Sarga 60
Uttara Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
कथां कथयतां तेषां जयं चाकाङ्क्षतां शुभम् । व्यतीता रजनी शीघ्रं शत्रुघ्नस्य महात्मनः ॥
kathāṃ kathayatāṃ teṣāṃ jayaṃ cākāṅkṣatāṃ śubham | vyatītā rajanī śīghraṃ śatrughnasya mahātmanaḥ
As they told these tales and wished him auspicious victory, the night passed swiftly for the great-souled Śatrughna.
इस प्रकार कथा कहते हुए और शुभ विजय की कामना करते हुए उन लोगों के साथ महात्मा शत्रुघ्न की वह रात्रि शीघ्र ही बीत गई।
Verse 2
ततः प्रभाते विमले तस्मिन् काले स राक्षसः । निर्गतस् तु पुराद् वीरो भक्षाहारप्रचोदितः ॥
tataḥ prabhāte vimale tasmin kāle sa rākṣasaḥ | nirgatas tu purād vīro bhakṣāhārapracoditaḥ
Then, when that spotless morning came, at that hour the rākṣasa, the mighty one, went forth from the city, driven out by the need to find food.
फिर जब वह निर्मल प्रभात हुआ, उस समय वह वीर राक्षस आहार की खोज से प्रेरित होकर नगर से बाहर निकला।
Verse 3
एतस्मिन्न् अन्तरे शूरः शत्रुघ्नो यमुनां नदीम् । तीर्त्वा मधुपुरद्वारि धनुष्पाणिर् अतिष्ठत ॥
etasminn antare śūraḥ śatrughno yamunāṃ nadīm | tīrtvā madhupuradvāri dhanuṣpāṇir atiṣṭhata
In this interval the valiant Śatrughna, having crossed the river Yamunā, took his stand at the gate of Madhupura, bow in hand.
इसी बीच शूरवीर शत्रुघ्न यमुना नदी को पार करके, हाथ में धनुष लिए, मधुपुर के द्वार पर जा खड़े हुए।
Verse 4
ततो ऽर्धदिवसे प्राप्ते क्रूरकर्मा स राक्षसः । आगच्छद् बहुसहस्रं प्राणिनाम् उद्वहन् भरम् ॥
tato 'rdhadivase prāpte krūrakarmā sa rākṣasaḥ | āgacchad bahusahasraṃ prāṇinām udvahan bharam
Then, when midday had come, that rākṣasa of cruel deeds came carrying a burden of many thousands of slain creatures.
फिर जब मध्याह्न हुआ, तब वह क्रूरकर्मा राक्षस अनेक सहस्र प्राणियों का भार ढोता हुआ लौट आया।
Verse 5
ततो ददर्श शत्रुघ्नं स्थितं द्वारि धृतायुधम् । तम् उवाच ततो रक्षः किम् अनेन करिष्यसि ॥
tato dadarśa śatrughnaṃ sthitaṃ dvāri dhṛtāyudham | tam uvāca tato rakṣaḥ kim anena kariṣyasi
He then saw Śatrughna standing at the gate with weapon raised, and the rākṣasa said to him: "What will you do with this?
तब उसने द्वार पर आयुध धारण किए खड़े शत्रुघ्न को देखा, और उस राक्षस ने उनसे कहा—"इस आयुध से क्या करोगे?
Verse 6
ईदृशानां सहस्राणि सायुधानां नराधम । भक्षितानि मया रोषात् कालम् आकाङ्क्षसे नु किम् ॥
īdṛśānāṃ sahasrāṇi sāyudhānāṃ narādhama | bhakṣitāni mayā roṣāt kālam ākāṅkṣase nu kim
Thousands of such armed men have been devoured by me in my fury, O vilest of men — why then do you court your own death?
हे नराधम! ऐसे सहस्रों शस्त्रधारी मनुष्यों को मैंने रोष में आकर खा डाला है; फिर तू क्यों अपनी मृत्यु को बुलाता है?
Verse 7
आहारश् चाप्य् असंपूर्णो ममायं पुरुषाधम । स्वयं प्रविष्टो नु मुखं कथम् आसाद्य दुर्मते ॥
āhāraś cāpy asaṃpūrṇo mamāyaṃ puruṣādhama | svayaṃ praviṣṭo nu mukhaṃ katham āsādya durmate
My meal today is still not complete, O lowest of men; how is it that you have come and of your own accord entered my mouth, O fool?"
