Sarga 6
Uttara Kanda
55 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तैर् वध्यमाना देवाश् च ऋषयश् च तपोधनाः । भयार्ताः शरणं जग्मुर् देवदेवं महेश्वरम् ॥
tair vadhyamānā devāś ca ṛṣayaś ca tapodhanāḥ | bhayārtāḥ śaraṇaṃ jagmur devadevaṃ maheśvaram
"Being slain by them, the gods and the sages rich in penance, afflicted by fear, went for refuge to the god of gods, Maheśvara."
"उनके द्वारा मारे जाते हुए देवगण और तपोधन ऋषि, भय से पीड़ित होकर, देवों के देव महेश्वर की शरण में गए।"
Verse 2
ते समेत्य तु कामारिं त्रिपुरारिं त्रिलोचनम् । ऊचुः प्राञ्जलयो देवा भयगद्गदभाषिणः ॥
te sametya tu kāmāriṃ tripurāriṃ trilocanam | ūcuḥ prāñjalayo devā bhayagadgadabhāṣiṇaḥ
"Having come to the foe of Kāma, the foe of Tripura, the three-eyed one, the gods spoke with joined palms, their speech faltering with fear:"
"कामारि, त्रिपुरारि, त्रिलोचन के समीप पहुँचकर देवता हाथ जोड़कर भय से गद्गद वाणी में बोले —"
Verse 3
सुकेशपुत्रैर् भगवन् पितामहवरोद्धतैः । प्रजाध्यक्ष प्रजाः सर्वा बाध्यन्ते रिपुबाधन ॥
sukeśaputrair bhagavan pitāmahavaroddhataiḥ | prajādhyakṣa prajāḥ sarvā bādhyante ripubādhana
"'O lord, O overseer of creatures, O afflicter of foes — by the sons of Sukeśa, puffed up by the Grandsire's boon, all creatures are being oppressed."
"'हे भगवन्! हे प्रजाध्यक्ष! हे रिपुबाधन! पितामह के वरदान से उद्धत सुकेश के पुत्रों द्वारा सभी प्रजाएँ सताई जा रही हैं।"
Verse 4
शरण्यान्य् अशरण्यानि आश्रमाणि कृतानि नः । स्वर्गाच् च च्यावितः शक्रः स्वर्गे क्रीडन्ति शक्रवत् ॥
śaraṇyāny aśaraṇyāni āśramāṇi kṛtāni naḥ | svargāc ca cyāvitaḥ śakraḥ svarge krīḍanti śakravat
"'Our hermitages, places of refuge, have been made refugeless; Śakra has been cast down from heaven, while they sport in heaven like Śakra."
"'हमारे शरण देनेवाले आश्रम शरणहीन बना दिए गए हैं; शक्र स्वर्ग से च्युत कर दिए गए हैं, और वे स्वर्ग में शक्र के समान क्रीड़ा करते हैं।"
Verse 5
अहं विष्णुर् अहं रुद्रो ब्रह्माहं देवराड् अहम् । अहं यमो ऽहं वरुणश् चन्द्रो ऽहं रविर् अप्य् अहम् ॥
ahaṃ viṣṇur ahaṃ rudro brahmāhaṃ devarāḍ aham | ahaṃ yamo 'haṃ varuṇaś candro 'haṃ ravir apy aham
"[Each boasting:] 'I am Viṣṇu, I am Rudra, I am Brahmā, I am the king of the gods; I am Yama, I am Varuṇa, I am the moon, and I too am the sun' —"
"'मैं विष्णु हूँ, मैं रुद्र हूँ, मैं ब्रह्मा हूँ, मैं देवराज हूँ; मैं यम हूँ, मैं वरुण हूँ, मैं चंद्र हूँ, और मैं ही सूर्य भी हूँ' —"
Verse 6
इति ते राक्षसा देव वरदानेन दर्पिताः । बाधन्ते समरोद्धर्षा ये च तेषां पुरःसराः ॥
iti te rākṣasā deva varadānena darpitāḥ | bādhante samaroddharṣā ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ
"'thus those rākṣasas, O god, puffed up by the boon's grant, oppress us, exulting in battle — they and those who march at their head."
"'हे देव! इस प्रकार वरदान से गर्वित वे राक्षस, और जो उनके आगे चलनेवाले हैं, समर में उल्लसित होकर हमें सताते हैं।"
Verse 7
तन् नो देवभयार्तानाम् अभयं दातुम् अर्हसि । अशिवं वपुर् आस्थाय जहि दैवतकण्टकान् ॥
tan no devabhayārtānām abhayaṃ dātum arhasi | aśivaṃ vapur āsthāya jahi daivatakaṇṭakān
"'Therefore you ought to grant safety to us, afflicted by fear [of these foes]; assuming your terrible form, slay these thorns in the side of the gods.'"
