Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 62

Uttara Kanda

14 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    हते तु लवणे देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । ऊचुः सुमधुरां वाणीं शत्रुघ्नां शत्रुतापनम् ॥

    hate tu lavaṇe devāḥ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ | ūcuḥ sumadhurāṃ vāṇīṃ śatrughnāṃ śatrutāpanam

    When Lavaṇa was slain, the gods with Indra, led by Agni, spoke most sweet words to Śatrughna, the scorcher of foes:

    लवण के मारे जाने पर इन्द्र सहित तथा अग्नि को आगे रखकर देवताओं ने शत्रुनाशक शत्रुघ्न से अत्यन्त मधुर वाणी में कहा—

  2. Verse 2

    दिष्ट्या ते विजयो वत्स दिष्ट्य लवणराक्षसः । हतः पुरुषशार्दूलवरं वरय राघव ॥

    diṣṭyā te vijayo vatsa diṣṭya lavaṇarākṣasaḥ | hataḥ puruṣaśārdūlavaraṃ varaya rāghava

    "By good fortune is your victory, O dear one; by good fortune the rākṣasa Lavaṇa is slain. Choose a boon, O tiger among men, O Rāghava."

    "हे वत्स! सौभाग्य से तुम्हारी विजय हुई, सौभाग्य से राक्षस लवण मारा गया। हे पुरुषश्रेष्ठ! हे राघव! कोई वर माँगो।"

  3. Verse 3

    वरदाः स्म महाबाहो सर्व एव समागताः । विजयाकाङ्क्षिणस् तुभ्यम् अमोघं दर्शनं हि नः ॥

    varadāḥ sma mahābāho sarva eva samāgatāḥ | vijayākāṅkṣiṇas tubhyam amoghaṃ darśanaṃ hi naḥ

    "We are all gathered here as boon-givers, O mighty-armed one, desiring your victory; for the sight of us is never fruitless."

    "हे महाबाहो! तुम्हारी विजय चाहते हुए हम सब वरदाता यहाँ एकत्र हुए हैं; क्योंकि हमारा दर्शन कभी निष्फल नहीं होता।"

  4. Verse 4

    देवानां भाषितं श्रुत्वा शूरो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । प्रत्युवाच महाबाहुः शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान् ॥

    devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā śūro mūrdhni kṛtāñjaliḥ | pratyuvāca mahābāhuḥ śatrughnaḥ prayatātmavān

    Hearing the speech of the gods, the hero, with hands joined upon his head, replied — the mighty-armed Śatrughna of disciplined self:

    देवताओं का वचन सुनकर, मस्तक पर हाथ जोड़े हुए, पवित्र आत्मा वाले महाबाहु शूरवीर शत्रुघ्न ने उत्तर दिया—

  5. Verse 5

    इमां मधुपुरीं रम्यां मधुरां देव निर्मिताम् । निवेशं प्रप्नुयां शीघ्रम् एष मे ऽस्तु वरो मतः ॥

    imāṃ madhupurīṃ ramyāṃ madhurāṃ deva nirmitām | niveśaṃ prapnuyāṃ śīghram eṣa me 'stu varo mataḥ

    "This lovely city of Madhu, the sweet Madhurā, god-fashioned — may I swiftly found my settlement here; let this be the boon I have in mind."

    "हे देवगण! इस रमणीय, देवनिर्मित मधुपुरी (मधुरा) में मैं शीघ्र ही नगर बसाऊँ—यही मेरा अभीष्ट वर हो।"

  6. Verse 6

    तं देवाः प्रीतमनसो बाढम् इत्य् एव राघवम् । भविष्यति पुरी रम्या शूरसेना न संशयः ॥

    taṃ devāḥ prītamanaso bāḍham ity eva rāghavam | bhaviṣyati purī ramyā śūrasenā na saṃśayaḥ

    The gods, with gladdened hearts, said "So be it" to that Rāghava: "There shall be a lovely city in the land of the Śūrasenas, without doubt."

    प्रसन्नचित्त होकर देवताओं ने उस राघव से "ऐसा ही हो" कहा—"शूरसेन देश में एक रमणीय नगरी अवश्य बसेगी, इसमें संशय नहीं।"

  7. Verse 7

    ते तथोक्त्वा महात्मानो दिवम् आरुरुहुस् तदा । शत्रुघ्नो ऽपि महातेजास् तां सेनां समुपानयत् ॥

    te tathoktvā mahātmāno divam āruruhus tadā | śatrughno 'pi mahātejās tāṃ senāṃ samupānayat

    Having spoken thus, those great souls then ascended to heaven; and Śatrughna of great splendor brought up that army.

