Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 18

Uttara Kanda

33 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    प्रविष्टायाअं हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः । पुष्पकं तत् समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥

    praviṣṭāyāaṃ hutāśaṃ tu vedavatyāṃ sa rāvaṇaḥ | puṣpakaṃ tat samāruhya paricakrāma medinīm

    "When Vedavatī had entered the fire, Rāvaṇa, mounting that Puṣpaka, roamed about the earth."

    "वेदवती के अग्नि में प्रविष्ट हो जाने पर रावण उस पुष्पक पर चढ़कर पृथ्वी पर विचरण करने लगा।"

  2. Verse 2

    ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः । उशीरबीजम् आसाद्य ददर्श स तु राक्षसः ॥

    tato maruttaṃ nṛpatiṃ yajantaṃ saha daivataiḥ | uśīrabījam āsādya dadarśa sa tu rākṣasaḥ

    "Then the rākṣasa, reaching Uśīrabīja, saw the king Marutta performing a sacrifice together with the gods."

    "तब वह राक्षस उशीरबीज नामक स्थान पर पहुँचकर देवताओं सहित यज्ञ करते हुए राजा मरुत्त को देखा।"

  3. Verse 3

    संवर्तो नाम ब्रह्मर्षिर् भ्राता साक्षाद् बृहस्पतेः । याजयाम् आस धर्मज्ञः सर्वैर् ब्रह्मगणैर् वृतः ॥

    saṃvarto nāma brahmarṣir bhrātā sākṣād bṛhaspateḥ | yājayām āsa dharmajñaḥ sarvair brahmagaṇair vṛtaḥ

    "A brahmin-sage named Saṃvarta, the very brother of Bṛhaspati, a knower of dharma, was conducting the sacrifice, surrounded by all the hosts of brahmins."

    "बृहस्पति के साक्षात भाई, संवर्त नामक धर्मज्ञ ब्रह्मर्षि समस्त ब्रह्मणगणों से घिरे हुए यज्ञ करा रहे थे।"

  4. Verse 4

    दृष्ट्वा देवास् तु तद् रक्षो वरदानेन दुर्जयम् । तां तां योनिं समापन्नास् तस्य धर्षणभीरवः ॥

    dṛṣṭvā devās tu tad rakṣo varadānena durjayam | tāṃ tāṃ yoniṃ samāpannās tasya dharṣaṇabhīravaḥ

    "Seeing that rākṣasa, hard to conquer through his boon, the gods, fearful of his assault, took on one animal birth or another."

    "वरदान से दुर्जय उस राक्षस को देखकर देवता, उसके आक्रमण से भयभीत होकर, एक-एक पशु-योनि में समा गए।"

  5. Verse 5

    इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस् तु वायसः । कृकलासो धनाध्यक्षो हंसो वै वरुणो ऽभवत् ॥

    indro mayūraḥ saṃvṛtto dharmarājas tu vāyasaḥ | kṛkalāso dhanādhyakṣo haṃso vai varuṇo 'bhavat

    "Indra became a peacock; the king of dharma (Yama) a crow; the lord of wealth (Kubera) a chameleon; and Varuṇa became a swan."

    "इंद्र मयूर बन गए; धर्मराज (यम) कौआ; धनाध्यक्ष (कुबेर) गिरगिट; और वरुण हंस बन गए।"

  6. Verse 6

    तं च राजानम् आसाद्य रावणो राक्षसाधिपः । प्राह युद्धं प्रयच्चेति निर्जितो ऽस्मीति वा वद ॥

    taṃ ca rājānam āsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | prāha yuddhaṃ prayacceti nirjito 'smīti vā vada

    "And coming to that king, Rāvaṇa, lord of rākṣasas, said: 'Give me battle, or say, "I am conquered."'"

    "और उस राजा के पास पहुँचकर राक्षसाधिप रावण ने कहा — 'मुझसे युद्ध करो, या कहो कि "मैं हार गया।"'"

  7. Verse 7

    ततो मरुत्तो नृपतिः को भवान् इत्य् उवाच तम् । अवहासं ततो मुक्त्वा राक्षसो वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    tato marutto nṛpatiḥ ko bhavān ity uvāca tam | avahāsaṃ tato muktvā rākṣaso vākyam abravīt

    "Then king Marutta said to him, 'Who are you?' Then the rākṣasa, loosing a mocking laugh, spoke this word:"

    "तब राजा मरुत्त ने उससे कहा — 'आप कौन हैं?' तब राक्षस ने अट्टहास छोड़कर यह वचन कहा —"

  8. Verse 8

    अकुतूहलभावेन प्रीतो ऽस्मि तव पार्थिव । धनदस्यानुजं यो मां नावगच्छसि रावणम् ॥

    akutūhalabhāvena prīto 'smi tava pārthiva | dhanadasyānujaṃ yo māṃ nāvagacchasi rāvaṇam

    "'By your incurious nature I am pleased with you, O king — you who do not recognize me, Rāvaṇa, the younger brother of the lord of wealth."

