Sarga 10
Uttara Kanda
42 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अथाब्रवीद् द्विजं रामः कथं ते भ्रातरो वने । कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस् तपश् चेरुर् महाव्रताः ॥
athābravīd dvijaṃ rāmaḥ kathaṃ te bhrātaro vane | kīdṛśaṃ tu tadā brahmaṃs tapaś cerur mahāvratāḥ
Then Rāma said to the brahmin: "How did those brothers fare in the forest? And of what kind, O brahmin, was the great-vowed austerity they then performed?"
तब राम ने उस द्विज से कहा — "वे भाई वन में कैसे रहे? और हे ब्रह्मन्! उन महाव्रतियों ने तब कैसा तप किया?"
Verse 2
अगस्त्यस् त्व् अब्रवीत् तत्र रामं प्रयत मानसं । तांस् तान् धर्मविधींस् तत्र भ्रातरस् ते समाविशन् ॥
agastyas tv abravīt tatra rāmaṃ prayata mānasaṃ | tāṃs tān dharmavidhīṃs tatra bhrātaras te samāviśan
Agastya then said there to Rāma of devout mind: "Those brothers entered upon these various ordinances of dharma there."
अगस्त्य ने तब वहाँ प्रयत मनवाले राम से कहा — "उन भाइयों ने वहाँ इन विविध धर्म-विधियों का आचरण किया।"
Verse 3
कुम्भकर्णस् तदा यत्तो नित्यं धर्मपरायणः । तताप ग्रैष्मिके काले पञ्चस्व् अग्निष्व् अवस्थितः ॥
kumbhakarṇas tadā yatto nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ | tatāpa graiṣmike kāle pañcasv agniṣv avasthitaḥ
"Kumbhakarṇa then, intent and ever devoted to dharma, performed austerity in the summer season, stationed amid the five fires (pañcāgni)."
"तब सदा धर्मपरायण कुम्भकर्ण ने उद्यत होकर ग्रीष्म काल में पंचाग्नियों के बीच स्थित रहकर तप किया।"
Verse 4
वर्षे मेघोदकक्लिन्नो वीरासनम् असेवत । नित्यं च शैशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः ॥
varṣe meghodakaklinno vīrāsanam asevata | nityaṃ ca śaiśire kāle jalamadhyapratiśrayaḥ
"In the rains, drenched by the water of the clouds, he kept the hero's posture (vīrāsana); and ever in the cold season he took his refuge in the midst of water."
"वर्षा में मेघों के जल से भीगते हुए उसने वीरासन का सेवन किया; और सदा शिशिर काल में जल के बीच आश्रय लेकर रहा।"
Verse 5
एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः । धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च ॥
evaṃ varṣasahasrāṇi daśa tasyāticakramuḥ | dharme prayatamānasya satpathe niṣṭhitasya ca
"Thus ten thousand years passed for him, as he strove in dharma and stood firm upon the good path."
"इस प्रकार धर्म में प्रयत्नशील और सन्मार्ग पर स्थित उसके दस सहस्र वर्ष बीत गए।"
Verse 6
विभीषणस् तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः । पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान् ॥
vibhīṣaṇas tu dharmātmā nityaṃ dharmaparaḥ śuciḥ | pañcavarṣasahasrāṇi pādenaikena tasthivān
"But Vibhīṣaṇa the righteous, ever intent on dharma and pure, stood for five thousand years upon a single foot."
"किंतु सदा धर्मपरायण, पवित्र धर्मात्मा विभीषण पाँच सहस्र वर्ष तक एक ही पैर पर खड़ा रहा।"
Verse 7
समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश् चाप्सरोगणाः । पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश् चापि देवताः ॥
samāpte niyame tasya nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ | papāta puṣpavarṣaṃ ca kṣubhitāś cāpi devatāḥ
"When his observance was completed, the hosts of apsarases danced, a rain of flowers fell, and the gods too were stirred."
"उसका नियम पूर्ण होने पर अप्सरागण नाचने लगे, पुष्पवर्षा हुई और देवता भी क्षुब्ध (प्रसन्नता से विचलित) हो उठे।"
Verse 8
पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत । तस्थौ चोर्ध्वशिरो बाहुः स्वाध्यायधृतमानसः ॥
pañcavarṣasahasrāṇi sūryaṃ caivānvavartata | tasthau cordhvaśiro bāhuḥ svādhyāyadhṛtamānasaḥ
"For five thousand years he faced the sun, and stood with head and arm uplifted, his mind fixed on sacred study."
