Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 8

Uttara Kanda

25 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    हन्यमाने बले तस्मिन् पद्मनाभेन पृष्ठतः । माल्यवान् संनिवृत्तो ऽथ वेलातिग इवार्णवः ॥

    hanyamāne bale tasmin padmanābhena pṛṣṭhataḥ | mālyavān saṃnivṛtto 'tha velātiga ivārṇavaḥ

    "While that army was being slain from behind by the lotus-naveled one (Viṣṇu), Mālyavān then turned back, like the ocean overstepping its shore."

    "जब वह सेना पद्मनाभ (विष्णु) द्वारा पीछे से मारी जा रही थी, तब माल्यवान वैसे ही लौट पड़ा जैसे अपनी वेला को लाँघता हुआ समुद्र।"

  2. Verse 2

    संरक्तनयनः कोपाच् चलन् मौलिर् निशाचरः । पद्मनाभम् इदं प्राह वचनं परुषं तदा ॥

    saṃraktanayanaḥ kopāc calan maulir niśācaraḥ | padmanābham idaṃ prāha vacanaṃ paruṣaṃ tadā

    "The night-ranger, his eyes reddened with anger, his diadem shaking, then spoke this harsh word to the lotus-naveled one:"

    "क्रोध से लाल आँखोंवाले, हिलते मुकुटवाले उस निशाचर ने तब पद्मनाभ से यह कठोर वचन कहा —"

  3. Verse 3

    नारायण न जानीषे क्षत्रधर्मं सनातनम् । अयुद्धमनसो भग्नान् यो ऽस्मान् हंसि यथेतरः ॥

    nārāyaṇa na jānīṣe kṣatradharmaṃ sanātanam | ayuddhamanaso bhagnān yo 'smān haṃsi yathetaraḥ

    "'O Nārāyaṇa, you do not know the eternal kṣatriya dharma — you who slay us, who are broken and with no mind for battle, like some base man."

    "'हे नारायण! आप सनातन क्षत्रधर्म को नहीं जानते — जो आप हमें, जो टूट चुके हैं और युद्ध से विमुख मनवाले हैं, किसी नीच पुरुष के समान मारते हैं।"

  4. Verse 4

    पराङ्मुखवधं पापं यः करोति सुरेश्वर । स हन्ता न गतः स्वर्गं लभते पुण्यकर्मणाम् ॥

    parāṅmukhavadhaṃ pāpaṃ yaḥ karoti sureśvara | sa hantā na gataḥ svargaṃ labhate puṇyakarmaṇām

    "'He who commits the sin of slaying one who has turned away, O lord of gods — that slayer goes not to heaven, nor gains the worlds of those who do meritorious deeds."

    "'हे सुरेश्वर! जो विमुख हुए का वध करने का पाप करता है, वह हंता न तो स्वर्ग जाता है और न ही पुण्यकर्मियों के लोकों को पाता है।"

  5. Verse 5

    युद्धश्रद्धाथ वा ते ऽस्ति शङ्खचक्रगदाधर । अहं स्थितो ऽस्मि पश्यामि बलं दर्शय यत् तव ॥

    yuddhaśraddhātha vā te 'sti śaṅkhacakragadādhara | ahaṃ sthito 'smi paśyāmi balaṃ darśaya yat tava

    "'But if you have an appetite for battle, O bearer of conch, discus, and mace — here I stand, and I am watching; show what strength is yours.'"

    "'हे शंख, चक्र और गदा धारण करनेवाले! किंतु यदि आपको युद्ध की श्रद्धा (इच्छा) है, तो मैं यहाँ खड़ा हूँ और देख रहा हूँ; आपका जो बल हो, दिखाइए।'"

  6. Verse 6

    उवाच राक्षसेन्द्रं तं देवराजानुजो बली । युष्मत्तो भयभीतानां देवानां वै मयाभयम् । राक्षसोत्सादनं दत्तं तद् एतद् अनुपाल्यते ॥

    uvāca rākṣasendraṃ taṃ devarājānujo balī | yuṣmatto bhayabhītānāṃ devānāṃ vai mayābhayam | rākṣasotsādanaṃ dattaṃ tad etad anupālyate

    "The mighty younger brother of the king of gods (Viṣṇu) said to that lord of rākṣasas: 'By me safety was granted to the gods terrified with fear of you; the extermination of the rākṣasas was promised, and that very promise is now being kept."

