuḥ - upekṣya sa khala: kasmācchivaṃ puṇyapurasthitama| vairāṭameva viṣayaṃ yayau senāsamanvita:|||| 1 kavīndra uvāca - sāhar̤a-kāraśśivaṃ jetuṃ sa kālayavanadyuti:| yavano5phajalalastūrṇa prasthita: svāmiśāsanāt|| 2

Verse 2

वैराटमेव विषयं प्राविशद्येन हेतुना। तमहं संप्रवक्ष्यामि शुणुध्व॑ भो मनीषिण:।॥ ३

vairāṭameva viṣayaṃ prāviśadyena hetunā| tamahaṃ saṃpravakṣyāmi śuṇudhva̭ bho manīṣiṇa:||| 3

Verse 3

निगृह्य बाजराजं तं॑ कृष्णराजं च दुर्मदम्। जनकं च तयोश्रन्द्रराजमाजाौ महौजसम्॥४

nigṛhya bājarājaṃ ta̭ṃ kṛṣṇarājaṃ ca durmadam| janakaṃ ca tayośrandrarājamājāau mahaujasam||4

Verse 4

अव्यक्तवर्तनीयुक्तां सह्पर्यन्तवर्तिनीम। अटवीप्रायविषयां महादुर्गसमा श्रयाम्॥५

avyaktavartanīyuktāṃ sahparyantavartinīma| aṭavīprāyaviṣayāṃ mahādurgasamā śrayām||5

Verse 5

उन्निद्रसैनिकोदग्रामद्रिप्राकारमध्यगाम्। जयवल्लीं नाम पुरी अग्रहीह्ग्रहां शिव:॥॥६

unnidrasainikodagrāmadriprākāramadhyagām| jayavallīṃ nāma purī agrahīhgrahāṃ śiva:||||6

Verse 6

ये ये5त्र चन्द्रराजस्य सहायाश्व सनाभय:। तांस्तानशातयद्वीर: शिव: शक्तिमतां वर:।॥।७ तदा प्रतापवर्मायश्चंद्रराजस्य बान्धव:। पलायितश्शिवभयाद्येदिलं प्रत्यपद्यत।। ८ चन्द्रराजपदाकांक्षी मंत्रविन्मन्त्रिभिर्युतम्। येदिलं प्रीणयामास चिरं स परिचर्यया।। ९ त॑ देशं चन्द्रराजस्य महावनसमा श्रयम्। तस्मादाच्छिद्य नृपतेर्दास्यामि भवते ध्रुवम्॥१०

ye ye5tra candrarājasya sahāyāśva sanābhaya:| tāṃstānaśātayadvīra: śiva: śaktimatāṃ vara:||||7 tadā pratāpavarmāyaścaṃdrarājasya bāndhava:| palāyitaśśivabhayādyedilaṃ pratyapadyata|| 8 candrarājapadākāṃkṣī maṃtravinmantribhiryutam| yedilaṃ prīṇayāmāsa ciraṃ sa paricaryayā|| 9 ta̭ deśaṃ candrarājasya mahāvanasamā śrayam| tasmādācchidya nṛpaterdāsyāmi bhavate dhruvam||10

Verse 7

येदिलस्येति वचसा तदा सो5पहतव्यथ :। चकाराफजलस्याभिक्रमकर्म सहायताम्॥ ११

yedilasyeti vacasā tadā so5pahatavyatha :| cakārāphajalasyābhikramakarma sahāyatām|| 11

Verse 8

ततो$भिमानिना तेन चन्द्रराजसनाभिना। भेदं निवेद्याफजलो वैराटं समनीयत।॥। १२ जयवल्ली वशा यस्य बैराटं तस्य सर्वथा। तथा सह्याद्रिखिल: सान्तरीपश्च सागर:॥ १३

tato$bhimāninā tena candrarājasanābhinā| bhedaṃ nivedyāphajalo vairāṭaṃ samanīyata|||| 12 jayavallī vaśā yasya bairāṭaṃ tasya sarvathā| tathā sahyādrikhila: sāntarīpaśca sāgara:|| 13

