Sarga 87
Uttara Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तस्यां रजन्यां व्युष्टायां यज्ञवाटगतो नृपः । ऋषीन् सर्वान् महातेजाः शब्दापयति राघवः ॥
tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ yajñavāṭagato nṛpaḥ | ṛṣīn sarvān mahātejāḥ śabdāpayati rāghavaḥ
When that night had brightened into dawn, the king, gone to the sacrificial enclosure, the greatly radiant Rāghava, summoned all the sages.
वह रात्रि प्रभात होने पर यज्ञशाला में गए महातेजस्वी नरेश राघव ने समस्त ऋषियों को बुलाया।
Verse 2
वसिष्ठो वामदेवश् च जाबालिर् अथ काश्यपः । विश्वामित्रो दीर्घतपा दुर्वासाश् च महातपाः ॥
vasiṣṭho vāmadevaś ca jābālir atha kāśyapaḥ | viśvāmitro dīrghatapā durvāsāś ca mahātapāḥ
Vasiṣṭha and Vāmadeva, and Jābāli, and Kāśyapa, Viśvāmitra of long austerity, and Durvāsas of great austerity,
वसिष्ठ और वामदेव, जाबालि और काश्यप, दीर्घतपस्वी विश्वामित्र और महातपस्वी दुर्वासा,
Verse 3
अगस्त्यो ऽथ तथाशक्तिर् भार्गवश् चैव वामनः । मार्कण्डेयश् च दीर्घायुर् मौद्गल्यश् च महातपाः ॥
agastyo 'tha tathāśaktir bhārgavaś caiva vāmanaḥ | mārkaṇḍeyaś ca dīrghāyur maudgalyaś ca mahātapāḥ
Agastya, and likewise Śakti, and the Bhārgava Vāmana, and Mārkaṇḍeya of long life, and Maudgalya of great austerity,
अगस्त्य और शक्ति, भार्गव वामन, दीर्घायु मार्कण्डेय और महातपस्वी मौद्गल्य,
Verse 4
भार्गवश् च्यवनश् चैव शतानन्दश् च धर्मवित् । भरद्वाजश् च तेजस्वी अग्निपुत्रश् च सुप्रभः ॥
bhārgavaś cyavanaś caiva śatānandaś ca dharmavit | bharadvājaś ca tejasvī agniputraś ca suprabhaḥ
the Bhārgava and Cyavana, and Śatānanda the knower of dharma, and Bharadvāja the radiant, and the son of Agni of fair splendor —
भार्गव और च्यवन, धर्मज्ञ शतानन्द, तेजस्वी भरद्वाज और सुन्दर कान्ति वाले अग्निपुत्र—
Verse 5
एते चान्ये च मुनयो बहवः संशितव्रताः । राजानश् च नरव्याघ्राः सर्व एव समागताः ॥
ete cānye ca munayo bahavaḥ saṃśitavratāḥ | rājānaś ca naravyāghrāḥ sarva eva samāgatāḥ
these and many other sages of sharpened vows, and the kings, tigers among men, all came together.
ये और अन्य बहुत-से कठोर व्रत वाले मुनि, तथा नरव्याघ्र राजा—सब ही एकत्र हुए।
Verse 6
राक्षसाश् च महावीर्या वानराश् च महाबलाः । समाजग्मुर् महात्मानः सर्व एव कुतूहलात् ॥
rākṣasāś ca mahāvīryā vānarāś ca mahābalāḥ | samājagmur mahātmānaḥ sarva eva kutūhalāt
And rākṣasas of great valor, and vānaras of great might, those great souls, all came together out of curiosity.
और महापराक्रमी राक्षस तथा महाबली वानर—वे सब महात्मा कौतूहलवश एकत्र हुए।
Verse 7
क्षत्रियाश् चैव वैश्याश् च शूद्राश् चैव सहस्रशः । सीताशपथवीक्षार्थं सर्व एव समागताः ॥
kṣatriyāś caiva vaiśyāś ca śūdrāś caiva sahasraśaḥ | sītāśapathavīkṣārthaṃ sarva eva samāgatāḥ
And kṣatriyas and vaiśyas, and śūdras too, by the thousands, all came together to witness Sītā's oath.