    "'हे पार्थिव! तेरे इस कौतूहलरहित भाव से मैं प्रसन्न हूँ — जो तू मुझे, धनद के अनुज रावण को, नहीं पहचानता।"

  9. Verse 9

    त्रिषु लोकेषु कः सो ऽस्ति यो न जानाति मे बलम् । भ्रातरं येन निर्जित्य विमानम् इदम् आहृतम् ॥

    triṣu lokeṣu kaḥ so 'sti yo na jānāti me balam | bhrātaraṃ yena nirjitya vimānam idam āhṛtam

    "'In the three worlds, who is there who does not know my strength — by whom, having conquered my brother, this aerial car was carried off?'"

    "'तीनों लोकों में वह कौन है जो मेरे बल को नहीं जानता — जिसने भाई को जीतकर यह विमान छीन लिया?'"

  10. Verse 10

    ततो मरुत्तो नृपतिस् तं राक्षसम् अथाब्रवीत् । धन्यः खलु भवान् येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः ॥

    tato marutto nṛpatis taṃ rākṣasam athābravīt | dhanyaḥ khalu bhavān yena jyeṣṭho bhrātā raṇe jitaḥ

    "Then king Marutta said to that rākṣasa: 'Blessed indeed are you, by whom your elder brother was conquered in battle!"

    "तब राजा मरुत्त ने उस राक्षस से कहा — 'आप धन्य हैं निश्चय ही, जिसके द्वारा ज्येष्ठ भाई युद्ध में जीता गया!"

  11. Verse 11

    नाधर्मसहितं श्लाघ्यं न लोकप्रतिसंहितम् । कर्म दौरात्म्यकं कृत्वा श्लाघसे भ्रातृनिर्जयात् ॥

    nādharmasahitaṃ ślāghyaṃ na lokapratisaṃhitam | karma daurātmyakaṃ kṛtvā ślāghase bhrātṛnirjayāt

    "'Nothing joined with unrighteousness is praiseworthy, nor anything opposed to the good of the world; having done a deed of villainy, you boast of the defeat of your brother."

    "'जो अधर्म से युक्त हो, वह श्लाघ्य नहीं, और न जो लोकहित के विरुद्ध हो; दुरात्मा का कर्म करके आप भाई की पराजय का बखान करते हैं।"

  12. Verse 12

    किं त्वं प्राक् केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान् वरम् । श्रुतपूर्वं हि न मया यादृशं भाषसे स्वयम् ॥

    kiṃ tvaṃ prāk kevalaṃ dharmaṃ caritvā labdhavān varam | śrutapūrvaṃ hi na mayā yādṛśaṃ bhāṣase svayam

    "'What — did you earlier obtain a boon merely by practising dharma? For never before have I heard of anyone such as you describe yourself to be.'"

    "'क्या आपने पहले केवल धर्म का आचरण करके वर प्राप्त किया था? क्योंकि जैसा आप स्वयं अपने को बताते हैं, वैसा मैंने पहले कभी नहीं सुना।'"

  13. Verse 13

    ततः शरासनं गृह्य सायकांश् च स पार्थिवः । रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गम् आवृणोत् ॥

    tataḥ śarāsanaṃ gṛhya sāyakāṃś ca sa pārthivaḥ | raṇāya niryayau kruddhaḥ saṃvarto mārgam āvṛṇot

    "Then that king, taking up his bow and arrows, went forth to battle, enraged; but Saṃvarta blocked his path."

    "तब वह राजा धनुष और बाण लेकर क्रुद्ध होकर युद्ध के लिए निकला; किंतु संवर्त ने उसका मार्ग रोक दिया।"

  14. Verse 14

    सो ऽब्रवीत् स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महान् ऋषिः । श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं संप्रहारो न ते क्षमः ॥

    so 'bravīt snehasaṃyuktaṃ maruttaṃ taṃ mahān ṛṣiḥ | śrotavyaṃ yadi madvākyaṃ saṃprahāro na te kṣamaḥ

    "That great sage said to Marutta, who was bound to him in affection: 'If my word is to be heeded, battle is not fitting for you."