"'अतः देवभय से पीड़ित हमें अभयदान देने की कृपा कीजिए; अपना अशिव (भयंकर) रूप धारण करके देवताओं के इन कंटकों का वध कीजिए।'"
Verse 8
इत्य् उक्तस् तु सुरैः सर्वैः कपर्दी नीललोहितः । सुकेशं प्रति सापेक्ष आह देवगणान् प्रभुः ॥
ity uktas tu suraiḥ sarvaiḥ kapardī nīlalohitaḥ | sukeśaṃ prati sāpekṣa āha devagaṇān prabhuḥ
"Thus addressed by all the gods, the matted-haired, blue-and-red one (Śiva), having regard for Sukeśa, said to the hosts of gods:"
"समस्त देवों के इस प्रकार कहने पर जटाधारी, नीललोहित प्रभु (शिव) ने सुकेश के प्रति अपेक्षा रखते हुए देवगणों से कहा —"
Verse 9
नाहं तान् निहनिष्यामि अवध्या मम ते ऽसुराः । किं तु मन्त्रं प्रदास्यामि यो वै तान् निहनिष्यति ॥
nāhaṃ tān nihaniṣyāmi avadhyā mama te 'surāḥ | kiṃ tu mantraṃ pradāsyāmi yo vai tān nihaniṣyati
"'I shall not slay them; those asuras are unslayable by me. But I shall impart a counsel as to who indeed shall slay them."
"'मैं उनका वध नहीं करूँगा; वे असुर मेरे लिए अवध्य हैं। किंतु मैं एक मंत्रणा दूँगा कि कौन उनका वध करेगा।"
Verse 10
एवम् एव समुद्योगं पुरस्कृत्य सुरर्षभाः । गच्छन्तु शरणं विष्णुं हनिष्यति स तान् प्रभुः ॥
evam eva samudyogaṃ puraskṛtya surarṣabhāḥ | gacchantu śaraṇaṃ viṣṇuṃ haniṣyati sa tān prabhuḥ
"'Putting forth just such an effort, O bulls among gods, go for refuge to Viṣṇu; that lord shall slay them.'"
"'हे सुरश्रेष्ठो! इसी प्रकार उद्योग को आगे करके विष्णु की शरण में जाओ; वे प्रभु उनका वध करेंगे।'"
Verse 11
ततस् ते जयशब्देन प्रतिनन्द्य महेश्वरम् । विष्णोः समीपम् आजग्मुर् निशाचरभयार्दिताः ॥
tatas te jayaśabdena pratinandya maheśvaram | viṣṇoḥ samīpam ājagmur niśācarabhayārditāḥ
"Then they, hailing Maheśvara with a shout of 'Victory!', came to the presence of Viṣṇu, afflicted by fear of the night-rangers."
"तब वे महेश्वर का 'जय' शब्द से अभिनंदन करके, निशाचरों के भय से पीड़ित होकर, विष्णु के समीप आए।"
Verse 12
शङ्खचक्रधरं देवं प्रणम्य बहुमान्य च । ऊचुः संभ्रान्तवद् वाक्यं सुकेशतनयार्दिताः ॥
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ praṇamya bahumānya ca | ūcuḥ saṃbhrāntavad vākyaṃ sukeśatanayārditāḥ
"Bowing to the god who bears conch and discus, and honouring him, the gods, oppressed by the sons of Sukeśa, spoke as if bewildered:"
"शंख और चक्र धारण करनेवाले देव को प्रणाम करके और उनका बहुत सम्मान करके, सुकेश के पुत्रों से पीड़ित देवता मानो व्याकुल होकर बोले —"
Verse 13
सुकेशतनयैर् देवत्रिभिस् त्रेताग्निसंनिभैः । आक्रम्य वरदानेन स्थानान्य् अपहृतानि नः ॥
sukeśatanayair devatribhis tretāgnisaṃnibhaiḥ | ākramya varadānena sthānāny apahṛtāni naḥ
"'By the three sons of Sukeśa, resembling the triple fire, assailing us through the boon's grant, our stations have been carried off."
"'त्रेताग्नि के समान सुकेश के तीन पुत्रों ने वरदान के बल से हम पर आक्रमण करके हमारे स्थान छीन लिए हैं।"
Verse 14
लङ्का नाम पुरी दुर्गा त्रिकूटशिखरे स्थिता । तत्र स्थिताः प्रबाधन्ते सर्वान् नः क्षणदाचराः ॥
laṅkā nāma purī durgā trikūṭaśikhare sthitā | tatra sthitāḥ prabādhante sarvān naḥ kṣaṇadācarāḥ
"'There is an impregnable city named Laṅkā, set on the peak of Trikūṭa; stationed there, the night-rangers oppress us all."
