Sarga 63
Uttara Kanda
17 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततो द्वादशमे वर्षे शत्रुघ्नो रामपालिताम् । अयोध्यां चकमे गन्तुम् अल्पभृत्यबलानुगः ॥
tato dvādaśame varṣe śatrughno rāmapālitām | ayodhyāṃ cakame gantum alpabhṛtyabalānugaḥ
Then in the twelfth year Śatrughna longed to go to Ayodhyā, ruled by Rāma, attended by only a small retinue of servants and troops.
तब बारहवें वर्ष में शत्रुघ्न ने थोड़े से सेवकों और सैनिकों के साथ राम द्वारा पालित अयोध्या जाने की इच्छा की।
Verse 2
मन्त्रिणो बलमुख्यांश् च निवर्त्य च पुरोधसं । जगाम रथमुख्येन हययुक्तेन भास्वता ॥
mantriṇo balamukhyāṃś ca nivartya ca purodhasaṃ | jagāma rathamukhyena hayayuktena bhāsvatā
Having sent back the ministers, the chief officers of the army, and the house-priest, he set out in a splendid chief chariot yoked with horses.
मन्त्रियों, सेनापतियों और पुरोहित को लौटा देने के पश्चात् वे घोड़ों से जुते हुए एक दीप्तिमान श्रेष्ठ रथ पर चढ़कर चल पड़े।
Verse 3
स गत्वा गणितान् वासान् सप्ताष्टौ रघुनन्दनः । अयोध्याम् अगमत् तूर्णं राघवोत्सुकदर्शनः ॥
sa gatvā gaṇitān vāsān saptāṣṭau raghunandanaḥ | ayodhyām agamat tūrṇaṃ rāghavotsukadarśanaḥ
Having spent a counted seven or eight halts upon the way, the delight of the Raghus swiftly reached Ayodhyā, eager to behold Rāghava.
राघव के दर्शन के लिए उत्सुक वे रघुनन्दन मार्ग में गिनती के सात-आठ पड़ाव करके शीघ्र ही अयोध्या पहुँच गए।
Verse 4
स प्रविश्य पुरीं रम्यां श्रीमान् इक्ष्वाकुनन्दनः । प्रविवेश महाबाहुर् यत्र रामो महाद्युतिः ॥
sa praviśya purīṃ ramyāṃ śrīmān ikṣvākunandanaḥ | praviveśa mahābāhur yatra rāmo mahādyutiḥ
Having entered the lovely city, the illustrious delight of the Ikṣvākus, the mighty-armed one, went in to where Rāma of great splendor was.
उस रमणीय नगरी में प्रवेश करके श्रीमान् इक्ष्वाकुनन्दन महाबाहु शत्रुघ्न वहाँ गए जहाँ महातेजस्वी राम थे।
Verse 5
सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तम् इव तेजसा । उवाच प्राञ्जलिर् भूत्वा रामं सत्यपराक्रमम् ॥
so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantam iva tejasā | uvāca prāñjalir bhūtvā rāmaṃ satyaparākramam
Saluting that great soul who blazed as if with fiery energy, he spoke, with joined palms, to Rāma of truthful valor:
तेज से मानो प्रज्वलित उन महात्मा, सत्यपराक्रमी राम को प्रणाम करके, हाथ जोड़कर उन्होंने कहा—
Verse 6
यद् आज्ञप्तं महाराज सर्वं तत् कृतवान् अहम् । हतः स लवणः पापः पुरी सा च निवेशिता ॥
yad ājñaptaṃ mahārāja sarvaṃ tat kṛtavān aham | hataḥ sa lavaṇaḥ pāpaḥ purī sā ca niveśitā
"Whatever was commanded, O great king, all that I have done. That wicked Lavaṇa is slain, and the city is founded.
"हे महाराज! जो आज्ञा दी गई थी, वह सब मैंने कर दिया। वह पापी लवण मारा गया और वह नगरी बसा दी गई।
Verse 7
द्वादशं च गतं वर्षं त्वां विना रघुनन्दन । नोत्सहेयम् अहं वस्तुं त्वया विरहितो नृप ॥
dvādaśaṃ ca gataṃ varṣaṃ tvāṃ vinā raghunandana | notsaheyam ahaṃ vastuṃ tvayā virahito nṛpa
And the twelfth year has passed away from you, O delight of the Raghus; I cannot bear to dwell parted from you, O king.
हे रघुनन्दन! आपसे अलग रहते हुए बारहवाँ वर्ष बीत गया; हे नृप! अब मैं आपसे विरहित होकर रहने में असमर्थ हूँ।
Verse 8
स मे प्रसादं काकुत्स्थ कुरुष्वामितविक्रम । मातृहीनो यथा वत्सस् त्वां विना प्रवसाम्य् अहम् ॥
sa me prasādaṃ kākutstha kuruṣvāmitavikrama | mātṛhīno yathā vatsas tvāṃ vinā pravasāmy aham
Grant me your grace, O Kākutstha of boundless valor; like a calf bereft of its mother, I dwell away from you."
हे अमितविक्रमी काकुत्स्थ! मुझ पर कृपा कीजिए। माता से बिछुड़े बछड़े के समान मैं आपसे दूर रहता हूँ।"
Verse 9
एवं ब्रुवाणं शत्रुघ्नं परिष्वज्येदम् अब्रवीत् । मा विषादं कृथा वीर नैतत् क्षत्रिय चेष्टितम् ॥
evaṃ bruvāṇaṃ śatrughnaṃ pariṣvajyedam abravīt | mā viṣādaṃ kṛthā vīra naitat kṣatriya ceṣṭitam
To Śatrughna speaking thus, Rāma, embracing him, said this: "Do not grieve, O hero; this is not conduct befitting a kṣatriya.
