Sarga 54
Uttara Kanda
21 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तथोक्ते तान् ऋषीन् रामः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । किमाहारः किमाचारो लवणः क्व च वर्तते ॥
tathokte tān ṛṣīn rāmaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ | kimāhāraḥ kimācāro lavaṇaḥ kva ca vartate
When they had thus spoken, Rāma, with joined palms, replied to those sages: "What is Lavaṇa's food, what his conduct, and where does he abide?"
उनके इस प्रकार कहने पर राम ने हाथ जोड़कर उन ऋषियों से उत्तर दिया — "लवण का आहार क्या है, उसका आचरण क्या है, और वह कहाँ रहता है?"
Verse 2
राघवस्य वचः श्रुत्वा ऋषयः सर्व एव ते । ततो निवेदयाम् आसुर् लवणो ववृधे यथा ॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā ṛṣayaḥ sarva eva te | tato nivedayām āsur lavaṇo vavṛdhe yathā
Hearing Rāghava's word, all those sages then made known how Lavaṇa had grown (in power):
राघव का वचन सुनकर उन सभी ऋषियों ने तब बताया कि लवण किस प्रकार बढ़ा (प्रबल हुआ)।
Verse 3
आहारः सर्वसत्त्वानि विशेषेण च तापसाः । आचारो रौद्रता नित्यं वासो मधुवने सदा ॥
āhāraḥ sarvasattvāni viśeṣeṇa ca tāpasāḥ | ācāro raudratā nityaṃ vāso madhuvane sadā
"His food is all living beings, and especially the ascetics; his conduct is perpetual ferocity; his dwelling is ever in the Madhu-grove (Madhuvana)."
"उसका आहार समस्त प्राणी हैं, और विशेषकर तपस्वी; उसका आचरण नित्य रौद्रता है; और उसका निवास सदा मधुवन में है।"
Verse 4
हत्वा दशसहस्राणि सिंहव्याघ्रमृगद्विपान् । मानुषांश् चैव कुरुते नित्यम् आहारम् आह्निकम् ॥
hatvā daśasahasrāṇi siṃhavyāghramṛgadvipān | mānuṣāṃś caiva kurute nityam āhāram āhnikam
"Having slain ten thousand lions, tigers, deer and elephants, and men too, he makes them daily his daily food."
"दस हज़ार सिंहों, व्याघ्रों, मृगों और हाथियों को, तथा मनुष्यों को भी मारकर वह नित्य अपना दैनिक आहार बनाता है।"
Verse 5
ततो ऽपराणि सत्त्वानि खादते स महाबलः । संहारे समनुप्राप्ते व्यादितास्य इवान्तकः ॥
tato 'parāṇi sattvāni khādate sa mahābalaḥ | saṃhāre samanuprāpte vyāditāsya ivāntakaḥ
"Then that mighty one devours yet other beings, like Death with gaping mouth when the dissolution has come."
"फिर वह महाबली अन्य प्राणियों को भी खा जाता है — ठीक वैसे, जैसे प्रलयकाल आने पर मुख फैलाए अन्तक (काल)।"
Verse 6
तच् छ्रुत्वा राघवो वाक्यम् उवाच स महामुनीन् । घातयिष्यामि तद् रक्षो व्यपगच्छतु वो भयम् ॥
tac chrutvā rāghavo vākyam uvāca sa mahāmunīn | ghātayiṣyāmi tad rakṣo vyapagacchatu vo bhayam
Hearing that, Rāghava said this word to the great sages: "I shall have that rākṣasa slain; let your fear depart."
वह सुनकर राघव ने उन महामुनियों से यह वचन कहा — "मैं उस राक्षस का वध करा दूँगा; आपका भय दूर हो जाए।"
Verse 7
तथा तेषां प्रतिज्ञाय मुनीनाम् उग्रतेजसाम् । स भ्रातॄन् सहितान् सर्वान् उवाच रघुनन्दनः ॥
tathā teṣāṃ pratijñāya munīnām ugratejasām | sa bhrātṝn sahitān sarvān uvāca raghunandanaḥ
Having thus made his promise to those sages of fierce splendour, the delight of the Raghus said to all his brothers assembled together:
उन उग्रतेजस्वी मुनियों से इस प्रकार प्रतिज्ञा करके रघुनन्दन ने एकत्रित अपने सभी भाइयों से कहा।
Verse 8
को हन्ता लवणं वीराः कस्यांशः स विधीयताम् । भरतस्य महाबाहोः शत्रुघ्नस्याथवा पुनः ॥
ko hantā lavaṇaṃ vīrāḥ kasyāṃśaḥ sa vidhīyatām | bharatasya mahābāhoḥ śatrughnasyāthavā punaḥ
"Who shall be the slayer of Lavaṇa, O heroes? Let it be assigned as whose portion — the mighty-armed Bharata's, or else Śatrughna's?"