Verse 9

समुद्यतो महाबाहूर्ट्रतं वैराटमाययौ।। १४ प्रदेश आया। ततस्समेत्य सैन्येन बैराटं राष्ट्रमास्थिते। यवने5फजले तूर्ण जयवल्लीं जिधघृक्षति॥ १५

samudyato mahābāhūrṭrataṃ vairāṭamāyayau|| 14 pradeśa āyā| tatassametya sainyena bairāṭaṃ rāṣṭramāsthite| yavane5phajale tūrṇa jayavallīṃ jidhaghṛkṣati|| 15

Verse 10

शिवराज: कृती तत्र प्रतीकारपरायण:। प्रभु: प्रभूतदर्पत्वादिदमात्मन्यचिन्तयत्॥। १६ येदिलेन विसृष्टो$सौ मयि रुष्टेन मानिना। करिष्यत्यात्मसदृशं पौरुषं पौरुषक्रम:।॥। १७ स एष यवनो यस्य दुर्नयेन गरीयसा। अहो कलियुगस्यास्य माहात्म्यमुपचीयते।। १८ दुर्नयेन भूशं येन निशुम्भसमतेजसा। अवाज्ञायत वै देवी तुलजापुरवासिनी॥। १९ य: सदैवानस्तिदयो रोषणो राशिरंहसाम्। द्विजानक्षिगतानक्षिगतानिव जिघांसति॥। २० पर्वत: पातकस्येव सर्वत: समुदोद्धत:। पद्धतिं वर्णधर्माणां रोड तो हि व्यवस्थित:॥२१

śivarāja: kṛtī tatra pratīkāraparāyaṇa:| prabhu: prabhūtadarpatvādidamātmanyacintayat||| 16 yedilena visṛṣṭo$sau mayi ruṣṭena māninā| kariṣyatyātmasadṛśaṃ pauruṣaṃ pauruṣakrama:|||| 17 sa eṣa yavano yasya durnayena garīyasā| aho kaliyugasyāsya māhātmyamupacīyate|| 18 durnayena bhūśaṃ yena niśumbhasamatejasā| avājñāyata vai devī tulajāpuravāsinī||| 19 ya: sadaivānastidayo roṣaṇo rāśiraṃhasām| dvijānakṣigatānakṣigatāniva jighāṃsati||| 20 parvata: pātakasyeva sarvata: samudoddhata:| paddhatiṃ varṇadharmāṇāṃ roḍa to hi vyavasthita:||21

Verse 11

निषेद्धा सर्वधर्माणामधर्माणां विवर्धक:। स मया हन्त हंतव्य: स मया समुपागत:॥ २२

niṣeddhā sarvadharmāṇāmadharmāṇāṃ vivardhaka:| sa mayā hanta haṃtavya: sa mayā samupāgata:|| 22

Verse 12

हवि: प्रकृतयों गाव: पयसा सर्पिषापि च। विधये सप्ततन्तूनां विधिना विहिता भुवि॥ २३

havi: prakṛtayoṃ gāva: payasā sarpiṣāpi ca| vidhaye saptatantūnāṃ vidhinā vihitā bhuvi|| 23

Verse 13

तासामसौ तामसात्मा हन्ता हन्त दिने दिने। विपर्यासयितु धर्ममशेषमपि वाउ्छति।। २४ इयं वसुन्धरा देवी धर्मेण खलु धार्यते। ध्रुवं स धार्यते देवैस्तेउधार्यन्त द्विजातिभि:॥ २५

tāsāmasau tāmasātmā hantā hanta dine dine| viparyāsayitu dharmamaśeṣamapi vāuchati|| 24 iyaṃ vasundharā devī dharmeṇa khalu dhāryate| dhruvaṃ sa dhāryate devaisteudhāryanta dvijātibhi:|| 25