और क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र भी सहस्रों की संख्या में—सब सीता की शपथ देखने के लिए एकत्र हुए।
Verse 8
तथा समागतं सर्वम् अश्वभूतम् इवाचलम् । श्रुत्वा मुनिवरस् तूर्णं ससीतः समुपागमत् ॥
tathā samāgataṃ sarvam aśvabhūtam ivācalam | śrutvā munivaras tūrṇaṃ sasītaḥ samupāgamat
Hearing that all had thus assembled, grown motionless as a rock, that best of sages swiftly came, together with Sītā.
The text reads aśvabhūtam; the likely sense is aśmabhūtam, 'become [still as] a rock,' describing the hushed, motionless crowd.
इस प्रकार सब पर्वत के समान अचल होकर एकत्र हुए हैं, यह सुनकर वे मुनिश्रेष्ठ शीघ्र ही सीता सहित वहाँ आ पहुँचे।
Verse 9
तम् ऋषिं पृष्ठतः सीता सान्वगच्छद् अवाङ्मुखी । कृताञ्जलिर् बाष्पगला कृत्वा रामं मनोगतम् ॥
tam ṛṣiṃ pṛṣṭhataḥ sītā sānvagacchad avāṅmukhī | kṛtāñjalir bāṣpagalā kṛtvā rāmaṃ manogatam
Behind that sage Sītā followed, her face downcast, with joined palms, choked with tears, having set Rāma alone within her mind.
उस ऋषि के पीछे-पीछे नीचा मुख किए, हाथ जोड़े, आँसुओं से रुँधे कण्ठ वाली सीता, राम को ही मन में धारण किए हुए, चलती आ रही थीं।
Verse 10
तां दृष्ट्वा श्रीम् इवायान्तीं ब्रह्माणम् अनुगामिनीम् । वाल्मीकेः पृष्ठतः सीतां साधुकारो महान् अभूत् ॥
tāṃ dṛṣṭvā śrīm ivāyāntīṃ brahmāṇam anugāminīm | vālmīkeḥ pṛṣṭhataḥ sītāṃ sādhukāro mahān abhūt
Seeing her coming like Śrī following behind Brahmā — Sītā behind Vālmīki — there arose a great cry of approval.
वाल्मीकि के पीछे-पीछे, ब्रह्मा के पीछे आती हुई श्री (लक्ष्मी) के समान आती हुई सीता को देखकर महान् साधुवाद उठा।
Verse 11
ततो हलहला शब्दः सर्वेषाम् एवम् आबभौ । दुःखजेन विशालेन शोकेनाकुलितात्मनाम् ॥
tato halahalā śabdaḥ sarveṣām evam ābabhau | duḥkhajena viśālena śokenākulitātmanām
Then a tumultuous outcry of all arose — [the outcry] of those whose hearts were troubled by a vast grief born of sorrow.
तब दुःख से उत्पन्न विशाल शोक से व्याकुल हृदय वाले सब लोगों का हलहला (कोलाहल) शब्द इस प्रकार गूँज उठा।
Verse 12
साधु सीतेति के चित् तु साधु रामेति चापरे । उभाव् एव तु तत्रान्ये साधु साध्व् इति चाब्रुवन् ॥
sādhu sīteti ke cit tu sādhu rāmeti cāpare | ubhāv eva tu tatrānye sādhu sādhv iti cābruvan
"Bravo, Sītā!" said some; "Bravo, Rāma!" said others; and yet others there said "Bravo, bravo!" to both.
कुछ लोग "धन्य सीता!" कहते, तो कुछ "धन्य राम!"; और वहाँ कुछ अन्य "दोनों ही धन्य, धन्य हैं!" ऐसा कहते थे।
Verse 13
ततो मध्यं जनौघानां प्रविश्य मुनिपुंगवः । सीतासहायो वाल्मीकिर् इति होवाच राघवम् ॥
tato madhyaṃ janaughānāṃ praviśya munipuṃgavaḥ | sītāsahāyo vālmīkir iti hovāca rāghavam
Then, entering the midst of the throngs of people, that bull among sages, Vālmīki, accompanied by Sītā, spoke thus to Rāghava:
तब जनसमूहों के मध्य में प्रवेश करके, सीता के साथ आए मुनिश्रेष्ठ वाल्मीकि ने राघव से यह कहा—
Verse 14
इयं दाशरथे सीता सुव्रता धर्मचारिणी । अपापा ते परित्यक्ता ममाश्रमसमीपतः ॥
iyaṃ dāśarathe sītā suvratā dharmacāriṇī | apāpā te parityaktā mamāśramasamīpataḥ
"This Sītā, O son of Daśaratha, of good vows, treading the path of righteousness and sinless, was abandoned by you near my hermitage.