    "उन महान ऋषि ने स्नेहयुक्त मरुत्त से कहा — 'यदि मेरा वचन मानने योग्य हो, तो युद्ध तुम्हारे लिए उचित नहीं।"

  15. Verse 15

    माहेश्वरम् इदं सत्रम् असमाप्तं कुलं दहेत् । दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रूरत्वं दीक्षिते कुतः ॥

    māheśvaram idaṃ satram asamāptaṃ kulaṃ dahet | dīkṣitasya kuto yuddhaṃ krūratvaṃ dīkṣite kutaḥ

    "'This sacrificial session of Maheśvara, left unfinished, would burn up the lineage; for one consecrated [in sacrifice], whence battle? for one consecrated, whence cruelty?"

    "'यह माहेश्वर यज्ञ अधूरा रहकर कुल को भस्म कर देगा; दीक्षित के लिए युद्ध कहाँ? दीक्षित में क्रूरता कहाँ?"

  16. Verse 16

    संशयश् च रणे नित्यं राक्षसश् चैष दुर्जयः । स निवृत्तो गुरोर् वाक्यान् मरुत्तः पृथिवीपतिः । विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखो ऽभवत् ॥

    saṃśayaś ca raṇe nityaṃ rākṣasaś caiṣa durjayaḥ | sa nivṛtto guror vākyān maruttaḥ pṛthivīpatiḥ | visṛjya saśaraṃ cāpaṃ svastho makhamukho 'bhavat

    "'And in battle there is ever doubt [of outcome], and this rākṣasa is hard to conquer.' Turning back at his guru's word, king Marutta, lord of the earth, laid aside his bow and arrows, composed, and became intent upon the sacrifice."

    "'और युद्ध में सदा संशय रहता है, और यह राक्षस दुर्जय है।' गुरु के वचन से लौटकर पृथ्वीपति राजा मरुत्त बाण सहित धनुष को छोड़कर, स्वस्थ होकर यज्ञ में तत्पर हो गया।"

  17. Verse 17

    ततस् तं निर्जितं मत्वा घोषयाम् आस वै शुकः । रावणो जितवांश् चेति हर्षान् नादं च मुक्तवान् ॥

    tatas taṃ nirjitaṃ matvā ghoṣayām āsa vai śukaḥ | rāvaṇo jitavāṃś ceti harṣān nādaṃ ca muktavān

    "Then, deeming him conquered, Śuka proclaimed, 'Rāvaṇa has won!', and loosed a roar of joy."

    "तब उसे जीता हुआ मानकर शुक ने घोषणा की — 'रावण जीत गया!' और हर्ष से नाद किया।"

  18. Verse 18

    तान् भक्षयित्वा तत्रस्थान् महर्षीन् यज्ञम् आगतान् । वितृप्तो रुधिरैस् तेषां पुनः संप्रययौ महीम् ॥

    tān bhakṣayitvā tatrasthān maharṣīn yajñam āgatān | vitṛpto rudhirais teṣāṃ punaḥ saṃprayayau mahīm

    "Having devoured the great sages stationed there, who had come for the sacrifice, and sated with their blood, [Rāvaṇa] again set out over the earth."

    "यज्ञ में आए वहाँ स्थित उन महर्षियों को खाकर, उनके रक्त से तृप्त होकर, [रावण] फिर पृथ्वी पर निकल पड़ा।"

  19. Verse 19

    रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश् चैव दिवौकसः । ततः स्वां योनिम् आसाद्य तानि सत्त्वान्य् अथाब्रुवन् ॥

    rāvaṇe tu gate devāḥ sendrāś caiva divaukasaḥ | tataḥ svāṃ yonim āsādya tāni sattvāny athābruvan

    "But when Rāvaṇa had gone, the gods with Indra, the dwellers of heaven, regaining their own forms, then spoke to those creatures [whose forms they had worn]:"

    "किंतु रावण के चले जाने पर इंद्र सहित देव, वे दिवौकस, तब अपनी-अपनी योनि (रूप) को पाकर उन प्राणियों से बोले, जिनके रूप उन्होंने धारण किए थे —"

  20. Verse 20

    हर्षात् तदाब्रवीद् इन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् । प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ उपकाराद् विहंगम ॥

    harṣāt tadābravīd indro mayūraṃ nīlabarhiṇam | prīto 'smi tava dharmajña upakārād vihaṃgama

    "Out of joy Indra then said to the peacock with blue plumes: 'I am pleased with you, O knower of dharma, for the service done, O bird."