"'त्रिकूट के शिखर पर स्थित लंका नामक एक दुर्ग नगरी है; वहाँ स्थित होकर वे निशाचर हम सबको सताते हैं।"
Verse 15
स त्वम् अस्मत्प्रियार्थं तु जहि तान् मधुसूदन । चक्रकृत्तास्यकमलान् निवेदय यमाय वै ॥
sa tvam asmatpriyārthaṃ tu jahi tān madhusūdana | cakrakṛttāsyakamalān nivedaya yamāya vai
"'So you, for our dear sake, slay them, O slayer of Madhu; their lotus-faces severed by your discus, deliver them up to Yama."
"'अतः हे मधुसूदन! आप हमारे प्रिय के लिए उनका वध कीजिए; अपने चक्र से उनके मुखकमलों को काटकर उन्हें यम को सौंप दीजिए।"
Verse 16
भयेष्व् अभयदो ऽस्माकं नान्यो ऽस्ति भवता समः । नुद त्वं नो भयं देव नीहारम् इव भास्करः ॥
bhayeṣv abhayado 'smākaṃ nānyo 'sti bhavatā samaḥ | nuda tvaṃ no bhayaṃ deva nīhāram iva bhāskaraḥ
"'There is none other equal to you as a giver of safety to us in our fears; dispel our fear, O god, as the sun dispels the mist.'"
"'भयों में हमें अभय देनेवाला आपके समान और कोई नहीं है; हे देव! आप हमारे भय को वैसे ही दूर कीजिए जैसे सूर्य कुहरे को।'"
Verse 17
इत्य् एवं दैवतैर् उक्तो देवदेवो जनार्दनः । अभयं भयदो ऽरीणां दत्त्वा देवान् उवाच ह ॥
ity evaṃ daivatair ukto devadevo janārdanaḥ | abhayaṃ bhayado 'rīṇāṃ dattvā devān uvāca ha
"Thus addressed by the gods, the god of gods Janārdana, giver of fear to foes, having granted them safety, spoke:"
"इस प्रकार देवों के कहने पर, शत्रुओं को भय देनेवाले देवदेव जनार्दन उन्हें अभय देकर बोले —"
Verse 18
सुकेशं राक्षसं जाने ईशान वरदर्पितम् । तांश् चास्य तनयाञ् जाने येषां ज्येष्ठः स माल्यवान् ॥
sukeśaṃ rākṣasaṃ jāne īśāna varadarpitam | tāṃś cāsya tanayāñ jāne yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ sa mālyavān
"'I know Sukeśa the rākṣasa, puffed up by Īśāna's (Śiva's) boon; and I know these sons of his, whose eldest is that Mālyavān."
"'ईशान (शिव) के वरदान से गर्वित राक्षस सुकेश को मैं जानता हूँ; और उसके इन पुत्रों को भी जानता हूँ, जिनमें ज्येष्ठ वह माल्यवान है।"
Verse 19
तान् अहं समतिक्रान्तमर्यादान् राक्षसाधमान् । सूदयिष्यामि संग्रामे सुरा भवत विज्वराः ॥
tān ahaṃ samatikrāntamaryādān rākṣasādhamān | sūdayiṣyāmi saṃgrāme surā bhavata vijvarāḥ
"'Those basest of rākṣasas, who have transgressed all bounds, I shall destroy in battle; O gods, be free of your fever of fear.'"
"'समस्त मर्यादाओं का उल्लंघन करनेवाले उन नीच राक्षसों का मैं संग्राम में संहार करूँगा; हे देवगण! तुम ज्वरमुक्त (निश्चिंत) हो जाओ।'"
Verse 20
इत्य् उक्तास् ते सुराः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना । यथा वासं ययुर् हृष्टाः प्रशमन्तो जनार्दनम् ॥
ity uktās te surāḥ sarve viṣṇunā prabhaviṣṇunā | yathā vāsaṃ yayur hṛṣṭāḥ praśamanto janārdanam
"Thus addressed by the mighty Viṣṇu, all those gods went to their dwellings, delighted, praising Janārdana."
