Sarga 20
Uttara Kanda
25 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततो वित्रासयन् मर्त्यान् पृथिव्यां राक्षसाधिपः । आससाद घने तस्मिन् नारदं मुनिसत्तमम् ॥
tato vitrāsayan martyān pṛthivyāṃ rākṣasādhipaḥ | āsasāda ghane tasmin nāradaṃ munisattamam
"Then, terrifying mortals upon the earth, the lord of rākṣasas met, in that cloud-realm, the best of sages, Nārada."
"तब पृथ्वी पर मनुष्यों को त्रस्त करता हुआ राक्षसाधिप उस मेघमंडल में मुनिश्रेष्ठ नारद से मिला।"
Verse 2
नारदस् तु महातेजा देवर्षिर् अमितप्रभः । अब्रवीन् मेघपृष्ठस्थो रावणं पुष्पके स्थितम् ॥
nāradas tu mahātejā devarṣir amitaprabhaḥ | abravīn meghapṛṣṭhastho rāvaṇaṃ puṣpake sthitam
"But Nārada, of great splendour, a divine sage of measureless brilliance, standing upon a cloud, spoke to Rāvaṇa who stood in the Puṣpaka:"
"किंतु महातेजस्वी, अमित प्रभावाले देवर्षि नारद ने, मेघ के ऊपर स्थित होकर, पुष्पक में स्थित रावण से कहा —"
Verse 3
राक्षसाधिपते सौम्य तिष्ठ विश्रवसः सुत । प्रीतो ऽस्म्य् अभिजनोपेत विक्रमैर् ऊर्जितैस् तव ॥
rākṣasādhipate saumya tiṣṭha viśravasaḥ suta | prīto 'smy abhijanopeta vikramair ūrjitais tava
"'O lord of rākṣasas, gentle one, stay, O son of Viśravas; I am pleased, O well-born one, by your vigorous exploits."
"'हे राक्षसाधिपते! हे सौम्य! हे विश्रवा के पुत्र! रुको; हे सत्कुलोत्पन्न! तुम्हारे प्रबल पराक्रमों से मैं प्रसन्न हूँ।"
Verse 4
विष्णुना दैत्यघातैश् च तार्क्ष्यस्योरगधर्षणैः । त्वया समरमर्दैश् च भृशं हि परितोषितः ॥
viṣṇunā daityaghātaiś ca tārkṣyasyoragadharṣaṇaiḥ | tvayā samaramardaiś ca bhṛśaṃ hi paritoṣitaḥ
"'By Viṣṇu with his slayings of the daityas, by Tārkṣya (Garuḍa) with his assaults on the serpents, and by you with your crushings in battle — indeed [I am] greatly gratified."
"'विष्णु के दैत्यसंहार से, तार्क्ष्य (गरुड़) के नागों पर आक्रमणों से, और तुम्हारे समर के संहारों से — मैं वस्तुतः अत्यंत संतुष्ट हूँ।"
Verse 5
किं चिद् वक्ष्यामि तावत् ते श्रोतव्यं श्रोष्यसे यदि । श्रुत्वा चानन्तरं कार्यं त्वया राक्षसपुंगव ॥
kiṃ cid vakṣyāmi tāvat te śrotavyaṃ śroṣyase yadi | śrutvā cānantaraṃ kāryaṃ tvayā rākṣasapuṃgava
"'I shall tell you something that ought to be heard, if you will hear it; and having heard it, O bull among rākṣasas, the task is then to be done by you."
"'मैं तुम्हें सुनने योग्य कुछ कहूँगा, यदि तुम सुनोगे; और सुनकर, हे राक्षसश्रेष्ठ! उसके बाद तुम्हें वह कार्य करना है।"
Verse 6
किम् अयं वध्यते लोकस् त्वयावध्येन दैवतैः । हत एव ह्य् अयं लोको यदा मृत्युवशं गतः ॥
kim ayaṃ vadhyate lokas tvayāvadhyena daivataiḥ | hata eva hy ayaṃ loko yadā mṛtyuvaśaṃ gataḥ
"'Why is this [human] world being slain by you, [who are] unslayable by the gods? For this world is slain already, since it has gone under the sway of death."