हे पुरुषाधम! आज मेरा आहार अभी अधूरा ही है; हे दुर्बुद्धि! तू स्वयं ही चलकर मेरे मुख में कैसे आ गया?"
Verse 8
तस्यैवं भाषमाणस्य हसतश् च मुहुर् मुहुः । शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो रोषाद् अश्रूण्य् अवर्तयत् ॥
tasyaivaṃ bhāṣamāṇasya hasataś ca muhur muhuḥ | śatrughno vīryasaṃpanno roṣād aśrūṇy avartayat
As he spoke thus, laughing again and again, Śatrughna, endowed with valor, shed tears out of rage.
इस प्रकार बोलते और बार-बार हँसते हुए उस राक्षस को देखकर पराक्रमसम्पन्न शत्रुघ्न ने रोष से आँसू बहाए।
Verse 9
तस्य रोषाभिभूतस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः । तेजोमया मरीच्यस् तु सर्वगात्रैर् विनिष्पतन् ॥
tasya roṣābhibhūtasya śatrughnasya mahātmanaḥ | tejomayā marīcyas tu sarvagātrair viniṣpatan
From Śatrughna, that great soul overwhelmed with rage, rays made of fiery splendor burst forth from all his limbs.
रोष से अभिभूत उन महात्मा शत्रुघ्न के समस्त अंगों से तेजोमय किरणें फूट पड़ीं।
Verse 10
उवाच च सुसंक्रुद्धः शत्रुघ्नस् तं निशाचरम् । योद्धुम् इच्छामि दुर्बुद्धे द्वन्द्वयुद्धं त्वया सह ॥
uvāca ca susaṃkruddhaḥ śatrughnas taṃ niśācaram | yoddhum icchāmi durbuddhe dvandvayuddhaṃ tvayā saha
And greatly incensed, Śatrughna said to that night-rover: "I wish to fight you, O evil-minded one, in single combat.
अत्यन्त क्रुद्ध होकर शत्रुघ्न ने उस निशाचर से कहा—"हे दुर्बुद्धि! मैं तेरे साथ द्वन्द्वयुद्ध करना चाहता हूँ।
Verse 11
पुत्रो दशरथस्याहं भ्राता रामस्य धीमतः । शत्रुघ्नो नाम शत्रुघ्नो वधाकाङ्क्षी तवागतः ॥
putro daśarathasyāhaṃ bhrātā rāmasya dhīmataḥ | śatrughno nāma śatrughno vadhākāṅkṣī tavāgataḥ
I am the son of Daśaratha, brother of the wise Rāma; Śatrughna by name, the slayer of foes, come desiring your death.
मैं दशरथ का पुत्र और बुद्धिमान् राम का भाई हूँ; शत्रुघ्न नाम से प्रसिद्ध, शत्रुओं का नाश करने वाला, तेरे वध की इच्छा से यहाँ आया हूँ।
Verse 12
तस्य मे युद्धकामस्य द्वन्द्वयुद्धं प्रदीयताम् । शत्रुस् त्वं सर्वजीवानां न मे जीवन् गमिष्यसि ॥
tasya me yuddhakāmasya dvandvayuddhaṃ pradīyatām | śatrus tvaṃ sarvajīvānāṃ na me jīvan gamiṣyasi
Grant to me, who desire battle, a duel; you are the foe of every living being, and you shall not depart from me alive."
मुझ युद्धाभिलाषी को द्वन्द्वयुद्ध दे। तू समस्त प्राणियों का शत्रु है; अब मुझसे जीवित होकर नहीं जा सकेगा।"
Verse 13
तस्मिंस् तथा ब्रुवाणे तु राक्षसः प्रहसन्न् इव । प्रत्युवाच नरश्रेष्ठं दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि दुर्मते ॥
tasmiṃs tathā bruvāṇe tu rākṣasaḥ prahasann iva | pratyuvāca naraśreṣṭhaṃ diṣṭyā prāpto 'si durmate
As he spoke thus, the rākṣasa, as though laughing, replied to the best of men: "By good fortune you have come, O fool.