"सामर्थ्यवान विष्णु के इस प्रकार कहने पर वे सब देवता हर्षित होकर, जनार्दन की स्तुति करते हुए, अपने-अपने निवास को गए।"
Verse 21
विबुधानां समुद्योगं माल्यवान् स निशाचरः । श्रुत्वा तौ भ्रातरौ वीराव् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
vibudhānāṃ samudyogaṃ mālyavān sa niśācaraḥ | śrutvā tau bhrātarau vīrāv idaṃ vacanam abravīt
"Now the night-ranger Mālyavān, hearing of the gods' mobilization, spoke this word to his two heroic brothers:"
"देवताओं के उद्योग को सुनकर उस निशाचर माल्यवान ने अपने दोनों वीर भाइयों से यह वचन कहा —"
Verse 22
अमरा ऋषयश् चैव संहत्य किल शंकरम् । अस्मद्वधं परीप्सन्त इदम् ऊचुस् त्रिलोचनम् ॥
amarā ṛṣayaś caiva saṃhatya kila śaṃkaram | asmadvadhaṃ parīpsanta idam ūcus trilocanam
"'The immortals and the sages, it seems, having joined with Śaṃkara and desiring our slaughter, said this to the three-eyed one:"
"'ऐसा जान पड़ता है कि अमर और ऋषि, शंकर के साथ मिलकर, हमारा वध चाहते हुए त्रिलोचन से यह बोले —"
Verse 23
सुकेशतनया देव वरदानबलोद्धताः । बाधन्ते ऽस्मान् समुद्युक्ता घोररूपाः पदे पदे ॥
sukeśatanayā deva varadānabaloddhatāḥ | bādhante 'smān samudyuktā ghorarūpāḥ pade pade
"'"O god, the sons of Sukeśa, haughty with the strength of the boon, oppress us, straining themselves, of dreadful form, at every step."
"'"हे देव! वरदान के बल से उद्धत सुकेश के पुत्र, घोर रूपवाले, उद्यत होकर पग-पग पर हमें सताते हैं।"
Verse 24
राक्षसैर् अभिभूताः स्म न शक्ताः स्म उमापते । स्वेषु वेश्मसु संस्थातुं भयात् तेषां दुरात्मनाम् ॥
rākṣasair abhibhūtāḥ sma na śaktāḥ sma umāpate | sveṣu veśmasu saṃsthātuṃ bhayāt teṣāṃ durātmanām
""We have been overpowered by the rākṣasas; we are not able, O lord of Umā, to remain in our own dwellings, out of fear of those evil ones."
""हे उमापति! हम राक्षसों से पराभूत हैं; उन दुरात्माओं के भय से हम अपने घरों में भी टिक नहीं पाते।"
Verse 25
तद् अस्माकं हितार्थे त्वं जहि तांस् तांस् त्रिलोचन । राक्षसान् हुंकृतेनैव दह प्रदहतां वर ॥
tad asmākaṃ hitārthe tvaṃ jahi tāṃs tāṃs trilocana | rākṣasān huṃkṛtenaiva daha pradahatāṃ vara
""Therefore, for our welfare, slay those rākṣasas one and all, O three-eyed one; burn them with but a roar, O best of consumers."'"
""इसलिए हे त्रिलोचन! हमारे हित के लिए आप उन समस्त राक्षसों का वध कीजिए; हे दहन करनेवालों में श्रेष्ठ! केवल हुंकार से ही उन्हें भस्म कर दीजिए।"'"
Verse 26
इत्य् एवं त्रिदशैर् उक्तो निशम्यान्धकसूदनः । शिरः करं च धुन्वान इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
ity evaṃ tridaśair ukto niśamyāndhakasūdanaḥ | śiraḥ karaṃ ca dhunvāna idaṃ vacanam abravīt
"'Thus addressed by the thirty gods, the slayer of Andhaka (Śiva), having heard, shaking his head and his hand, spoke this word:"
"'इस प्रकार तीसों देवों के कहने पर अंधकसूदन (शिव) ने सुनकर, सिर और हाथ हिलाते हुए यह वचन कहा —"
Verse 27
अवध्या मम ते देवाः सुकेशतनया रणे । मन्त्रं तु वः प्रदास्यामि यो वै तान् निहनिष्यति ॥
avadhyā mama te devāḥ sukeśatanayā raṇe | mantraṃ tu vaḥ pradāsyāmi yo vai tān nihaniṣyati
"'"Those sons of Sukeśa are unslayable by me in battle, O gods; but I shall impart to you a counsel as to who indeed shall slay them."
"'"हे देवगण! सुकेश के वे पुत्र मेरे लिए युद्ध में अवध्य हैं; किंतु मैं तुम्हें एक मंत्रणा दूँगा कि कौन उनका वध करेगा।"
Verse 28
यः स चक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । हनिष्यति स तान् युद्धे शरणं तं प्रपद्यथ ॥
yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsā janārdanaḥ | haniṣyati sa tān yuddhe śaraṇaṃ taṃ prapadyatha
""He who is the bearer of discus and mace, the yellow-robed Janārdana (Viṣṇu) — he shall slay them in battle; go for refuge to him."'"
""जो वह चक्र और गदा हाथ में धारण करनेवाले पीतांबरधारी जनार्दन (विष्णु) हैं — वे ही युद्ध में उनका वध करेंगे; उनकी शरण में जाओ।"'"
Verse 29
हरान् नावाप्य ते कामं कामारिम् अभिवाद्य च । नारायणालयं प्राप्तास् तस्मै सर्वं न्यवेदयन् ॥
harān nāvāpya te kāmaṃ kāmārim abhivādya ca | nārāyaṇālayaṃ prāptās tasmai sarvaṃ nyavedayan
"'Not having gained their wish from Hara, and having saluted the foe of Kāma, they came to the abode of Nārāyaṇa and reported everything to him."