    ऐसा कहकर वे महात्मा तब स्वर्ग को चले गए; और महातेजस्वी शत्रुघ्न ने अपनी सेना को वहाँ बुलाया।

  8. Verse 8

    सा सेन शीघ्रम् आगच्छच् छ्रुत्वा शत्रुघ्नशासनम् । निवेशनं च शत्रुघ्नः शासनेन समारभत् ॥

    sā sena śīghram āgacchac chrutvā śatrughnaśāsanam | niveśanaṃ ca śatrughnaḥ śāsanena samārabhat

    That army came swiftly, on hearing Śatrughna's command; and by his order Śatrughna set about the founding of the settlement.

    शत्रुघ्न की आज्ञा सुनकर वह सेना शीघ्र आ पहुँची; और शत्रुघ्न ने अपनी आज्ञा से नगर बसाने का कार्य आरम्भ किया।

  9. Verse 9

    सा पुरी दिव्यसंकाशा वर्षे द्वादशमे शुभा । निविष्टा शूरसेनानां विषयश् चाकुतोभयः ॥

    sā purī divyasaṃkāśā varṣe dvādaśame śubhā | niviṣṭā śūrasenānāṃ viṣayaś cākutobhayaḥ

    That auspicious city, resembling the city of the gods, was founded in the twelfth year — the city of the Śūrasenas — and its territory became free from all fear.

    देवनगरी के समान शोभा वाली वह शुभ शूरसेनों की नगरी बारहवें वर्ष में बस गई, और उसका समस्त प्रदेश निर्भय हो गया।

  10. Verse 10

    क्षेत्राणि सस्य युक्तानि काले वर्षति वासवः । अरोगा वीरपुरुषा शत्रुघ्नभुजपालिता ॥

    kṣetrāṇi sasya yuktāni kāle varṣati vāsavaḥ | arogā vīrapuruṣā śatrughnabhujapālitā

    The fields were rich with grain, Vāsava (Indra) rained in due season, and the men were heroic and free of disease, guarded by the arm of Śatrughna.

    खेत अन्न से भरपूर रहने लगे, वासव (इन्द्र) समय पर वर्षा करने लगे, और शत्रुघ्न की भुजाओं से पालित वहाँ के मनुष्य नीरोग तथा वीर हो गए।

  11. Verse 11

    अर्धचन्द्रप्रतीकाशा यमुनातीरशोभिता । शोभिता गृहमुख्यैश् च शोभिता चत्वरापणैः ॥

    ardhacandrapratīkāśā yamunātīraśobhitā | śobhitā gṛhamukhyaiś ca śobhitā catvarāpaṇaiḥ

    Shaped like the half-moon, graced by the bank of the Yamunā, adorned with noble mansions, adorned with squares and markets,

    अर्धचन्द्र के समान आकार वाली, यमुना के तट से सुशोभित वह नगरी श्रेष्ठ भवनों से तथा चौराहों और बाज़ारों से शोभायमान थी।

  12. Verse 12

    यच् च तेन महच् छून्यं लवणेन कृतं पुरा । शोभयाम् आस तद् वीरो नानापण्यसमृद्धिभिः ॥

    yac ca tena mahac chūnyaṃ lavaṇena kṛtaṃ purā | śobhayām āsa tad vīro nānāpaṇyasamṛddhibhiḥ

    and that great desolation which Lavaṇa had formerly made, the hero made beautiful with an abundance of varied wares.

    और पहले लवण ने जो वह विशाल प्रदेश सुनसान कर दिया था, उसे उस वीर ने नाना प्रकार की वस्तुओं की समृद्धि से सुशोभित कर दिया।

  13. Verse 13

    तां समृद्धां समृद्धार्थः शत्रुघ्नो भरतानुजः । निरीक्ष्य परमप्रीतः परं हर्षम् उपागमत् ॥

    tāṃ samṛddhāṃ samṛddhārthaḥ śatrughno bharatānujaḥ | nirīkṣya paramaprītaḥ paraṃ harṣam upāgamat

    Gazing upon that flourishing city, his purpose fulfilled, Śatrughna, the younger brother of Bharata, exceedingly pleased, attained the highest joy.

    अपना प्रयोजन पूर्ण कर चुके भरत के अनुज शत्रुघ्न उस समृद्ध नगरी को देखकर अत्यन्त प्रसन्न हुए और परम हर्ष को प्राप्त हुए।

  14. Verse 14

    तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना निवेश्य मधुरां पुरीम् । रामपादौ निरीक्षेयं वर्षे द्वादशमे शुभे ॥

    tasya buddhiḥ samutpannā niveśya madhurāṃ purīm | rāmapādau nirīkṣeyaṃ varṣe dvādaśame śubhe

    This thought arose in him: "Having founded the city of Madhurā, in this auspicious twelfth year let me now behold Rāma's feet."

    उनके मन में यह विचार उठा—"मधुरा नगरी बसा लेने पर, इस शुभ बारहवें वर्ष में अब मैं राम के चरणों का दर्शन करूँ।"