    "देवराज के अनुज बली (विष्णु) ने उस राक्षसेंद्र से कहा — 'तुमसे भयभीत देवों को मैंने अभय दिया है; राक्षसों के उन्मूलन का वचन दिया था, और उसी का पालन किया जा रहा है।"

  7. Verse 7

    प्राणैर् अपि प्रियं कार्यं देवानां हि सदा मया । सो ऽहं वो निहनिष्यामि रसातलगतान् अपि ॥

    prāṇair api priyaṃ kāryaṃ devānāṃ hi sadā mayā | so 'haṃ vo nihaniṣyāmi rasātalagatān api

    "'For the welfare of the gods must ever be done by me, even at the cost of my life; therefore I shall slay you all, though you have gone down to the nether world.'"

    "'क्योंकि देवों का हित मुझे प्राणों की बलि देकर भी सदा करना है; अतः चाहे तुम रसातल में ही चले जाओ, मैं तुम सबका वध करूँगा।'"

  8. Verse 8

    देवम् एवं ब्रुवाणं तु रक्ताम्बुरुहलोचनम् । शक्त्या बिभेद संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रो ररास च ॥

    devam evaṃ bruvāṇaṃ tu raktāmburuhalocanam | śaktyā bibheda saṃkruddho rākṣasendro rarāsa ca

    "As the god spoke thus, the red-lotus-eyed one, the enraged lord of rākṣasas pierced him with a spear (śakti) and roared."

    "इस प्रकार बोलते हुए रक्तकमल के समान नेत्रोंवाले देव को अत्यंत क्रोधित राक्षसेंद्र ने शक्ति से बींध दिया और गर्जा।"

  9. Verse 9

    माल्यवद् भुजनिर्मुक्ता शक्तिर् घण्टाकृतस्वना । हरेर् उरसि बभ्राज मेघस्थेव शतह्रदा ॥

    mālyavad bhujanirmuktā śaktir ghaṇṭākṛtasvanā | harer urasi babhrāja meghastheva śatahradā

    "The spear, loosed from Mālyavān's arm, with a sound like a bell, blazed upon Hari's chest like the hundred-forked lightning set in a cloud."

    "माल्यवान की भुजा से छूटी, घंटे के समान ध्वनि करती वह शक्ति हरि के वक्षःस्थल पर मेघ में स्थित शतह्रदा (बिजली) के समान चमकी।"

  10. Verse 10

    ततस् ताम् एव चोत्कृष्य शक्तिं शक्तिधरप्रियः । माल्यवन्तं समुद्दिश्य चिक्षेपाम्बुरुहेक्षणः ॥

    tatas tām eva cotkṛṣya śaktiṃ śaktidharapriyaḥ | mālyavantaṃ samuddiśya cikṣepāmburuhekṣaṇaḥ

    "Then, drawing out that very spear, the lotus-eyed one, dear to the spear-wielder (Skanda), hurled it, aiming at Mālyavān."

    "तब उसी शक्ति को खींचकर शक्तिधर (स्कंद) के प्रिय कमलनयन ने माल्यवान को लक्ष्य करके फेंका।"

  11. Verse 11

    स्कन्दोत्सृष्टेव सा शक्तिर् गोविन्दकरनिःसृता । काङ्क्षन्ती राक्षसं प्रायान् महोल्केवाञ्जनाचलम् ॥

    skandotsṛṣṭeva sā śaktir govindakaraniḥsṛtā | kāṅkṣantī rākṣasaṃ prāyān maholkevāñjanācalam

    "That spear, issuing from Govinda's hand as though hurled by Skanda, flew seeking the rākṣasa, like a great meteor toward the Añjana mountain."

    "गोविंद के हाथ से निकली वह शक्ति मानो स्कंद द्वारा छोड़ी गई हो, राक्षस की ओर बढ़ती हुई महान उल्का के समान अंजन पर्वत की ओर गई।"

  12. Verse 12

    सा तस्योरसि विस्तीर्णे हारभासावभासिते । अपतद् राक्षसेन्द्रस्य गिरिकूट इवाशनिः ॥

    sā tasyorasi vistīrṇe hārabhāsāvabhāsite | apatad rākṣasendrasya girikūṭa ivāśaniḥ

    "It fell upon the broad chest of the lord of rākṣasas, lit by the sheen of his necklace, like a thunderbolt upon a mountain peak."

    "वह हार की आभा से प्रकाशित उस राक्षसेंद्र के विस्तृत वक्षःस्थल पर पर्वत के शिखर पर वज्र के समान गिरी।"

  13. Verse 13

    तया भिन्नतनुत्राणाः प्राविशद् विपुलं तमः । माल्यवान् पुनर् आश्वस्तस् तस्थौ गिरिर् इवाचलः ॥

    tayā bhinnatanutrāṇāḥ prāviśad vipulaṃ tamaḥ | mālyavān punar āśvastas tasthau girir ivācalaḥ

    "His armour cloven by it, he sank into vast darkness; but Mālyavān, recovered once more, stood firm like an unmoving mountain."