"'हर से अपना अभीष्ट न पाकर, और कामारि को प्रणाम करके, वे नारायण के धाम में पहुँचे और उन्हें सब कुछ निवेदन किया।"
Verse 30
ततो नारायणेनोक्ता देवा इन्द्रपुरोगमाः । सुरारीन् सूदयिष्यामि सुरा भवत विज्वराः ॥
tato nārāyaṇenoktā devā indrapurogamāḥ | surārīn sūdayiṣyāmi surā bhavata vijvarāḥ
"'Then the gods, led by Indra, were told by Nārāyaṇa: "I shall destroy the foes of the gods; O gods, be free of fever."'"
"'तब इंद्र के नेतृत्व में उन देवों से नारायण ने कहा — "मैं देवशत्रुओं का संहार करूँगा; हे देवगण! तुम ज्वरमुक्त हो जाओ।"'"
Verse 31
देवानां भयभीतानां हरिणा राक्षसर्षभौ । प्रतिज्ञातो वधो ऽस्माकं तच् चिन्तयथ यत् क्षमम् ॥
devānāṃ bhayabhītānāṃ hariṇā rākṣasarṣabhau | pratijñāto vadho 'smākaṃ tac cintayatha yat kṣamam
"'By Hari our slaughter has been promised to the terrified gods, O two bulls among rākṣasas; so consider what is fitting here."
"'हे दोनों राक्षसश्रेष्ठो! भयभीत देवताओं के समक्ष हरि ने हमारे वध की प्रतिज्ञा कर ली है; अतः जो उचित हो, उस पर विचार करो।"
Verse 32
हिरण्यकशिपोर् मृत्युर् अन्येषां च सुरद्विषाम् । दुःखं नारायणं जेतुं यो नो हन्तुम् अभीप्सति ॥
hiraṇyakaśipor mṛtyur anyeṣāṃ ca suradviṣām | duḥkhaṃ nārāyaṇaṃ jetuṃ yo no hantum abhīpsati
"'[He is] the death of Hiraṇyakaśipu and of the other foes of the gods; hard it is to conquer Nārāyaṇa, who now desires to slay us.'"
"'वे हिरण्यकशिपु और अन्य देवशत्रुओं के मृत्युस्वरूप हैं; उन नारायण को जीतना कठिन है, जो अब हमें मारना चाहते हैं।'"
Verse 33
ततः सुमाली माली च श्रुत्वा माल्यवतो वचः । ऊचतुर् भ्रातरं ज्येष्ठं भगांशाव् इव वासवम् ॥
tataḥ sumālī mālī ca śrutvā mālyavato vacaḥ | ūcatur bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ bhagāṃśāv iva vāsavam
"Then Sumālin and Māli, hearing the word of Mālyavān, spoke to their eldest brother — resplendent like Vāsava, while they were like portions of Bhaga:"
"तब माल्यवान का वचन सुनकर सुमालि और मालि, जो भग के अंशों के समान थे, वासव के समान तेजस्वी अपने ज्येष्ठ भाई से बोले —"
Verse 34
स्वधीतं दत्तम् इष्टं च ऐश्वर्यं परिपालितम् । आयुर् निरामयं प्राप्तं स्वधर्मः स्थापितश् च नः ॥
svadhītaṃ dattam iṣṭaṃ ca aiśvaryaṃ paripālitam | āyur nirāmayaṃ prāptaṃ svadharmaḥ sthāpitaś ca naḥ
"'We have studied the Veda, given gifts, sacrificed, and guarded our lordship; we have attained a healthy long life, and our own dharma has been established."
"'हमने वेद का अध्ययन किया, दान दिए, यज्ञ किए और अपने ऐश्वर्य का पालन किया; हमने निरोग दीर्घ आयु प्राप्त की और अपने स्वधर्म को स्थापित किया।"
Verse 35
देवसागरम् अक्षोभ्यं शस्त्रौघैः प्रविगाह्य च । जिता देवा रणे नित्यं न नो मृत्युकृतं भयम् ॥
devasāgaram akṣobhyaṃ śastraughaiḥ pravigāhya ca | jitā devā raṇe nityaṃ na no mṛtyukṛtaṃ bhayam
"'Having plunged with floods of weapons into the unshakable ocean of the gods, the gods have ever been conquered by us in battle; we have no fear wrought by death."
"'शस्त्रों के समूह से देवों के अक्षोभ्य सागर में प्रवेश करके हमने सदा युद्ध में देवों को जीता है; हमें मृत्यु का कोई भय नहीं।"
Verse 36
नारायणश् च रुद्रश् च शक्रश् चापि यमस् तथा । अस्माकं प्रमुखे स्थातुं सर्व एव हि बिभ्यति ॥
nārāyaṇaś ca rudraś ca śakraś cāpi yamas tathā | asmākaṃ pramukhe sthātuṃ sarva eva hi bibhyati
"'Nārāyaṇa and Rudra, and Śakra, and Yama likewise — all of them indeed fear to stand before us."