Verse 14

अतस्सर्वस्य लोकस्य मूलमेते द्विजातय:। पालनीया: प्रयत्नेन पूजनीयाश्व सर्वदा।। २६ सुराणां भूसुराणाज्च सुरभीणां च पालनम्। विदधाम्यहमेवाद्धा भूत्वा भूत्वा युगे युगे।। २७ येनाम्भोनिधिमाविश्य बिभ्रता मीनरुपताम्। हत: शंखासुर: संख्ये श्रुतयश्चाप्युपाहता:॥ २८

atassarvasya lokasya mūlamete dvijātaya:| pālanīyā: prayatnena pūjanīyāśva sarvadā|| 26 surāṇāṃ bhūsurāṇājca surabhīṇāṃ ca pālanam| vidadhāmyahamevāddhā bhūtvā bhūtvā yuge yuge|| 27 yenāmbhonidhimāviśya bibhratā mīnarupatām| hata: śaṃkhāsura: saṃkhye śrutayaścāpyupāhatā:|| 28

Verse 15

तथाचाधारतामेत्य व्यधायि वसुधा स्थिरा।। २९ उद्हृत्य वसुधां सद्य: समुद्राइंष्ट्रया स्वया। येन वाराहरुपेण हिरण्याक्षो निषृदित:।॥३०

tathācādhāratāmetya vyadhāyi vasudhā sthirā|| 29 udhṛtya vasudhāṃ sadya: samudrāiṃṣṭrayā svayā| yena vārāharupeṇa hiraṇyākṣo niṣṛdita:|||30

Verse 16

हरेयवीयसा येन हरिणा हस्वरुपिणा। अलं छलं कलयता बलियननीतो रसातलम्॥ ३१

hareyavīyasā yena hariṇā hasvarupiṇā| alaṃ chalaṃ kalayatā baliyananīto rasātalam|| 31

Verse 17

आविर्भूय सभास्तम्भान्नरसिंहत्वमीयुषा। व्यदारि करजैयैन हिरण्यकशिपोरुर:॥ ३२

āvirbhūya sabhāstambhānnarasiṃhatvamīyuṣā| vyadāri karajaiyaina hiraṇyakaśiporura:|| 32

Verse 18

भुगुवंशावतंसेन रैणुकेयेन येन वै। कार्तवीर्य निहत्याजौ कुता नि: क्षत्रिया मही।॥। ३३ येन दाशरथीभूय निबद्धाम्भोधिसेतुना। दाशकण्ठशिरः श्रेणी शरेणैकेन पातिता।। ३४ वृष्णिवंशावतंसेन येन शूरेण शौरिणा। धर्म व्यवस्थापयता हता: कंसादय: खला:॥३५

bhuguvaṃśāvataṃsena raiṇukeyena yena vai| kārtavīrya nihatyājau kutā ni: kṣatriyā mahī|||| 33 yena dāśarathībhūya nibaddhāmbhodhisetunā| dāśakaṇṭhaśiraḥ śreṇī śareṇaikena pātitā|| 34 vṛṣṇivaṃśāvataṃsena yena śūreṇa śauriṇā| dharma vyavasthāpayatā hatā: kaṃsādaya: khalā:||35

Verse 19

तस्मादेतान् हनिष्यामि दानवान् यवनाकृतीन। प्रथयिष्यामि धर्मस्य पन््थानमकुतोभयम्।। ३८ जयवल्लीवनं घोरं गृहं कण्ठीरवस्य मे। विशन्निधनमागंता द्विषन्ननफजलो गज:॥ ३९

tasmādetān haniṣyāmi dānavān yavanākṛtīna| prathayiṣyāmi dharmasya panthānamakutobhayam|| 38 jayavallīvanaṃ ghoraṃ gṛhaṃ kaṇṭhīravasya me| viśannidhanamāgaṃtā dviṣannanaphajalo gaja:|| 39

Verse 20

समुत्पतन्पक्षबलादलक्षितनिजान्तक:। पतड़्ग इव मां लब्ध्वा स वै निधनमेष्यति।। ४० इति चित्ते विनिश्चित्य स शिव: पुरुषोत्तम:। सन्दिश्य निजसेनान्यं रिपुराराष्ट्रविकर्षणे।। ४१ नरानधिकृतांस्तत्तत्कार्येष्ववहितान् हितान्। नियुज्य निजराष्ट्रस्य दुर्गाणां चाभिगुप्तये।।४२ स्वयं षाड्गुण्यनिपुण: परवीरविमर्दन:। परीत: पत्तिसैन्येन जयवल्लीमुपागमत्॥।४३ जयवल्ली आया। अथ गुप्तेंगिताकारमपारभुजपौरुषम्। प्रतीतमन्यैरजितं शक्तित्रयसमन्वितम्।॥। ४४ जयवल्लीमधिष्ठाय स्वयं योद्धुमवस्थितम्। सनन््नद्धानीकनिवहं निशम्याफजलश्शिवम्॥४५