    "तब हर्ष से इंद्र ने नील पंखोंवाले मयूर से कहा — 'हे धर्मज्ञ! हे विहंगम! तेरे उपकार से मैं प्रसन्न हूँ।"

  21. Verse 21

    मम नेत्रसहस्रं यत् तत् ते बर्हे भविष्यति । वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणम् ॥

    mama netrasahasraṃ yat tat te barhe bhaviṣyati | varṣamāṇe mayi mudaṃ prāpsyase prītilakṣaṇam

    "'That which is my thousand eyes shall appear upon your plumage; and when I am raining, you shall attain joy, as a sign of [my] favour.'"

    "'मेरे जो सहस्र नेत्र हैं, वे तेरे पंखों पर प्रकट होंगे; और मेरे वर्षा करते समय तू प्रीति के चिह्नस्वरूप आनंद प्राप्त करेगा।'"

  22. Verse 22

    नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप । सुराधिपाद् वरं प्राप्य गताः सर्वे विचित्रताम् ॥

    nīlāḥ kila purā barhā mayūrāṇāṃ narādhipa | surādhipād varaṃ prāpya gatāḥ sarve vicitratām

    "For formerly, O king, the feathers of peacocks were blue, O lord of men; having obtained the boon from the lord of gods, they all attained their variegated beauty."

    "हे नराधिप! क्योंकि पूर्वकाल में मयूरों के पंख नीले थे; सुराधिप से वर पाकर वे सब विचित्र वर्ण को प्राप्त हुए।"

  23. Verse 23

    धर्मराजो ऽब्रवीद् राम प्राग्वंशे वायसं स्थितम् । पक्षिंस् तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य च वचः शृणु ॥

    dharmarājo 'bravīd rāma prāgvaṃśe vāyasaṃ sthitam | pakṣiṃs tavāsmi suprītaḥ prītasya ca vacaḥ śṛṇu

    "The king of dharma (Yama) said, O Rāma, to the crow stationed on the eastern part of the sacrificial hall: 'O bird, I am well pleased with you; hear the word of [me who am] pleased."

    "हे राम! धर्मराज (यम) ने यज्ञशाला के पूर्वी भाग में बैठे कौए से कहा — 'हे पक्षी! मैं तुझसे अत्यंत प्रसन्न हूँ; प्रसन्न हुए मेरा वचन सुन।"

  24. Verse 24

    यथान्ये विविधै रोगैः पीड्यन्ते प्राणिनो मया । ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः ॥

    yathānye vividhai rogaiḥ pīḍyante prāṇino mayā | te na te prabhaviṣyanti mayi prīte na saṃśayaḥ

    "'As other living beings are afflicted by me with various diseases, those [diseases] shall not prevail over your kind, since I am pleased — no doubt of it."

    "'जैसे अन्य प्राणी मेरे द्वारा विविध रोगों से पीड़ित होते हैं, वे रोग तेरी जाति पर नहीं चलेंगे, क्योंकि मैं प्रसन्न हूँ — इसमें संदेह नहीं।"

  25. Verse 25

    मृत्युतस् ते भयं नास्ति वरान् मम विहंगम । यावत् त्वां न वधिष्यन्ति नरास् तावद् भविष्यसि ॥

    mṛtyutas te bhayaṃ nāsti varān mama vihaṃgama | yāvat tvāṃ na vadhiṣyanti narās tāvad bhaviṣyasi

    "'From death you have no fear, by my boon, O bird; as long as men do not slay you, so long shall you endure."

    "'हे विहंगम! मेरे वर से तुझे मृत्यु का भय नहीं; जब तक मनुष्य तुझे न मारें, तब तक तू जीवित रहेगा।"

  26. Verse 26

    ये च मद्विषयस्थास् तु मानवाः क्षुधयार्दिताः । त्वयि भुक्ते तु तृप्तास् ते भविष्यन्ति सबान्धवाः ॥

    ye ca madviṣayasthās tu mānavāḥ kṣudhayārditāḥ | tvayi bhukte tu tṛptās te bhaviṣyanti sabāndhavāḥ

    "'And those men in my domain who are afflicted by hunger [i.e. the departed] — when you have been fed, they, together with their kinsmen, shall become satisfied.'"

    "'और मेरे विषय (लोक) में स्थित जो मनुष्य भूख से पीड़ित हैं (अर्थात पितर), वे तेरे भोजन करने पर अपने बंधुओं सहित तृप्त हो जाएँगे।'"

  27. Verse 27

    वरुणस् त्व् अब्रवीद् धंसं गङ्गातोयविचारिणम् । श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्ररथेश्वर ॥

    varuṇas tv abravīd dhaṃsaṃ gaṅgātoyavicāriṇam | śrūyatāṃ prītisaṃyuktaṃ vacaḥ patraratheśvara

    "And Varuṇa said to the swan that moves on Gaṅgā's waters: 'Hear, O lord of birds, a word joined with affection."