इस प्रकार कहने वाले शत्रुघ्न को गले लगाकर राम ने यह कहा—"हे वीर! शोक मत करो; यह क्षत्रिय के योग्य आचरण नहीं है।
Verse 10
नावसीदन्ति राजानो विप्रवासेषु राघव । प्रजाश् च परिपाल्या हि क्षत्रधर्मेण राघव ॥
nāvasīdanti rājāno vipravāseṣu rāghava | prajāś ca paripālyā hi kṣatradharmeṇa rāghava
Kings do not sink into despair during their sojourns abroad, O Rāghava; and the subjects must be protected according to the duty of a kṣatriya, O Rāghava.
हे राघव! राजा लोग प्रवास में शोकमग्न नहीं होते; और हे राघव! क्षत्रियधर्म के अनुसार प्रजा का पालन अवश्य करना चाहिए।
Verse 11
काले काले च मां वीर अयोध्याम् अवलोकितुम् । आगच्छ त्वं नरश्रेष्ठ गन्तासि च पुरं तव ॥
kāle kāle ca māṃ vīra ayodhyām avalokitum | āgaccha tvaṃ naraśreṣṭha gantāsi ca puraṃ tava
From time to time, O hero, come to look upon me and upon Ayodhyā, O best of men; and you shall also go to your own city.
हे वीर! हे नरश्रेष्ठ! समय-समय पर मुझे और अयोध्या को देखने के लिए तुम आते रहना, और अपने नगर को भी जाते रहना।
Verse 12
ममापि त्वं सुदयितः प्राणैर् अपि न संशयः । अवश्यं करणीयं च राज्यस्य परिपालनम् ॥
mamāpi tvaṃ sudayitaḥ prāṇair api na saṃśayaḥ | avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca rājyasya paripālanam
To me too you are most dear, dearer than life itself, no doubt; yet the protection of the kingdom must needs be done.
निःसंदेह तुम मुझे भी प्राणों से भी बढ़कर प्रिय हो; फिर भी राज्य का पालन तो अवश्य करणीय है।
Verse 13
तस्मात् त्वं वस काकुत्स्थ पञ्चरात्रं मया सह । ऊर्ध्वं गन्तासि मधुरां सभृत्यबलवाहनः ॥
tasmāt tvaṃ vasa kākutstha pañcarātraṃ mayā saha | ūrdhvaṃ gantāsi madhurāṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ
Therefore dwell with me, O Kākutstha, for five nights; afterward you shall go to Madhurā with your servants, forces, and mounts."
इसलिए हे काकुत्स्थ! तुम पाँच रात मेरे साथ रहो; उसके पश्चात् अपने सेवकों, सेना और वाहनों सहित मधुरा चले जाना।"
Verse 14
रामस्यैतद् वचः श्रुत्वा धर्मयुक्तं मनोऽनुगम् । शत्रुघ्नो दीनया वाचा बाढम् इत्य् एव चाब्रवीत् ॥
rāmasyaitad vacaḥ śrutvā dharmayuktaṃ mano'nugam | śatrughno dīnayā vācā bāḍham ity eva cābravīt
Hearing this speech of Rāma, righteous and agreeable to his mind, Śatrughna, in a plaintive voice, said only "So be it."
राम का यह धर्मयुक्त और मन के अनुकूल वचन सुनकर शत्रुघ्न ने दीन वाणी में केवल "ऐसा ही हो" कहा।
Verse 15
स पञ्चरात्रं काकुत्स्थो राघवस्य यथाज्ञया । उष्य तत्र महेष्वासो गमनायोपचक्रमे ॥
sa pañcarātraṃ kākutstho rāghavasya yathājñayā | uṣya tatra maheṣvāso gamanāyopacakrame
That Kākutstha, the great archer, having dwelt there five nights according to Rāghava's command, set about departing.
राघव की आज्ञा के अनुसार पाँच रात वहाँ रहकर वे महाधनुर्धर काकुत्स्थ प्रस्थान की तैयारी करने लगे।
Verse 16
आमन्त्र्य तु महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । भरतं लक्ष्मणं चैव महारथम् उपारुहत् ॥
āmantrya tu mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam | bharataṃ lakṣmaṇaṃ caiva mahāratham upāruhat
Taking leave of the great soul Rāma of truthful valor, and of Bharata and Lakṣmaṇa, he mounted his great chariot.
महात्मा सत्यपराक्रमी राम से तथा भरत और लक्ष्मण से विदा लेकर वे अपने महान् रथ पर आरूढ़ हुए।
Verse 17
दूरं ताभ्याम् अनुगतो लक्ष्मणेन महात्मना । भरतेन च शत्रुघ्नो जगामाशु पुरीं तदा ॥
dūraṃ tābhyām anugato lakṣmaṇena mahātmanā | bharatena ca śatrughno jagāmāśu purīṃ tadā
Followed a long way by the great soul Lakṣmaṇa and by Bharata, Śatrughna then went swiftly to his city.
महात्मा लक्ष्मण और भरत के द्वारा बहुत दूर तक पहुँचाए गए शत्रुघ्न तब शीघ्र ही अपनी नगरी को चले गए।