    "उससे कवच छिन्न होने पर वह विशाल अंधकार में डूब गया; किंतु माल्यवान फिर स्वस्थ होकर अचल पर्वत के समान खड़ा हो गया।"

  14. Verse 14

    ततः कार्ष्णायसं शूलं कण्टकैर् बहुभिश् चितम् । प्रगृह्याभ्यहनद् देवं स्तनयोर् अन्तरे दृढम् ॥

    tataḥ kārṣṇāyasaṃ śūlaṃ kaṇṭakair bahubhiś citam | pragṛhyābhyahanad devaṃ stanayor antare dṛḍham

    "Then, grasping a trident of black iron, thickly set with many spikes, he struck the god hard between the breasts."

    "तब अनेक काँटों से जड़े काले लोहे के शूल को लेकर उसने देव को वक्षःस्थल के बीच दृढ़ता से प्रहार किया।"

  15. Verse 15

    तथैव रणरक्तस् तु मुष्टिना वासवानुजम् । ताडयित्वा धनुर्मात्रम् अपक्रान्तो निशाचरः ॥

    tathaiva raṇaraktas tu muṣṭinā vāsavānujam | tāḍayitvā dhanurmātram apakrānto niśācaraḥ

    "And, intoxicated with battle, the night-ranger, having struck the younger brother of Vāsava with his fist, withdrew a bow's-length."

    "और वैसे ही युद्ध में उन्मत्त उस निशाचर ने वासव के अनुज को मुक्के से मारकर एक धनुष जितनी दूरी पीछे हट गया।"

  16. Verse 16

    ततो ऽम्बरे महाञ् शब्दः साधु साध्व् इति चोत्थितः । आहत्य राक्षसो विष्णुं गरुडं चाप्य् अताडयत् ॥

    tato 'mbare mahāñ śabdaḥ sādhu sādhv iti cotthitaḥ | āhatya rākṣaso viṣṇuṃ garuḍaṃ cāpy atāḍayat

    "Then a great cry arose in the sky, 'Well done, well done!' — for the rākṣasa had struck Viṣṇu, and had struck Garuḍa too."

    "तब आकाश में 'साधु साधु (धन्य, धन्य)' का महान शब्द उठ खड़ा हुआ — क्योंकि राक्षस ने विष्णु को आहत किया और गरुड़ को भी मारा।"

  17. Verse 17

    वैनतेयस् ततः क्रुद्धः पक्षवातेन राक्षसं । व्यपोहद् बलवान् वायुः शुष्कपर्णचयं यथा ॥

    vainateyas tataḥ kruddhaḥ pakṣavātena rākṣasaṃ | vyapohad balavān vāyuḥ śuṣkaparṇacayaṃ yathā

    "Then the son of Vinatā (Garuḍa), enraged, with the wind of his wings blew the rākṣasa away, as the mighty wind blows away a heap of dry leaves."

    "तब वैनतेय (गरुड़) ने क्रोधित होकर अपने पंखों की वायु से उस राक्षस को वैसे ही उड़ा दिया जैसे बलवान वायु सूखे पत्तों के ढेर को।"

  18. Verse 18

    द्विजेन्द्रपक्षवातेन द्रावितं दृश्य पूर्वजम् । सुमाली स्वबलैः सार्धं लङ्काम् अभिमुखो ययौ ॥

    dvijendrapakṣavātena drāvitaṃ dṛśya pūrvajam | sumālī svabalaiḥ sārdhaṃ laṅkām abhimukho yayau

    "Seeing his elder brother driven off by the wind of the king of birds' wings, Sumālin, together with his forces, went toward Laṅkā."

    "पक्षिराज के पंखों की वायु से अपने ज्येष्ठ भाई को खदेड़ा गया देखकर सुमालि अपनी सेनाओं सहित लंका की ओर चल पड़ा।"

  19. Verse 19

    पक्षवातबलोद्धूतो माल्यवान् अपि राक्षसः । स्वबलेन समागम्य ययौ लङ्कां ह्रिया वृतः ॥

    pakṣavātabaloddhūto mālyavān api rākṣasaḥ | svabalena samāgamya yayau laṅkāṃ hriyā vṛtaḥ

    "Tossed by the force of the wing-wind, the rākṣasa Mālyavān too, rejoining his own forces, went to Laṅkā, overcome with shame."