samutpatanpakṣabalādalakṣitanijāntaka:| patar̤ga iva māṃ labdhvā sa vai nidhanameṣyati|| 40 iti citte viniścitya sa śiva: puruṣottama:| sandiśya nijasenānyaṃ ripurārāṣṭravikarṣaṇe|| 41 narānadhikṛtāṃstattatkāryeṣvavahitān hitān| niyujya nijarāṣṭrasya durgāṇāṃ cābhiguptaye||42 svayaṃ ṣāḍguṇyanipuṇa: paravīravimardana:| parīta: pattisainyena jayavallīmupāgamat|||43 jayavallī āyā| atha gupteṃgitākāramapārabhujapauruṣam| pratītamanyairajitaṃ śaktitrayasamanvitam|||| 44 jayavallīmadhiṣṭhāya svayaṃ yoddhumavasthitam| sanannaddhānīkanivahaṃ niśamyāphajalaśśivam||45

Verse 21

व्यसूजद्वाचिकं तस्मै सर्वार्थविदुषे यथा। तथा निशम्यतां सर्व विबुधा: कथयामि व:।॥।४६ अफजल उवाच - विदधाति यदौद्धत्यं भवानद्य पदे पदे। तदचेदिलस्य हृदये भजते शल्यरूपताम्॥४७

vyasūjadvācikaṃ tasmai sarvārthaviduṣe yathā| tathā niśamyatāṃ sarva vibudhā: kathayāmi va:||||46 aphajala uvāca - vidadhāti yadauddhatyaṃ bhavānadya pade pade| tadacedilasya hṛdaye bhajate śalyarūpatām||47

Verse 22

गते निजामे विलयं गमित: स्वीयतां स्वयम्। येदिलेन वितीर्णोयस्ताग्रेभ्य: सन्धिकाम्यया।। ४८ स एष विषयस्तेषां गिरिदुर्गसमा श्रय:। गृहीतस्संगृहीतश्च शाहराजात्मज त्वया॥ ४९

gate nijāme vilayaṃ gamita: svīyatāṃ svayam| yedilena vitīrṇoyastāgrebhya: sandhikāmyayā|| 48 sa eṣa viṣayasteṣāṃ giridurgasamā śraya:| gṛhītassaṃgṛhītaśca śāharājātmaja tvayā|| 49

Verse 23

भवता सततं लाभवता तत्र पदे पदे। गृहीतविषय: क्रुद्धो रुद्धो राजपुरीश्चर:।।५० त्वयेदं चण्डराजस्य गाढमन्यदुरासदम्। अभिक्रम्य च विक्रम्य प्राज्यं राज्यं हतं हठात्॥।५१ लिया। त्वया गृहीत्वा कल्याणं तथा भीमपुरीमपि। यवनानां महासिद्धिनिलया: किल पातिता:॥५२

bhavatā satataṃ lābhavatā tatra pade pade| gṛhītaviṣaya: kruddho ruddho rājapurīścara:||50 tvayedaṃ caṇḍarājasya gāḍhamanyadurāsadam| abhikramya ca vikramya prājyaṃ rājyaṃ hataṃ haṭhāt|||51 liyā| tvayā gṛhītvā kalyāṇaṃ tathā bhīmapurīmapi| yavanānāṃ mahāsiddhinilayā: kila pātitā:||52

Verse 24

तुभ्यं कुप्यन्ति तेडद्यापि यबना: पवनाशना:। अपहत्यापि सर्वस्वं कृता येषां विडम्बना।।५३ निगृह्य यवनाचार्यानविचार्यात्मनो बलम्। प्रतिबध्नास्यविद्धानामध्वानमकुतोभय:।। ५४ रोका था। अध्यारोहसि च स्वर्णसिंहासनमनीतिमान्॥५५

tubhyaṃ kupyanti teḍadyāpi yabanā: pavanāśanā:| apahatyāpi sarvasvaṃ kṛtā yeṣāṃ viḍambanā||53 nigṛhya yavanācāryānavicāryātmano balam| pratibadhnāsyaviddhānāmadhvānamakutobhaya:|| 54 rokā thā| adhyārohasi ca svarṇasiṃhāsanamanītimān||55