"पाँच सहस्र वर्ष तक उसने सूर्य की ओर मुख रखा और सिर तथा भुजा ऊपर उठाए हुए, स्वाध्याय में मन लगाए खड़ा रहा।"
Verse 9
एवं विभीषणस्यापि गतानि नियतात्मनः । दशवर्षसहस्राणि स्वर्गस्थस्येव नन्दने ॥
evaṃ vibhīṣaṇasyāpi gatāni niyatātmanaḥ | daśavarṣasahasrāṇi svargasthasyeva nandane
"Thus for Vibhīṣaṇa too, of restrained soul, ten thousand years passed, as for one dwelling in heaven in the garden of Nandana."
"इस प्रकार संयतात्मा विभीषण के भी दस सहस्र वर्ष वैसे ही बीत गए जैसे स्वर्ग में नंदन वन में रहनेवाले के।"
Verse 10
दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः । पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश् चाग्नौ जुहाव सः ॥
daśavarṣasahasraṃ tu nirāhāro daśānanaḥ | pūrṇe varṣasahasre tu śiraś cāgnau juhāva saḥ
"But Daśagrīva fasted for ten thousand years; and when each thousand years was full, he offered one of his heads into the fire."
"किंतु दशानन दस सहस्र वर्ष तक निराहार रहा; और जब प्रत्येक सहस्र वर्ष पूर्ण होता, तब वह अपना एक सिर अग्नि में हवन कर देता।"
Verse 11
एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः । शिरांसि नव चाप्य् अस्य प्रविष्टानि हुताशनम् ॥
evaṃ varṣasahasrāṇi nava tasyāticakramuḥ | śirāṃsi nava cāpy asya praviṣṭāni hutāśanam
"Thus nine thousand years passed for him, and nine of his heads had entered the fire."
"इस प्रकार उसके नौ सहस्र वर्ष बीत गए, और उसके नौ सिर अग्नि में प्रविष्ट हो चुके।"
Verse 12
अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः । छेत्तुकामः स धर्मात्मा प्राप्तश् चात्र पितामहः ॥
atha varṣasahasre tu daśame daśamaṃ śiraḥ | chettukāmaḥ sa dharmātmā prāptaś cātra pitāmahaḥ
"Then in the tenth thousand of years, when that righteous one wished to cut off his tenth head, the Grandsire arrived there."
"तब दसवें सहस्र वर्ष में, जब वह धर्मात्मा अपना दसवाँ सिर काटना चाहता था, तभी पितामह वहाँ आ पहुँचे।"
Verse 13
पितामहस् तु सुप्रीतः सार्धं देवैर् उपस्थितः । वत्स वत्स दशग्रीव प्रीतो ऽस्मीत्य् अभ्यभाषत ॥
pitāmahas tu suprītaḥ sārdhaṃ devair upasthitaḥ | vatsa vatsa daśagrīva prīto 'smīty abhyabhāṣata
"The Grandsire, greatly pleased, attended by the gods, said: 'Child, child, Daśagrīva, I am pleased.'"
"अत्यंत प्रसन्न पितामह, देवों सहित उपस्थित होकर बोले — 'वत्स, वत्स दशग्रीव! मैं प्रसन्न हूँ।'"
Verse 14
शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस् ते ऽभिकाङ्क्षितः । किं ते कामं करोम्य् अद्य न वृथा ते परिश्रमः ॥
śīghraṃ varaya dharmajña varo yas te 'bhikāṅkṣitaḥ | kiṃ te kāmaṃ karomy adya na vṛthā te pariśramaḥ
"'Quickly choose, O knower of dharma, the boon that you desire; what wish of yours shall I fulfil today? Your toil shall not be in vain.'"
"'हे धर्मज्ञ! शीघ्र ही वह वर माँग जो तुझे अभीष्ट है; आज मैं तेरी कौन-सी कामना पूरी करूँ? तेरा परिश्रम व्यर्थ नहीं जाएगा।'"
Verse 15
ततो ऽब्रवीद् दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा ॥
tato 'bravīd daśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā | praṇamya śirasā devaṃ harṣagadgadayā girā
"Then Daśagrīva, with gladdened inner self, bowing his head to the god, spoke with a voice faltering for joy:"
"तब दशग्रीव, प्रसन्न अंतःकरण से, देव को सिर झुकाकर प्रणाम करके, हर्ष से गद्गद वाणी में बोला —"
Verse 16
भगवन् प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद् भयम् । नास्ति मृत्युसमः शत्रुर् अमरत्वम् अतो वृणे ॥
bhagavan prāṇināṃ nityaṃ nānyatra maraṇād bhayam | nāsti mṛtyusamaḥ śatrur amaratvam ato vṛṇe
"'Venerable one, for living beings there is ever no fear save from death; there is no foe equal to death; therefore I choose immortality."