उनके इस प्रकार कहने पर वह राक्षस मानो हँसता हुआ नरश्रेष्ठ शत्रुघ्न को उत्तर देकर बोला—"हे दुर्बुद्धि! सौभाग्य से तू यहाँ आ गया।
Verse 14
मम मातृष्वसुर् भ्राता रावणो नाम राक्षसः । हतो रामेण दुर्बुद्धे स्त्रीहेतोः पुरुषाधम ॥
mama mātṛṣvasur bhrātā rāvaṇo nāma rākṣasaḥ | hato rāmeṇa durbuddhe strīhetoḥ puruṣādhama
The rākṣasa named Rāvaṇa was a brother of my mother's sister; he was slain by Rāma, O evil-minded one, for the sake of a woman, O vilest of men.
हे दुर्बुद्धि! हे पुरुषाधम! रावण नामक राक्षस मेरी मौसी का भाई था; उसे राम ने एक स्त्री के कारण मार डाला।
Verse 15
तच् च सर्वं मया क्षान्तं रावणस्या कुलक्षयम् । अवज्ञां पुरतः कृत्वा मया यूयं विशेषतः ॥
tac ca sarvaṃ mayā kṣāntaṃ rāvaṇasyā kulakṣayam | avajñāṃ purataḥ kṛtvā mayā yūyaṃ viśeṣataḥ
All that — the ruin of Rāvaṇa's line — I endured, treating it with disdain; and you in particular I hold of no account.
रावण के उस समस्त कुलक्षय को मैंने अवज्ञापूर्वक सह लिया; और तुम लोगों को तो मैंने विशेष रूप से तुच्छ समझा।
Verse 16
न हताश् च हि मे सर्वे परिभूतास् तृणं यथा । भूतश् चैव भविष्याश् च यूयं च पुरुषाधमाः ॥
na hatāś ca hi me sarve paribhūtās tṛṇaṃ yathā | bhūtaś caiva bhaviṣyāś ca yūyaṃ ca puruṣādhamāḥ
In my eyes they are not even as slain — all of them scorned like a blade of grass: those who have been and those who are yet to come, and you too, O vilest of men.
The verse is elliptical; rendered according to the intelligible sense.
मेरी दृष्टि में वे सब तृण के समान तिरस्कृत हैं, मानो मारे ही जा चुके हों—जो हो चुके, जो होंगे, और हे पुरुषाधमो! तुम भी।
Verse 17
तस्य ते युद्धकामस्या युद्धं दास्यामि दुर्मते । ईप्सितं यादृशं तुभ्यं सज्जये यावद् आयुधम् ॥
tasya te yuddhakāmasyā yuddhaṃ dāsyāmi durmate | īpsitaṃ yādṛśaṃ tubhyaṃ sajjaye yāvad āyudham
To you who crave battle I shall grant battle, O evil-minded one, such as you desire — only wait while I make ready my weapon."
हे दुर्बुद्धि! तुझ युद्धाभिलाषी को मैं वैसा ही युद्ध दूँगा जैसा तू चाहता है; तब तक रुक, जब तक मैं अपना आयुध तैयार कर लूँ।"
Verse 18
तम् उवाचाथ शत्रुघ्न क्व मे जीवन् गमिष्यसि । दुर्बलो ऽप्य् आगतः शत्रुर् न मोक्तव्यः कृतात्मना ॥
tam uvācātha śatrughna kva me jīvan gamiṣyasi | durbalo 'py āgataḥ śatrur na moktavyaḥ kṛtātmanā
Then Śatrughna said to him: "Where will you go alive from me? An enemy who has come, though he be weak, is not to be let go by one of resolute mind.
तब शत्रुघ्न ने उससे कहा—"तू मुझसे जीवित होकर कहाँ जाएगा? सामने आया हुआ शत्रु भले ही दुर्बल हो, फिर भी दृढ़चित्त पुरुष को उसे छोड़ना नहीं चाहिए।
Verse 19
यो हि विक्लवया बुद्ध्या प्रसरं शत्रवे ददौ । स हतो मन्दबुद्धित्वाद् यथा कापुरुषस् तथा ॥
yo hi viklavayā buddhyā prasaraṃ śatrave dadau | sa hato mandabuddhitvād yathā kāpuruṣas tathā
For he who, with faltering judgment, gives his foe an opening, is slain through his own dullness of mind, like a coward."
जो व्याकुल बुद्धि से शत्रु को अवसर दे देता है, वह अपनी मन्दबुद्धि के कारण कापुरुष की भाँति मारा जाता है।"