Verse 25

स्वयमेवानुगृह्मासि निगृह्दसि च मानवान्। अहो आत्मवशोनम्यान्ननमस्यभिमानवान्॥५६

svayamevānugṛhmāsi nigṛhdasi ca mānavān| aho ātmavaśonamyānnanamasyabhimānavān||56

Verse 26

दुर्निवारगतिर्यस्माद्यस्मात् कस्माद्विभेषि न। तस्मादहं प्रेषितोस्मि येदिलेन प्रतापिना।।५७ येदिलस्य नियोगाद्यन्मया सह समागतम्। उद्योजयति सद्यो मां तदिदं षड़्विधं बलम्॥५८

durnivāragatiryasmādyasmāt kasmādvibheṣi na| tasmādahaṃ preṣitosmi yedilena pratāpinā||57 yedilasya niyogādyanmayā saha samāgatam| udyojayati sadyo māṃ tadidaṃ ṣar̤vidhaṃ balam||58

Verse 27

मुसेखानादयो होते त्वया सह युयुत्सव:। प्रोत्साहयन्ति मामत्र जयवल्लीं जिघृक्षव:॥५९

musekhānādayo hote tvayā saha yuyutsava:| protsāhayanti māmatra jayavallīṃ jighṛkṣava:||59

Verse 28

तदद्यमन्नियोगेन सन्धिमेव महीपते। विधेहि देहि सकलानचलानचलामपि।॥।६० सिंह लोक॑ महान्तं च प्रबलं च शिलोच्चयम्। पुरन्दरं गिरिं तद्बत् पुरीं चक्रावतीमपि॥६१

tadadyamanniyogena sandhimeva mahīpate| vidhehi dehi sakalānacalānacalāmapi||||60 siṃha loka̭ mahāntaṃ ca prabalaṃ ca śiloccayam| purandaraṃ giriṃ tadbat purīṃ cakrāvatīmapi||61

Verse 29

विषयं च तथा नीराभीमरथ्यन्तरा श्रयम्। प्रणिपत्य प्रयच्छाशु दिल्लीन्द्रायामितौजसे।।६२ या चन्द्रराजादाच्छिद्य गृहीतानिग्रहात्त्वया। जयवल्लीमिमामल्लीशाहस्त्वां तां हि याचते॥।६३ उपनतमहितस्य पत्रलेखं रहसि निशम्य तमेतमेकवीर:। स किल सकलराजलोक ररत्नं न्यधित निजे हृदि कज्चिदेव यत्नम्॥६४

viṣayaṃ ca tathā nīrābhīmarathyantarā śrayam| praṇipatya prayacchāśu dillīndrāyāmitaujase||62 yā candrarājādācchidya gṛhītānigrahāttvayā| jayavallīmimāmallīśāhastvāṃ tāṃ hi yācate|||63 upanatamahitasya patralekhaṃ rahasi niśamya tametamekavīra:| sa kila sakalarājaloka raratnaṃ nyadhita nije hṛdi kajcideva yatnam||64

Verse 30

स्मृत्वा मन्त्रमथेप्सिताय जगत: सर्वस्य सर्वोत्तरम्। यत्संप्रेषितवानसौ नरपति: पत्रस्य तस्योत्तरम्॥ यच्चागादभिमानवानफजल: सज्जस्य तस्याटवीम् तत् सर्व कथयामि व: सुमतय: श्रेयस्करं श्रूयताम्॥६५

smṛtvā mantramathepsitāya jagata: sarvasya sarvottaram| yatsaṃpreṣitavānasau narapati: patrasya tasyottaram|| yaccāgādabhimānavānaphajala: sajjasya tasyāṭavīm tat sarva kathayāmi va: sumataya: śreyaskaraṃ śrūyatām||65