"'हे भगवन्! प्राणियों को मृत्यु के सिवा और किसी से नित्य भय नहीं होता; मृत्यु के समान कोई शत्रु नहीं; इसलिए मैं अमरत्व माँगता हूँ।"
Verse 17
सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् । अवध्यः स्यां प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वतम् ॥
suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām | avadhyaḥ syāṃ prajādhyakṣa devatānāṃ ca śāśvatam
"'May I be forever unslayable, O overseer of creatures, by suparṇas (Garuḍas), nāgas, and yakṣas, by daityas, dānavas, and rākṣasas, and by the gods."
"'हे प्रजाध्यक्ष! मैं सुपर्णों (गरुड़ों), नागों और यक्षों से, दैत्यों, दानवों और राक्षसों से, तथा देवताओं से सदा के लिए अवध्य हो जाऊँ।"
Verse 18
न हि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्व् अमरपूजित । तृणभूता हि मे सर्वे प्राणिनो मानुषादयः ॥
na hi cintā mamānyeṣu prāṇiṣv amarapūjita | tṛṇabhūtā hi me sarve prāṇino mānuṣādayaḥ
"'For I have no concern about other living beings, O honoured of the immortals; all beings — men and the rest — are as mere grass to me.'"
"'हे अमरपूजित! अन्य प्राणियों की मुझे कोई चिंता नहीं; मनुष्य आदि समस्त प्राणी तो मेरे लिए तृण के समान हैं।'"
Verse 19
एवम् उक्तस् तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा । उवाच वचनं राम सह देवैः पितामहः ॥
evam uktas tu dharmātmā daśagrīveṇa rakṣasā | uvāca vacanaṃ rāma saha devaiḥ pitāmahaḥ
"Thus addressed by the rākṣasa Daśagrīva, the righteous Grandsire, together with the gods, spoke this word, O Rāma:"
"हे राम! राक्षस दशग्रीव के इस प्रकार कहने पर धर्मात्मा पितामह ने देवों के साथ यह वचन कहा —"
Verse 20
भविष्यत्य् एवम् एवैतत् तव राक्षसपुंगव । शृणु चापि वचो भूयः प्रीतस्येह शुभं मम ॥
bhaviṣyaty evam evaitat tava rākṣasapuṃgava | śṛṇu cāpi vaco bhūyaḥ prītasyeha śubhaṃ mama
"'It shall be even so for you, O bull among rākṣasas; and hear again, well pleased as I am, this auspicious word of mine."
"'हे राक्षसश्रेष्ठ! तेरा यह वर ऐसा ही होगा; और प्रसन्न हुए मेरा यह शुभ वचन भी फिर सुन।"
Verse 21
हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वम् अग्नौ त्वयानघ । पुनस् तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ॥
hutāni yāni śīrṣāṇi pūrvam agnau tvayānagha | punas tāni bhaviṣyanti tathaiva tava rākṣasa
"'Those heads that were formerly offered by you into the fire, O sinless one — those shall come back to you again, just as before, O rākṣasa.'"
"'हे अनघ राक्षस! जो सिर तूने पहले अग्नि में हवन किए हैं, वे फिर वैसे ही तुझे प्राप्त हो जाएँगे।'"
Verse 22
एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः । अग्नौ हुतानि शीर्षाणि यानि तान्य् उत्थितानि वै ॥
evaṃ pitāmahoktasya daśagrīvasya rakṣasaḥ | agnau hutāni śīrṣāṇi yāni tāny utthitāni vai
"Thus, for the rākṣasa Daśagrīva whom the Grandsire had so addressed, the heads that had been offered into the fire indeed rose up again."