"हे दाशरथि! यह सीता सुव्रता, धर्मचारिणी और निष्पाप है, जिसे तुमने मेरे आश्रम के समीप त्याग दिया था।
Verse 15
लोकापवादभीतस्य तव राम महाव्रत । प्रत्ययं दास्यते सीता ताम् अनुज्ञातुम् अर्हसि ॥
lokāpavādabhītasya tava rāma mahāvrata | pratyayaṃ dāsyate sītā tām anujñātum arhasi
To you, O Rāma of great vows, who are afraid of the people's reproach, Sītā will give proof [of her purity]; you ought to grant her leave.
हे महाव्रत राम! लोकापवाद से भयभीत तुम्हें सीता प्रमाण देंगी; तुम उसे अनुमति देने की कृपा करो।
Verse 16
इमौ च जानकी पुत्राव् उभौ च यमजातकौ । सुतौ तवैव दुर्धर्षो सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥
imau ca jānakī putrāv ubhau ca yamajātakau | sutau tavaiva durdharṣo satyam etad bravīmi te
And these two sons of Jānakī, both twin-born, are your own sons, O unassailable one; this truth I tell you.
और जानकी के ये दोनों जुड़वाँ उत्पन्न पुत्र तुम्हारे ही पुत्र हैं, हे दुर्धर्ष; यह सत्य मैं तुमसे कहता हूँ।
Verse 17
प्रचेतसो ऽहं दशमः पुत्रो राघवनन्दन । न स्मराम्य् अनृतं वाक्यं तथेमौ तव पुत्रकौ ॥
pracetaso 'haṃ daśamaḥ putro rāghavanandana | na smarāmy anṛtaṃ vākyaṃ tathemau tava putrakau
I am the tenth son of Pracetas, O delight of the Raghus; I do not recall ever speaking a false word — [and so I affirm] these two are your sons.
हे राघवनन्दन! मैं प्रचेतस् का दसवाँ पुत्र हूँ; मुझे कभी असत्य वचन कहना स्मरण नहीं—[अतः कहता हूँ कि] ये दोनों तुम्हारे पुत्र हैं।
Verse 18
बहुवर्षसहस्राणि तपश्चर्या मया कृता । तस्याः फलम् उपाश्नीयाम् अपापा मैथिली यथा ॥
bahuvarṣasahasrāṇi tapaścaryā mayā kṛtā | tasyāḥ phalam upāśnīyām apāpā maithilī yathā
For many thousands of years austerity has been practiced by me; may I enjoy its fruit only if the Maithilī be sinless.
मैंने अनेक सहस्र वर्षों तक तपश्चर्या की है; उसका फल मैं तभी भोगूँ जब मैथिली निष्पाप हो।
Verse 19
अहं पञ्चसु भूतेषु मनःषष्ठेषु राघव । विचिन्त्य सीतां शुद्धेति न्यगृह्णां वननिर्झरे ॥
ahaṃ pañcasu bhūteṣu manaḥṣaṣṭheṣu rāghava | vicintya sītāṃ śuddheti nyagṛhṇāṃ vananirjhare
Examining Sītā by the five senses with the mind as the sixth, O Rāghava, [and finding her] pure, I took her in by the forest cascade.
हे राघव! मैंने पाँच इन्द्रियों तथा छठे मन के द्वारा सीता को 'शुद्ध है' ऐसा विचारकर ही वन-निर्झर के समीप (अपने आश्रम में) स्वीकार किया था।
Verse 20
इयं शुद्धसमाचारा अपापा पतिदेवता । लोकापवादभीतस्य दास्यति प्रत्ययं तव ॥
iyaṃ śuddhasamācārā apāpā patidevatā | lokāpavādabhītasya dāsyati pratyayaṃ tava
She, of pure conduct, sinless, to whom the husband is her deity, will give proof [of her innocence] to you, who are afraid of the people's reproach."
यह शुद्ध आचरण वाली, निष्पाप, पतिव्रता (पति ही जिसका देवता है) है; लोकापवाद से भयभीत तुम्हें यह प्रमाण देगी।"