"हे वीरो! लवण का वध कौन करेगा? यह किसका अंश (भाग) नियत किया जाए — महाबाहु भरत का, अथवा फिर शत्रुघ्न का?"
Verse 9
राघवेणैवम् उक्तस् तु भरतो वाक्यम् अब्रवीत् । अहम् एनं बधिष्यामि ममांशः स विधीयताम् ॥
rāghaveṇaivam uktas tu bharato vākyam abravīt | aham enaṃ badhiṣyāmi mamāṃśaḥ sa vidhīyatām
Thus addressed by Rāghava, Bharata said this word: "I shall slay him; let that be assigned as my portion."
राघव के इस प्रकार कहने पर भरत ने यह वचन कहा — "मैं इसका वध करूँगा; यह मेरा अंश नियत किया जाए।"
Verse 10
भरतस्य वचः श्रुत्वा शौर्यवीर्यसमन्वितम् । लक्ष्मणावरजस् तस्थौ हित्वा सौवर्णम् आसनम् ॥
bharatasya vacaḥ śrutvā śauryavīryasamanvitam | lakṣmaṇāvarajas tasthau hitvā sauvarṇam āsanam
Hearing Bharata's word, endowed with heroism and valour, the younger brother of Lakṣmaṇa (Śatrughna) stood up, leaving his golden seat.
शौर्य और वीर्य से युक्त भरत का वह वचन सुनकर लक्ष्मण के अनुज शत्रुघ्न अपना स्वर्णमय आसन छोड़कर खड़े हो गए।
Verse 11
शत्रुघ्नस् त्व् अब्रवीद् वाक्यं प्रणिपत्य नराधिपम् । कृतकर्मा महाबाहुर् मध्यमो रघुनन्दनः ॥
śatrughnas tv abravīd vākyaṃ praṇipatya narādhipam | kṛtakarmā mahābāhur madhyamo raghunandanaḥ
And Śatrughna said this word, bowing to the lord of men: "Of accomplished deeds (already) is the mighty-armed middle one, the delight of the Raghus (Bharata)."
शत्रुघ्न ने नरेश को प्रणाम करके यह वचन कहा — "मध्यम रघुनन्दन महाबाहु भरत तो पहले ही कृतकर्मा (बहुत कार्य कर चुके) हैं।"
Verse 12
आर्येण हि पुरा शून्या अयोध्या रक्षिता पुरी । संतापं हृदये कृत्वा आर्यस्यागमनं प्रति ॥
āryeṇa hi purā śūnyā ayodhyā rakṣitā purī | saṃtāpaṃ hṛdaye kṛtvā āryasyāgamanaṃ prati
"For by the noble one was the empty city of Ayodhyā guarded formerly, holding grief in his heart regarding the noble one's (Rāma's) return."
"पूर्व में आर्य (भरत) ने ही सूनी अयोध्या नगरी की रक्षा की थी, हृदय में आर्य (राम) के लौटने की प्रतीक्षा का सन्ताप लिए हुए।"
Verse 13
दुःखानि च बहूनीह अनुभूतानि पार्थिव । शयानो दुःखशय्यासु नन्दिग्रामे महात्मना ॥
duḥkhāni ca bahūnīha anubhūtāni pārthiva | śayāno duḥkhaśayyāsu nandigrāme mahātmanā
"And many sorrows were experienced here, O king, lying on couches of grief in Nandigrāma, by that great-souled one;"
"हे राजन्! यहाँ उन महात्मा ने बहुत से दुःख भोगे, नन्दिग्राम में दुःख की शय्याओं पर सोते हुए;"
Verse 14
फलमूलाशनो भूत्वा जटाचीरधरस् तथा । अनुभूयेदृशं दुःखम् एष राघवनन्दनः । प्रेष्ये मयि स्थिते राजन् न भूयः क्लेशम् आप्नुयात् ॥
phalamūlāśano bhūtvā jaṭācīradharas tathā | anubhūyedṛśaṃ duḥkham eṣa rāghavanandanaḥ | preṣye mayi sthite rājan na bhūyaḥ kleśam āpnuyāt
"having become an eater of fruit and root, and wearing matted locks and bark-garments, having experienced such sorrow, this delight of the Rāghavas — while I, your servant, stand ready, O king, let him not again meet with affliction."
"फल-मूल खाकर और जटा तथा चीर धारण करके उन्होंने ऐसे दुःख भोगे — इसलिए हे राजन्! मुझ सेवक के रहते यह रघुनन्दन फिर क्लेश न पाएँ।"
Verse 15
तथा ब्रुवति शत्रुघ्ने राघवः पुनर् अब्रवीत् । एवं भवतु काकुत्स्थ क्रियतां मम शासनम् ॥
tathā bruvati śatrughne rāghavaḥ punar abravīt | evaṃ bhavatu kākutstha kriyatāṃ mama śāsanam
As Śatrughna spoke thus, Rāghava said again: "So be it, O Kākutstha; let my command be carried out."