"'देवों के लिए अवध्य तुम इस [मनुष्य] लोक का वध क्यों करते हो? यह लोक तो पहले ही मरा हुआ है, क्योंकि यह मृत्यु के वश में है।"
Verse 7
पश्य तावन् महाबाहो राक्षसेश्वरमानुषम् । लोकम् एनं विचित्रार्थं यस्य न ज्ञायते गतिः ॥
paśya tāvan mahābāho rākṣaseśvaramānuṣam | lokam enaṃ vicitrārthaṃ yasya na jñāyate gatiḥ
"'Behold then, O mighty-armed lord of rākṣasas, this human world of strange condition, whose course is not known."
"'हे महाबाहु राक्षसेश्वर! तब इस विचित्र दशावाले मनुष्यलोक को देखो, जिसकी गति ज्ञात नहीं है।"
Verse 8
क्व चिद् वादित्रनृत्तानि सेव्यन्ते मुदितैर् जनैः । रुद्यते चापरैर् आर्तैर् धाराश्रुनयनाननैः ॥
kva cid vāditranṛttāni sevyante muditair janaiḥ | rudyate cāparair ārtair dhārāśrunayanānanaiḥ
"'Somewhere music and dances are enjoyed by joyful folk; and elsewhere [others], afflicted, weep, their eyes and faces streaming with tears."
"'कहीं हर्षित लोग वाद्य और नृत्य का सेवन करते हैं; और कहीं दूसरे, पीड़ित होकर, आँखों और मुख से अश्रुधारा बहाते रोते हैं।"
Verse 9
माता पितृसुतस्नेहैर् भार्या बन्धुमनोरमैः । मोहेनायं जनो ध्वस्तः क्लेशं स्वं नावबुध्यते ॥
mātā pitṛsutasnehair bhāryā bandhumanoramaiḥ | mohenāyaṃ jano dhvastaḥ kleśaṃ svaṃ nāvabudhyate
"'Ruined by delusion through its attachments to mother, father, and sons, to wife and delightful kinsmen, this folk does not perceive its own affliction."
"'माता, पिता और पुत्रों के स्नेह से, तथा पत्नी और मनोरम बंधुओं से — मोह से ध्वस्त यह जन अपने क्लेश को नहीं समझता।"
Verse 10
तत् किम् एवं परिक्लिश्य लोकं मोहनिराकृतम् । जित एव त्वया सौम्य मर्त्यलोको न संशयः ॥
tat kim evaṃ parikliśya lokaṃ mohanirākṛtam | jita eva tvayā saumya martyaloko na saṃśayaḥ
"'So why thus torment this human world, already overthrown by delusion? It is conquered already by you, gentle one — no doubt — this mortal world.'"
"'तो हे सौम्य! मोह से पराभूत इस लोक को इस प्रकार क्यों सताते हो? यह मर्त्यलोक तो तुमने पहले ही जीत लिया है — इसमें संदेह नहीं।'"
Verse 11
एवम् उक्तस् तु लङ्केशो दीप्यमान इवौजसा । अब्रवीन् नारदं तत्र संप्रहस्याभिवाद्य च ॥
evam uktas tu laṅkeśo dīpyamāna ivaujasā | abravīn nāradaṃ tatra saṃprahasyābhivādya ca
"Thus addressed, the lord of Laṅkā, blazing as it were with splendour, laughing heartily and saluting him, said to Nārada there:"
"इस प्रकार कहे जाने पर तेज से मानो देदीप्यमान लंकेश, हँसकर और प्रणाम करके, वहाँ नारद से बोला —"
Verse 12
महर्षे देवगन्धर्वविहार समरप्रिय । अहं खलूद्यतो गन्तुं विजयार्थी रसातलम् ॥
maharṣe devagandharvavihāra samarapriya | ahaṃ khalūdyato gantuṃ vijayārthī rasātalam
"'O great sage, delighting in [the company of] gods and gandharvas, O lover of battle — I am indeed set out to go, seeking victory, to the nether world (rasātala)."
"'हे महर्षे! हे देव-गंधर्वों में विचरनेवाले! हे समरप्रिय! मैं वस्तुतः विजय की इच्छा से रसातल जाने के लिए उद्यत हूँ।"
Verse 13
ततो लोकत्रयं जित्वा स्थाप्य नागान् सुरान् वशे । समुद्रम् अमृतार्थं वै मथिष्यामि रसालयम् ॥
tato lokatrayaṃ jitvā sthāpya nāgān surān vaśe | samudram amṛtārthaṃ vai mathiṣyāmi rasālayam
"'Then, having conquered the three worlds and brought the nāgas and gods under my sway, I shall churn the ocean, abode of the waters, for the sake of the nectar (amṛta).'"