"इस प्रकार पितामह द्वारा कहे गए राक्षस दशग्रीव के, अग्नि में हवन किए गए जो सिर थे, वे निश्चय ही फिर उठ खड़े हुए।"
Verse 23
एवम् उक्त्व्वा तु तं राम दशग्रीवं प्रजापतिः । विभीषणम् अथोवाच वाक्यं लोकपितामहः ॥
evam uktvvā tu taṃ rāma daśagrīvaṃ prajāpatiḥ | vibhīṣaṇam athovāca vākyaṃ lokapitāmahaḥ
"Having thus spoken to Daśagrīva, O Rāma, the Prajāpati, the Grandsire of the worlds, then said this word to Vibhīṣaṇa:"
"हे राम! दशग्रीव से इस प्रकार कहकर प्रजापति, लोकपितामह ने तब विभीषण से यह वचन कहा —"
Verse 24
विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना । परितुष्टो ऽस्मि धर्मज्ञ वरं वरय सुव्रत ॥
vibhīṣaṇa tvayā vatsa dharmasaṃhitabuddhinā | parituṣṭo 'smi dharmajña varaṃ varaya suvrata
"'Vibhīṣaṇa, my child, whose mind is joined to dharma — I am well pleased, O knower of dharma; choose a boon, O one of good vows.'"
"'हे वत्स विभीषण! धर्मयुक्त बुद्धिवाले तुझसे मैं प्रसन्न हूँ; हे धर्मज्ञ! हे सुव्रत! वर माँग।'"
Verse 25
विभीषणस् तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः । वृतः सर्वगुणैर् नित्यं चन्द्रमा इव रश्मिभिः ॥
vibhīṣaṇas tu dharmātmā vacanaṃ prāha sāñjaliḥ | vṛtaḥ sarvaguṇair nityaṃ candramā iva raśmibhiḥ
"But Vibhīṣaṇa the righteous, with joined palms, spoke this word, ever clothed in all virtues as the moon by its rays:"
"किंतु धर्मात्मा विभीषण, अपनी किरणों से मंडित चंद्रमा के समान सदा सब गुणों से युक्त, हाथ जोड़कर यह वचन बोला —"
Verse 26
भगवन् कृतकृत्यो ऽहं यन् मे लोकगुरुः स्वयम् । प्रीतो यदि त्वं दातव्यं वरं मे शृणु सुव्रत ॥
bhagavan kṛtakṛtyo 'haṃ yan me lokaguruḥ svayam | prīto yadi tvaṃ dātavyaṃ varaṃ me śṛṇu suvrata
"'Venerable one, I am fulfilled, in that the teacher of the worlds has himself [come] to me; if you are pleased, the boon to be given to me — hear it, O one of good vows."
"'हे भगवन्! मैं कृतकृत्य हूँ, कि लोकगुरु स्वयं मेरे पास [पधारे]; हे सुव्रत! यदि आप प्रसन्न हैं तो मुझे जो वर देना हो, वह सुनिए।"
Verse 27
या या मे जायते बुद्धिर् येषु येष्व् आश्रमेष्व् इह । सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तं धर्मं च पालये ॥
yā yā me jāyate buddhir yeṣu yeṣv āśrameṣv iha | sā sā bhavatu dharmiṣṭhā taṃ taṃ dharmaṃ ca pālaye
"'Whatever thought arises in me, in whatsoever stations of life here, may each be most righteous, and may I uphold each several dharma."
"'यहाँ जिन-जिन आश्रमों (जीवन-स्थितियों) में मुझमें जो-जो बुद्धि उत्पन्न हो, वह प्रत्येक परम धार्मिक हो, और मैं उस-उस धर्म का पालन करूँ।"
Verse 28
एष मे परमोदार वरः परमको मतः । न हि धर्माभिरक्तानां लोके किं चन दुर्लभम् ॥
eṣa me paramodāra varaḥ paramako mataḥ | na hi dharmābhiraktānāṃ loke kiṃ cana durlabham
"'This is my chosen boon, O most noble one; for to those devoted to dharma there is nothing whatever hard to obtain in the world.'"
"'हे परम उदार! यही मेरा अभीष्ट परम वर है; क्योंकि धर्म में अनुरक्त लोगों के लिए संसार में कुछ भी दुर्लभ नहीं है।'"
Verse 29
अथ प्रजापतिः प्रीतो विभीषणम् उवाच ह । धर्मिष्ठस् त्वं यथा वत्स तथा चैतद् भविष्यति ॥
atha prajāpatiḥ prīto vibhīṣaṇam uvāca ha | dharmiṣṭhas tvaṃ yathā vatsa tathā caitad bhaviṣyati
"Then the Prajāpati, pleased, said to Vibhīṣaṇa: 'Since you are most righteous, child, so shall it be."