    "पंखों की वायु के बल से उछाला गया राक्षस माल्यवान भी, अपनी सेना से मिलकर, लज्जा से भरकर लंका को चला गया।"

  20. Verse 20

    एवं ते राक्षसा राम हरिणा कमलेक्षण । बहुशः संयुगे भग्ना हतप्रवरनायकाः ॥

    evaṃ te rākṣasā rāma hariṇā kamalekṣaṇa | bahuśaḥ saṃyuge bhagnā hatapravaranāyakāḥ

    "Thus those rākṣasas, O lotus-eyed Rāma, were many times broken in battle by Hari, their foremost leaders slain."

    "हे कमलनयन राम! इस प्रकार वे राक्षस युद्ध में हरि द्वारा अनेक बार तोड़ दिए गए, और उनके प्रमुख नायक मारे गए।"

  21. Verse 21

    अशक्नुवन्तस् ते विष्णुं प्रतियोद्धुं भयार्दिताः । त्यक्त्वा लङ्कां गता वस्तुं पातालं सहपत्नयः ॥

    aśaknuvantas te viṣṇuṃ pratiyoddhuṃ bhayārditāḥ | tyaktvā laṅkāṃ gatā vastuṃ pātālaṃ sahapatnayaḥ

    "Unable to fight back against Viṣṇu, afflicted by fear, they abandoned Laṅkā and went, together with their wives, to dwell in Pātāla."

    "विष्णु के विरुद्ध लड़ने में असमर्थ, भय से पीड़ित होकर वे लंका को छोड़कर अपनी पत्नियों सहित पाताल में निवास करने चले गए।"

  22. Verse 22

    सुमालिनं समासाद्य राक्षसं रघुनन्दन । स्थिताः प्रख्यातवीर्यास् ते वंशे सालकटङ्कटे ॥

    sumālinaṃ samāsādya rākṣasaṃ raghunandana | sthitāḥ prakhyātavīryās te vaṃśe sālakaṭaṅkaṭe

    "Resorting to the rākṣasa Sumālin, O delight of the Raghus, those of renowned valour abode in the line of Sālakaṭaṅkaṭa."

    "हे रघुनंदन! राक्षस सुमालि का आश्रय लेकर वे प्रख्यात पराक्रमवाले सालकटंकट वंश में रहने लगे।"

  23. Verse 23

    ये त्वया निहतास् ते वै पौलस्त्या नाम राक्षसाः । सुमाली माल्यवान् माली ये च तेषां पुरःसराः । सर्व एते महाभाग रावणाद् बलवत्तराः ॥

    ye tvayā nihatās te vai paulastyā nāma rākṣasāḥ | sumālī mālyavān mālī ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ | sarva ete mahābhāga rāvaṇād balavattarāḥ

    "Those who were slain by you are indeed the rākṣasas called Paulastyas (of Pulastya's line); Sumālin, Mālyavān, Māli, and those who were their leaders — all these, O greatly fortunate one, were mightier than Rāvaṇa."

    "जो आपके द्वारा मारे गए, वे वस्तुतः पौलस्त्य (पुलस्त्यवंशी) नामक राक्षस नहीं थे; सुमालि, माल्यवान, मालि, और जो उनके अग्रगण्य थे — हे महाभाग! ये सब रावण से भी अधिक बलवान थे।"

  24. Verse 24

    न चान्यो रक्षसां हन्ता सुरेष्व् अपि पुरंजय । ऋते नारायणं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥

    na cānyo rakṣasāṃ hantā sureṣv api puraṃjaya | ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam

    "And there is no other slayer of the rākṣasas, even among the gods, O conqueror of cities, save the god Nārāyaṇa, bearer of conch, discus, and mace."

    "और हे पुरंजय! देवों में भी शंख, चक्र और गदा धारण करनेवाले देव नारायण के सिवा राक्षसों का कोई अन्य हंता नहीं है।"

  25. Verse 25

    भवान् नारायणो देवश् चतुर्बाहुः सनातनः । राक्षसान् हन्तुम् उत्पन्नो अजेयः प्रभुर् अव्ययः ॥

    bhavān nārāyaṇo devaś caturbāhuḥ sanātanaḥ | rākṣasān hantum utpanno ajeyaḥ prabhur avyayaḥ

    "You are that god Nārāyaṇa, four-armed, eternal, arisen to slay the rākṣasas — the invincible, imperishable lord."

    "वे ही देव नारायण, चतुर्भुज, सनातन, राक्षसों के वध के लिए अवतीर्ण हुए अजेय, अव्यय प्रभु आप ही हैं।"