"'तब तीनों लोकों को जीतकर, नागों और देवों को वश में करके, मैं अमृत के लिए जलनिधि समुद्र का मंथन करूँगा।'"
Verse 14
अथाब्रवीद् दशग्रीवं नारदो भगवान् ऋषिः । क्व खल्व् इदानीं मार्गेण त्वयानेन गमिष्यते ॥
athābravīd daśagrīvaṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ | kva khalv idānīṃ mārgeṇa tvayānena gamiṣyate
"Then the venerable sage Nārada said to Daśagrīva: 'Whither, then, now will you go by this road?"
"तब भगवान ऋषि नारद ने दशग्रीव से कहा — 'अब तुम इस मार्ग से कहाँ जाओगे?"
Verse 15
अयं खलु सुदुर्गम्यः पितृराज्ञः पुरं प्रति । मार्गो गच्छति दुर्धर्षो यमस्यामित्रकर्शन ॥
ayaṃ khalu sudurgamyaḥ pitṛrājñaḥ puraṃ prati | mārgo gacchati durdharṣo yamasyāmitrakarśana
"'This road, exceedingly hard to traverse and hard to withstand, leads to the city of the king of the fathers, Yama, O crusher of foes.'"
"'हे अमित्रकर्शन! यह अत्यंत दुर्गम और दुर्धर्ष मार्ग तो पितृराज यम की नगरी की ओर जाता है।'"
Verse 16
स तु शारदमेघाभं मुक्त्वा हासं दशाननः । उवाच कृतम् इत्य् एव वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥
sa tu śāradameghābhaṃ muktvā hāsaṃ daśānanaḥ | uvāca kṛtam ity eva vacanaṃ cedam abravīt
"But Daśagrīva, loosing a laugh like an autumn cloud, said 'It is well,' and spoke this word:"
"किंतु दशानन शरद के मेघ के समान हँसी छोड़कर बोला — 'यह तो अच्छा हुआ,' और यह वचन कहा —"
Verse 17
तस्माद् एष महाब्रह्मन् वैवस्वतवधोद्यतः । गच्छामि दक्षिणाम् आशां यत्र सूर्यात्मजो नृपः ॥
tasmād eṣa mahābrahman vaivasvatavadhodyataḥ | gacchāmi dakṣiṇām āśāṃ yatra sūryātmajo nṛpaḥ
"'Therefore, O great brahmin, I [am] intent upon the slaying of Vaivasvata (Yama); I go to the southern quarter, where the son of the Sun is king."
"'इसलिए हे महाब्रह्मन्! मैं वैवस्वत (यम) के वध के लिए उद्यत हूँ; मैं दक्षिण दिशा को जाता हूँ, जहाँ सूर्यपुत्र राजा है।"
Verse 18
मया हि भगवन् क्रोधात् प्रतिज्ञातं रणार्थिना । अवजेष्यामि चतुरो लोकपालान् इति प्रभो ॥
mayā hi bhagavan krodhāt pratijñātaṃ raṇārthinā | avajeṣyāmi caturo lokapālān iti prabho
"'For by me, O venerable one, in anger and seeking battle, it was vowed: "I shall conquer the four world-guardians (lokapālas)," O lord."
"'हे भगवन्! हे प्रभो! युद्ध की इच्छा से मैंने क्रोध में प्रतिज्ञा की थी — "मैं चारों लोकपालों को जीतूँगा।""
Verse 19
तेनैष प्रस्थितो ऽहं वै पितृराजपुरं प्रति । प्राणिसंक्लेशकर्तारं योजयिष्यामि मृत्युना ॥
tenaiṣa prasthito 'haṃ vai pitṛrājapuraṃ prati | prāṇisaṃkleśakartāraṃ yojayiṣyāmi mṛtyunā
"'Therefore I have set out toward the city of the king of the fathers (Yama); I shall yoke to death that maker of affliction to living beings.'"