"'नारायण, रुद्र, शक्र, तथा वैसे ही यम — ये सभी हमारे सामने खड़े होने से भी डरते हैं।"
Verse 37
विष्णोर् दोषश् च नास्त्य् अत्र कारणं राक्षसेश्वर । देवानाम् एव दोषेण विष्णोः प्रचलितं मनः ॥
viṣṇor doṣaś ca nāsty atra kāraṇaṃ rākṣaseśvara | devānām eva doṣeṇa viṣṇoḥ pracalitaṃ manaḥ
"'And there is no fault of Viṣṇu in this, no cause [in him], O lord of rākṣasas; it is by the fault of the gods alone that Viṣṇu's mind has been turned against us."
"'हे राक्षसेश्वर! इसमें विष्णु का कोई दोष नहीं, कोई कारण नहीं; देवों के ही दोष से विष्णु का मन हमारे विरुद्ध विचलित हुआ है।"
Verse 38
तस्माद् अद्य समुद्युक्ताः सर्वसैन्यसमावृताः । देवान् एव जिघांसामो येभ्यो दोषः समुत्थितः ॥
tasmād adya samudyuktāḥ sarvasainyasamāvṛtāḥ | devān eva jighāṃsāmo yebhyo doṣaḥ samutthitaḥ
"'Therefore today, striving and surrounded by our whole army, let us slay the gods themselves, from whom the offence has arisen.'"
"'इसलिए आज समस्त सेना से घिरे हुए उद्यत होकर हम उन्हीं देवों का वध करें, जिनसे यह दोष उत्पन्न हुआ है।'"
Verse 39
इति माली सुमाली च माल्यवान् अग्रजः प्रभुः । उद्योगं घोषयित्वाथ राक्षसाः सर्व एव ते । युद्धाय निर्ययुः क्रुद्धा जम्भवृत्रबला इव ॥
iti mālī sumālī ca mālyavān agrajaḥ prabhuḥ | udyogaṃ ghoṣayitvātha rākṣasāḥ sarva eva te | yuddhāya niryayuḥ kruddhā jambhavṛtrabalā iva
"Thus Māli and Sumālin and their eldest, the lord Mālyavān, having proclaimed the mobilization — then all those rākṣasas, enraged, went forth to battle, like the hosts of Jambha and Vṛtra."
"इस प्रकार मालि, सुमालि और उनके ज्येष्ठ प्रभु माल्यवान, युद्ध के उद्योग की घोषणा करके — तब वे सब राक्षस क्रोधित होकर जम्भ और वृत्र की सेनाओं के समान युद्ध के लिए निकल पड़े।"
Verse 40
स्यन्दनैर् वारणेन्द्रैश् च हयैश् च गिरिसंनिभैः । खरैर् गोभिर् अथोष्ट्रैश् च शिंशुमारैर् भुजं गमैः ॥
syandanair vāraṇendraiś ca hayaiś ca girisaṃnibhaiḥ | kharair gobhir athoṣṭraiś ca śiṃśumārair bhujaṃ gamaiḥ
"With chariots and lordly elephants, and horses like mountains, with asses, oxen, and camels, with porpoises and serpents,"
"रथों और गजराजों से, तथा पर्वत के समान घोड़ों से, गधों, बैलों, और ऊँटों से, शिंशुमारों और सर्पों से,"
Verse 41
मकरैः कच्छपैर् मीनैर् विहंगैर् गरुडोपमैः । सिंहैर् व्याघ्रैर् वराहैश् च सृमरैश् चमरैर् अपि ॥
makaraiḥ kacchapair mīnair vihaṃgair garuḍopamaiḥ | siṃhair vyāghrair varāhaiś ca sṛmaraiś camarair api
"with sea-monsters (makaras), tortoises, and fishes, with birds like Garuḍa, with lions, tigers, boars, and sṛmaras and yaks as well —"
"मकरों, कछुओं और मछलियों से, गरुड़ के समान पक्षियों से, सिंहों, व्याघ्रों, वराहों से, तथा सृमरों और चमरी गायों से भी —"
Verse 42
त्यक्त्वा लङ्कां ततः सर्वे राक्षसा बलगर्विताः । प्रयाता देवलोकाय योद्धुं दैवतशत्रवः ॥
tyaktvā laṅkāṃ tataḥ sarve rākṣasā balagarvitāḥ | prayātā devalokāya yoddhuṃ daivataśatravaḥ
"then all those rākṣasas, proud of their strength, foes of the deities, left Laṅkā and set out for the world of the gods to do battle."