    "और वरुण ने गंगा के जल में विचरनेवाले हंस से कहा — 'हे पक्षिराज! प्रीति से युक्त वचन सुन।"

  28. Verse 28

    वर्णो मनोहरः सौम्यश् चन्द्रमण्डलसंनिभः । भविष्यति तवोदग्रः शुक्लफेनसमप्रभः ॥

    varṇo manoharaḥ saumyaś candramaṇḍalasaṃnibhaḥ | bhaviṣyati tavodagraḥ śuklaphenasamaprabhaḥ

    "'A lovely, gentle colour, resembling the orb of the moon, bright and with the splendour of white foam, shall be yours."

    "'चंद्रमंडल के समान, मनोहर, सौम्य, उज्ज्वल और श्वेत फेन के समान कांतिवाला तेरा वर्ण होगा।"

  29. Verse 29

    मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नित्यं भविष्यसि । प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिम् एतन् मे प्रीतिलक्षणम् ॥

    maccharīraṃ samāsādya kānto nityaṃ bhaviṣyasi | prāpsyase cātulāṃ prītim etan me prītilakṣaṇam

    "'Having taken on [the colour of] my body (the waters), you shall ever be beautiful, and shall gain incomparable delight — this is my mark of favour.'"

    "'मेरे शरीर (जल) का वर्ण पाकर तू सदा कांतिमान रहेगा, और अतुल प्रीति प्राप्त करेगा — यही मेरी प्रीति का चिह्न है।'"

  30. Verse 30

    हंसानां हि पुरा राम न वर्णः सर्वपाण्डुरः । पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः ॥

    haṃsānāṃ hi purā rāma na varṇaḥ sarvapāṇḍuraḥ | pakṣā nīlāgrasaṃvītāḥ kroḍāḥ śaṣpāgranirmalāḥ

    "For formerly, O Rāma, the colour of swans was not all-white; their wings were tipped with dark edges, their breasts clear as the tips of fresh grass."

    "हे राम! क्योंकि पूर्वकाल में हंसों का वर्ण पूर्णतः श्वेत नहीं था; उनके पंख नील किनारोंवाले थे और वक्षःस्थल ताजी घास के अग्रभाग के समान स्वच्छ थे।"

  31. Verse 31

    अथाब्रवीद् वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् । हैरण्यं संप्रयच्छामि वर्णं प्रीतिस् तवाप्य् अहम् ॥

    athābravīd vaiśravaṇaḥ kṛkalāsaṃ girau sthitam | hairaṇyaṃ saṃprayacchāmi varṇaṃ prītis tavāpy aham

    "Then Vaiśravaṇa (Kubera) said to the chameleon stationed on the mountain: 'I grant you a golden colour; favour toward you is mine too."

    "तब वैश्रवण (कुबेर) ने पर्वत पर बैठे गिरगिट से कहा — 'मैं तुझे स्वर्णमय वर्ण प्रदान करता हूँ; तेरे प्रति प्रीति मेरी भी है।"

  32. Verse 32

    सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम् । एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति ॥

    sadravyaṃ ca śiro nityaṃ bhaviṣyati tavākṣayam | eṣa kāñcanako varṇo matprītyā te bhaviṣyati

    "'And your head (crest) shall ever be imperishable, as if filled with precious substance; this golden colour shall be yours by my favour.'"

    "'और तेरा सिर (शिखा) सदा अक्षय, मानो बहुमूल्य द्रव्य से भरा रहेगा; यह स्वर्णमय वर्ण मेरी प्रीति से तुझे प्राप्त होगा।'"

  33. Verse 33

    एवं दत्त्वा वरांस् तेभ्यस् तस्मिन् यज्ञोत्सवे सुराः । निवृत्ते सह राज्ञा वै पुनः स्वभवनं गताः ॥

    evaṃ dattvā varāṃs tebhyas tasmin yajñotsave surāḥ | nivṛtte saha rājñā vai punaḥ svabhavanaṃ gatāḥ

    "Thus, having given boons to them at that sacrificial festival, the gods, when it was concluded, together with the king, went again to their own dwellings."

    "इस प्रकार उस यज्ञोत्सव में उन्हें वर देकर देवता, यज्ञ के संपन्न होने पर, राजा के साथ फिर अपने भवन को चले गए।"