"'इसीलिए मैं पितृराज की नगरी की ओर प्रस्थान कर चुका हूँ; प्राणियों को क्लेश देनेवाले उस [यम] को मैं मृत्यु से जोड़ दूँगा (अर्थात मार डालूँगा)।'"
Verse 20
एवम् उक्त्वा दशग्रीवो मुनिं तम् अभिवाद्य च । प्रययौ दक्षिणाम् आशां प्रहृष्टैः सह मन्त्रिभिः ॥
evam uktvā daśagrīvo muniṃ tam abhivādya ca | prayayau dakṣiṇām āśāṃ prahṛṣṭaiḥ saha mantribhiḥ
"Having said this, Daśagrīva, saluting that sage, set out for the southern quarter, together with his delighted ministers."
"यह कहकर दशग्रीव उस मुनि को प्रणाम करके अपने हर्षित मंत्रियों सहित दक्षिण दिशा को चल पड़ा।"
Verse 21
नारदस् तु महातेजा मुहूर्तं ध्यानम् आस्थितः । चिन्तयाम् आस विप्रेन्द्रो विधूम इव पावकः ॥
nāradas tu mahātejā muhūrtaṃ dhyānam āsthitaḥ | cintayām āsa viprendro vidhūma iva pāvakaḥ
"But Nārada of great splendour, that lord of brahmins, stood a moment in meditation and reflected, like a smokeless fire:"
"किंतु महातेजस्वी विप्रेंद्र नारद एक मुहूर्त ध्यान में स्थित होकर, धूमरहित अग्नि के समान विचार करने लगे —"
Verse 22
येन लोकास् त्रयः सेन्द्राः क्लिश्यन्ते सचराचराः । क्षीणे चायुषि धर्मे च स कालो हिंस्यते कथम् ॥
yena lokās trayaḥ sendrāḥ kliśyante sacarācarāḥ | kṣīṇe cāyuṣi dharme ca sa kālo hiṃsyate katham
"'He by whom the three worlds with Indra, with their moving and unmoving beings, are tormented — that Time (Kāla), by whom life and dharma are diminished — how is he to be slain?"
"'जिसके द्वारा इंद्र सहित तीनों लोक, चराचर सहित, क्लेश पाते हैं — वह काल, जिससे आयु और धर्म क्षीण होते हैं — वह कैसे मारा जा सकता है?"
Verse 23
यस्य नित्यं त्रयो लोका विद्रवन्ति भयार्दिताः । तं कथं राक्षसेन्द्रो ऽसौ स्वयम् एवाभिगच्छति ॥
yasya nityaṃ trayo lokā vidravanti bhayārditāḥ | taṃ kathaṃ rākṣasendro 'sau svayam evābhigacchati
"'He before whom the three worlds ever flee, afflicted with fear — how does this lord of rākṣasas go to him of his own accord?"
"'जिसके आगे तीनों लोक सदा भय से पीड़ित होकर भागते हैं — उसके पास यह राक्षसेंद्र स्वयं ही कैसे जा रहा है?"
Verse 24
यो विधाता च धाता च सुकृते दुष्कृते यथा । त्रैलोक्यं विजितं येन तं कथं नु विजेष्यति ॥
yo vidhātā ca dhātā ca sukṛte duṣkṛte yathā | trailokyaṃ vijitaṃ yena taṃ kathaṃ nu vijeṣyati
"'He who is Ordainer and Sustainer alike for good deed and for ill, by whom the three worlds have been subdued — how then shall [Rāvaṇa] conquer him?"
"'जो सुकृत और दुष्कृत दोनों के लिए विधाता और धाता है, जिसके द्वारा त्रैलोक्य वश में किया गया है — उसे यह भला कैसे जीतेगा?"
Verse 25
अपरं किं नु कृत्वैवं विधानं संविधास्यति । कौतूहलसमुत्पन्नो यास्यामि यमसादनम् ॥
aparaṃ kiṃ nu kṛtvaivaṃ vidhānaṃ saṃvidhāsyati | kautūhalasamutpanno yāsyāmi yamasādanam
"'What further arrangement will [Yama] make, having thus acted? Seized by curiosity, I shall go to the abode of Yama.'"
"'इस प्रकार करके [यम] आगे कौन-सी व्यवस्था करेगा? कौतूहल से भरकर मैं यमलोक जाऊँगा।'"