"तब बल से गर्वित वे सब राक्षस, देवताओं के शत्रु, लंका को छोड़कर युद्ध करने के लिए देवलोक की ओर प्रस्थान कर गए।"
Verse 43
लङ्काविपर्ययं दृष्ट्वा यानि लङ्कालयान्य् अथ । भूतानि भयदर्शीनि विमनस्कानि सर्वशः ॥
laṅkāviparyayaṃ dṛṣṭvā yāni laṅkālayāny atha | bhūtāni bhayadarśīni vimanaskāni sarvaśaḥ
"Then, seeing the overturning of Laṅkā, the beings that dwelt in Laṅkā grew fearful in aspect, utterly disheartened in every way."
"तब लंका के इस विपर्यय को देखकर लंका में रहनेवाले प्राणी भयभीत दिखने लगे और सब प्रकार से उद्विग्न हो गए।"
Verse 44
भौमास् तथान्तरिक्षाश् च कालाज्ञप्ता भयावहाः । उत्पाता राक्षसेन्द्राणाम् अभावायोत्थिता द्रुतम् ॥
bhaumās tathāntarikṣāś ca kālājñaptā bhayāvahāḥ | utpātā rākṣasendrāṇām abhāvāyotthitā drutam
"Terrible portents, ordained by Kāla (fate), on earth and in the sky, arose swiftly, foretelling the destruction of the lords of the rākṣasas."
"काल से प्रेरित भयावह उत्पात, भूमि पर तथा अंतरिक्ष में, राक्षसेंद्रों के विनाश के लिए शीघ्र ही प्रकट हुए।"
Verse 45
अस्थीनि मेघा वर्षन्ति उष्णं शोणितम् एव च । वेलां समुद्रो ऽप्य् उत्क्रान्तश् चलन्ते चाचलोत्तमाः ॥
asthīni meghā varṣanti uṣṇaṃ śoṇitam eva ca | velāṃ samudro 'py utkrāntaś calante cācalottamāḥ
"The clouds rained down bones and hot blood; the sea too overstepped its shore, and the loftiest mountains trembled."
"मेघ अस्थियाँ और गरम रक्त बरसाने लगे; समुद्र भी अपनी वेला को लाँघ गया और श्रेष्ठ पर्वत काँपने लगे।"
Verse 46
अट्टहासान् विमुञ्चन्तो घननादसमस्वनान् । भूताः परिपतन्ति स्म नृत्यमानाः सहस्रशः ॥
aṭṭahāsān vimuñcanto ghananādasamasvanān | bhūtāḥ paripatanti sma nṛtyamānāḥ sahasraśaḥ
"Loosing peals of laughter resounding like the roar of clouds, beings fell about, dancing, by the thousands."
"मेघ की गर्जना के समान अट्टहास छोड़ते हुए भूत-प्रेत सहस्रों की संख्या में नाचते हुए इधर-उधर गिरने लगे।"
Verse 47
गृध्रचक्रं महच् चापि ज्वलनोद्गारिभिर् मुखैः । राक्षसानाम् उपरि वै भ्रमते कालचक्रवत् ॥
gṛdhracakraṃ mahac cāpi jvalanodgāribhir mukhaiḥ | rākṣasānām upari vai bhramate kālacakravat
"And a great wheel of vultures, with mouths belching flame, wheeled above the rākṣasas like the wheel of Time."
"और ज्वाला उगलते मुखोंवाला गिद्धों का एक विशाल झुंड राक्षसों के ऊपर कालचक्र के समान मँडराने लगा।"
Verse 48
तान् अचिन्त्यमहोत्पातान् राक्षसा बलगर्विताः । यन्त्य् एव न निवर्तन्ते मृत्युपाशावपाशिताः ॥
tān acintyamahotpātān rākṣasā balagarvitāḥ | yanty eva na nivartante mṛtyupāśāvapāśitāḥ
"Those rākṣasas, proud of their strength, [heedless] of these unthinkable great portents, went on and did not turn back, bound in the noose of Death."
"बल से गर्वित वे राक्षस उन अचिंत्य महान उत्पातों की उपेक्षा करके आगे ही बढ़ते रहे, लौटे नहीं — मृत्यु के पाश में बँधे हुए।"
Verse 49
माल्यवांश् च सुमाली च माली च रजनीचराः । आसन् पुरःसरास् तेषां क्रतूनाम् इव पावकाः ॥
mālyavāṃś ca sumālī ca mālī ca rajanīcarāḥ | āsan puraḥsarās teṣāṃ kratūnām iva pāvakāḥ
"Mālyavān and Sumālin and Māli, the night-rangers, were the leaders of them, like the kindled fires of a sacrifice."