शत्रुघ्न के इस प्रकार कहने पर राघव ने फिर कहा — "हे काकुत्स्थ! ऐसा ही हो; मेरी आज्ञा का पालन हो।"
Verse 16
राज्ये त्वाम् अभिषेक्ष्यामि मघोस् तु नगरे शुभे । निवेशय महाबाहो भरतं यद्य् अवेक्षसे ॥
rājye tvām abhiṣekṣyāmi maghos tu nagare śubhe | niveśaya mahābāho bharataṃ yady avekṣase
"I shall consecrate you to the kingdom, in the fair city of Madhu; establish (your rule there), O mighty-armed one, if you have (such) regard for Bharata (as to spare him)."
"हे महाबाहो! मैं तुम्हें मधु के उस शुभ नगर में राज्य पर अभिषिक्त करूँगा; यदि तुम भरत के प्रति (इतना) ध्यान रखते हो (कि उन्हें बचाना चाहते हो), तो (वहाँ अपना राज्य) स्थापित करो।"
Verse 17
शूरस् त्वं कृतविद्यश् च समर्थः संनिवेशने । नगरं मधुना जुष्टं तथा जनपदाञ् शुभान् ॥
śūras tvaṃ kṛtavidyaś ca samarthaḥ saṃniveśane | nagaraṃ madhunā juṣṭaṃ tathā janapadāñ śubhān
"You are a hero and accomplished in learning, and able for the founding (of a realm): the city possessed by Madhu, and the fair country districts."
"तुम शूर और कृतविद्य हो, और (राज्य की) स्थापना में समर्थ हो — मधु द्वारा बसाया वह नगर, तथा वैसे ही शुभ जनपद (तुम्हारे योग्य हैं)।"
Verse 18
यो हि वंशं समुत्पाट्य पार्थिवस्य पुनः क्षये । न विधत्ते नृपं तत्र नरकं स निगच्छति ॥
yo hi vaṃśaṃ samutpāṭya pārthivasya punaḥ kṣaye | na vidhatte nṛpaṃ tatra narakaṃ sa nigacchati
"For whoever, having uprooted a king's line at its destruction, does not establish a king there, goes to hell."
"क्योंकि जो किसी राजा के नष्ट होने पर उसके वंश को उखाड़कर वहाँ फिर किसी राजा की स्थापना नहीं करता, वह नरक को जाता है।"
Verse 19
स त्वं हत्वा मधुसुतं लवणं पापनिश्चयम् । राज्यं प्रशाधि धर्मेण वाक्यं मे यद्य् अवेक्षसे ॥
sa tvaṃ hatvā madhusutaṃ lavaṇaṃ pāpaniścayam | rājyaṃ praśādhi dharmeṇa vākyaṃ me yady avekṣase
"So you, having slain the son of Madhu, Lavaṇa of sinful resolve, rule the kingdom in righteousness, if you regard my word."
"इसलिए तुम मधुपुत्र, पापनिश्चयी लवण को मारकर, यदि मेरा वचन मानते हो, तो धर्मपूर्वक राज्य करो।"
Verse 20
उत्तरं च न वक्तव्यं शूर वाक्यान्तरे मम । बालेन पूर्वजस्याज्ञा कर्तव्या नात्र संशयः ॥
uttaraṃ ca na vaktavyaṃ śūra vākyāntare mama | bālena pūrvajasyājñā kartavyā nātra saṃśayaḥ
"And no reply must be given, O hero, in the course of my speech; by a younger one, the command of an elder must be carried out; herein is no doubt."
"हे वीर! मेरी बात के बीच उत्तर नहीं देना चाहिए; छोटे को बड़े की आज्ञा का पालन करना ही चाहिए, इसमें सन्देह नहीं।"
Verse 21
अभिषेकं च काकुत्स्थ प्रतीच्छस्व मयोद्यतम् । वसिष्ठप्रमुखैर् विप्रैर् विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥
abhiṣekaṃ ca kākutstha pratīcchasva mayodyatam | vasiṣṭhapramukhair viprair vidhimantrapuraskṛtam
"And accept, O Kākutstha, the consecration readied by me, (performed) by the Brahmans headed by Vasiṣṭha, preceded by rite and mantra."
"और हे काकुत्स्थ! वसिष्ठ आदि प्रमुख ब्राह्मणों द्वारा विधि और मन्त्रपूर्वक मेरे द्वारा आयोजित इस अभिषेक को स्वीकार करो।"