"तब प्रजापति ने प्रसन्न होकर विभीषण से कहा — 'हे वत्स! तू जैसा परम धार्मिक है, वैसा ही यह होगा।"
Verse 30
यस्माद् राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्षण । नाधर्मे जायते बुद्धिर् अमरत्वं ददामि ते ॥
yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarṣaṇa | nādharme jāyate buddhir amaratvaṃ dadāmi te
"'Because even in you, born in a rākṣasa womb, O crusher of foes, the mind does not incline to unrighteousness — I grant you immortality.'"
"'हे अमित्रकर्शन! चूँकि राक्षस योनि में उत्पन्न होकर भी तेरी बुद्धि अधर्म की ओर नहीं झुकती, इसलिए मैं तुझे अमरत्व प्रदान करता हूँ।'"
Verse 31
कुम्भकर्णाय तु वरं प्रयच्छन्तम् अरिंदम । प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयो ऽब्रुवन् ॥
kumbhakarṇāya tu varaṃ prayacchantam ariṃdama | prajāpatiṃ surāḥ sarve vākyaṃ prāñjalayo 'bruvan
"But as the Grandsire was about to grant a boon to Kumbhakarṇa, O tamer of foes, all the gods with joined palms spoke this word:"
"किंतु हे अरिंदम! कुम्भकर्ण को वर देने के लिए उद्यत प्रजापति से समस्त देव हाथ जोड़कर यह वचन बोले —"
Verse 32
न तावत् कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस् त्वया । जानीषे हि यथा लोकांस् त्रासयत्य् एष दुर्मतिः ॥
na tāvat kumbhakarṇāya pradātavyo varas tvayā | jānīṣe hi yathā lokāṃs trāsayaty eṣa durmatiḥ
"'A boon ought not to be granted by you to Kumbhakarṇa just yet; for you know how this evil-minded one terrifies the worlds."
"'कुम्भकर्ण को अभी आप वर न दीजिए; क्योंकि आप जानते ही हैं कि यह दुर्बुद्धि लोकों को किस प्रकार त्रस्त करता है।"
Verse 33
नन्दने ऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश । अनेन भक्षिता ब्रह्मन् ऋषयो मानुषास् तथा ॥
nandane 'psarasaḥ sapta mahendrānucarā daśa | anena bhakṣitā brahman ṛṣayo mānuṣās tathā
"'By him, in the garden of Nandana, seven apsarases and ten attendants of great Indra were devoured, O brahmin, and sages and men as well."
"'हे ब्रह्मन्! इसने नंदन वन में सात अप्सराओं और महेंद्र के दस अनुचरों को, तथा ऋषियों और मनुष्यों को भी खा डाला।"
Verse 34
वरव्याजेन मोहो ऽस्मै दीयताम् अमितप्रभ । लोकानां स्वस्ति चैव स्याद् भवेद् अस्य च संनतिः ॥
varavyājena moho 'smai dīyatām amitaprabha | lokānāṃ svasti caiva syād bhaved asya ca saṃnatiḥ
"'Through the pretext of a boon let delusion (stupor) be given to him, O one of measureless splendour, so that there may be welfare for the worlds, and his restraint may come to pass.'"
"'हे अमित प्रभ! इसे वर के बहाने मोह (निद्रा) दे दीजिए, ताकि लोकों का कल्याण हो और इस पर अंकुश लग जाए।'"
Verse 35
एवम् उक्तः सुरैर् ब्रह्माचिन्तयत् पद्मसंभवः । चिन्तिता चोपतस्थे ऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती ॥
evam uktaḥ surair brahmācintayat padmasaṃbhavaḥ | cintitā copatasthe 'sya pārśvaṃ devī sarasvatī
"Thus addressed by the gods, Brahmā the lotus-born reflected; and, being called to mind, the goddess Sarasvatī came to his side."
"देवों के इस प्रकार कहने पर कमलयोनि ब्रह्मा ने विचार किया; और स्मरण करते ही देवी सरस्वती उनके पार्श्व में उपस्थित हो गईं।"
Verse 36
प्राञ्जलिः सा तु पर्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती । इयम् अस्म्य् आगता देवकिं कार्यं करवाण्य् अहम् ॥
prāñjaliḥ sā tu parśvasthā prāha vākyaṃ sarasvatī | iyam asmy āgatā devakiṃ kāryaṃ karavāṇy aham
"Standing at his side with joined palms, Sarasvatī spoke this word: 'Here I am come, O god; what task shall I do?'"