"निशाचर माल्यवान, सुमालि और मालि उनके आगे चलनेवाले थे, यज्ञ की प्रज्वलित अग्नियों के समान।"
Verse 50
माल्यवन्तं तु ते सर्वे माल्यवन्तम् इवाचलम् । निशाचरा आश्रयन्ते धातारम् इव देहिनः ॥
mālyavantaṃ tu te sarve mālyavantam ivācalam | niśācarā āśrayante dhātāram iva dehinaḥ
"All those night-rangers resorted to Mālyavān, immovable like Mount Mālyavat, as embodied beings resort to the Creator."
"वे सब निशाचर, माल्यवत पर्वत के समान अचल माल्यवान का वैसे ही आश्रय लेते थे जैसे देहधारी प्राणी धाता (विधाता) का।"
Verse 51
तद् बलं राक्षसेन्द्राणां महाभ्रघननादितम् । जयेप्सया देवलोकं ययौ माली वशे स्थितम् ॥
tad balaṃ rākṣasendrāṇāṃ mahābhraghananāditam | jayepsayā devalokaṃ yayau mālī vaśe sthitam
"That army of the lords of rākṣasas, resounding like a great mass of clouds, Māli led, kept under his command, toward the world of the gods, desiring victory."
"महान मेघ की गर्जना के समान गूँजती राक्षसेंद्रों की उस सेना को, जो उसके वश में थी, मालि विजय की इच्छा से देवलोक की ओर ले चला।"
Verse 52
राक्षसानां समुद्योगं तं तु नारायणः प्रभुः । देवदूताद् उपश्रुत्य दध्रे युद्धे ततो मनः ॥
rākṣasānāṃ samudyogaṃ taṃ tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ | devadūtād upaśrutya dadhre yuddhe tato manaḥ
"But the lord Nārāyaṇa, having heard of the rākṣasas' mobilization from a divine messenger, then set his mind upon battle."
"किंतु प्रभु नारायण ने एक देवदूत से राक्षसों के उस उद्योग को सुनकर तब युद्ध में मन लगाया।"
Verse 53
स देवसिद्धर्षिमहोरगैश् च; गन्धर्वमुख्याप्सरसोपगीतः । समाससादामरशत्रुसैन्यं; चक्रासिसीरप्रवरादिधारी ॥
sa devasiddharṣimahoragaiś ca; gandharvamukhyāpsarasopagītaḥ | samāsasādāmaraśatrusainyaṃ; cakrāsisīrapravarādidhārī
"He, hymned by gods, siddhas, sages, and great serpents, and by the chief gandharvas and apsarases, approached the army of the gods' foes, bearing his excellent discus, sword, plough, and the rest."
"देवों, सिद्धों, ऋषियों और महानागों से, तथा प्रमुख गंधर्वों और अप्सराओं से स्तुति किए जाते हुए, वे अपने श्रेष्ठ चक्र, खड्ग, हल आदि धारण किए हुए देवशत्रुओं की सेना के समीप पहुँचे।"
Verse 54
सुपर्णपक्षानिलनुन्नपक्षं; भ्रमत्पताकं प्रविकीर्णशस्त्रम् । चचाल तद् राक्षसराजसैन्यं; चलोपलो नील इवाचलेन्द्रः ॥
suparṇapakṣānilanunnapakṣaṃ; bhramatpatākaṃ pravikīrṇaśastram | cacāla tad rākṣasarājasainyaṃ; calopalo nīla ivācalendraḥ
"Its ranks buffeted by the wind of Garuḍa's wings, its banners whirling, its weapons scattered — that army of the rākṣasa king trembled, like the blue Nīla, king of mountains, with its rocks shaking."
"गरुड़ के पंखों की वायु से विचलित पंक्तियोंवाली, घूमती पताकाओंवाली, बिखरे शस्त्रोंवाली वह राक्षसराज की सेना वैसे ही काँप उठी जैसे अपनी चट्टानों सहित हिलता हुआ नील नामक पर्वतराज।"
Verse 55
तथ शितैः शोणितमांसरूषितैर्; युगान्तवैश्वानरतुल्यविग्रहैः । निशाचराः संपरिवार्य माधवं; वरायुधैर् निर्बिभिदुः सहस्रशः ॥
tatha śitaiḥ śoṇitamāṃsarūṣitair; yugāntavaiśvānaratulyavigrahaiḥ | niśācarāḥ saṃparivārya mādhavaṃ; varāyudhair nirbibhiduḥ sahasraśaḥ
"Then the night-rangers, with sharp weapons smeared with blood and flesh, their forms like the fire at the end of the age, surrounded Mādhava (Viṣṇu) and pierced him by the thousands with their excellent weapons."
"तब रक्त और मांस से सने तीक्ष्ण, युगांत की वैश्वानर अग्नि के समान शरीरवाले निशाचरों ने माधव (विष्णु) को घेरकर अपने श्रेष्ठ आयुधों से सहस्रों बार बींध डाला।"