"पार्श्व में खड़ी हुई सरस्वती हाथ जोड़कर यह वचन बोलीं — 'हे देव! मैं यहाँ आ गई हूँ; मैं क्या कार्य करूँ?'"
Verse 37
प्रजापतिस् तु तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम् । वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता ॥
prajāpatis tu tāṃ prāptāṃ prāha vākyaṃ sarasvatīm | vāṇi tvaṃ rākṣasendrasya bhava yā devatepsitā
"The Prajāpati said this word to Sarasvatī who had come: 'O Vāṇī, be you to the lord of rākṣasas such as the gods desire.'"
"तब प्रजापति ने उपस्थित सरस्वती से यह वचन कहा — 'हे वाणी! तुम राक्षसेंद्र की वाणी में वैसी हो जाओ जैसी देवता चाहते हैं।'"
Verse 38
तथेत्य् उक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिर् अथाब्रवीत् । कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः ॥
tathety uktvā praviṣṭā sā prajāpatir athābravīt | kumbhakarṇa mahābāho varaṃ varaya yo mataḥ
"Saying 'So be it,' she entered [into him]; and then the Prajāpati said: 'Kumbhakarṇa, mighty-armed one, choose the boon you desire.'"
"'तथास्तु' कहकर वह [उसमें] प्रविष्ट हो गईं; तब प्रजापति ने कहा — 'हे महाबाहु कुम्भकर्ण! जो तुझे अभीष्ट हो, वह वर माँग।'"
Verse 39
कुम्भकर्णस् तु तद् वाक्यं श्रुत्वा वचनम् अब्रवीत् । स्वप्तुं वर्षाण्य् अनेकानि देवदेव ममेप्सितम् ॥
kumbhakarṇas tu tad vākyaṃ śrutvā vacanam abravīt | svaptuṃ varṣāṇy anekāni devadeva mamepsitam
"Kumbhakarṇa, hearing that word, spoke [thus, under her influence]: 'To sleep for many years, O god of gods, is my desire.'"
"कुम्भकर्ण वह वचन सुनकर [सरस्वती के प्रभाव से] बोला — 'हे देवदेव! अनेक वर्षों तक सोना मेरा अभीष्ट है।'"
Verse 40
एवम् अस्त्व् इति तं चोक्त्वा सह देवैः पितामहः । देवी सरस्वती चैव मुक्त्वा तं प्रययौ दिवम् ॥
evam astv iti taṃ coktvā saha devaiḥ pitāmahaḥ | devī sarasvatī caiva muktvā taṃ prayayau divam
"Having said 'So be it' to him, the Grandsire, together with the gods, and the goddess Sarasvatī too, released him and went to heaven."
"'तथास्तु' कहकर पितामह, देवों सहित, तथा देवी सरस्वती भी, उसे छोड़कर स्वर्ग को चले गए।"
Verse 41
कुम्भकर्णस् तु दुष्टात्मा चिन्तयाम् आस दुःखितः । कीर्दृशं किं न्व् इदं वाक्यं ममाद्य वदनाच् च्युतम् ॥
kumbhakarṇas tu duṣṭātmā cintayām āsa duḥkhitaḥ | kīrdṛśaṃ kiṃ nv idaṃ vākyaṃ mamādya vadanāc cyutam
"But the evil-souled Kumbhakarṇa, distressed, reflected: 'What manner of word is this that has now fallen from my mouth?'"
"किंतु दुष्टात्मा कुम्भकर्ण दुःखी होकर सोचने लगा — 'यह कैसा वचन आज मेरे मुख से निकल गया?'"
Verse 42
एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः । श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन् सुखम् ॥
evaṃ labdhavarāḥ sarve bhrātaro dīptatejasaḥ | śleṣmātakavanaṃ gatvā tatra te nyavasan sukham
"Thus all the brothers, of blazing splendour, having won their boons, went to the Śleṣmātaka forest and dwelt there in happiness."
"इस प्रकार दीप्त तेजवाले वे सब भाई वर पाकर श्लेष्मातक वन में जाकर वहाँ सुखपूर्वक निवास करने लगे।"