Sarga 9
Yuddha Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततो निकुम्भो रभसः सूर्यशत्रुर् महाबलः । सुप्तघ्नो यज्ञकोपश् च महापार्श्वो महोअरः ॥
tato nikumbho rabhasaḥ sūryaśatrur mahābalaḥ | suptaghno yajñakopaś ca mahāpārśvo mahoaraḥ
Then Nikumbha, Rabhasa, the mighty Sūryaśatru, Suptaghna, Yajñakopa, Mahāpārśva, and Mahodara,
तब निकुम्भ, रभस, महाबली सूर्यशत्रु, सुप्तघ्न, यज्ञकोप, महापार्श्व, महोदर,
Verse 2
अग्निकेतुश् च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश् च राक्षसः । इन्द्रजिच् च महातेजा बलवान् रावणात्मजः ॥
agniketuś ca durdharṣo raśmiketuś ca rākṣasaḥ | indrajic ca mahātejā balavān rāvaṇātmajaḥ
and the invincible Agniketu, and the rākṣasa Raśmiketu, and Indrajit of great splendor and might, the son of Rāvaṇa,
दुर्धर्ष अग्निकेतु, राक्षस रश्मिकेतु, और महातेजस्वी बलवान रावणपुत्र इंद्रजित,
Verse 3
प्रहस्तो ऽथ विरूपाक्षो वज्रदंष्ट्रो महाबलः । धूम्राक्षश् चातिकायश् च दुर्मुखश् चैव राक्षसः ॥
prahasto 'tha virūpākṣo vajradaṃṣṭro mahābalaḥ | dhūmrākṣaś cātikāyaś ca durmukhaś caiva rākṣasaḥ
and Prahasta, and Virūpākṣa, and the mighty Vajradaṃṣṭra, and Dhūmrākṣa, and Atikāya, and the rākṣasa Durmukha —
प्रहस्त, विरूपाक्ष, महाबली वज्रदंष्ट्र, धूम्राक्ष, अतिकाय, और राक्षस दुर्मुख —
Verse 4
परिघान् पट्टसान् प्रासाञ् शक्तिशूलपरश्वधान् । चापानि च सबाणानि खड्गांश् च विपुलाञ् शितान् ॥
parighān paṭṭasān prāsāñ śaktiśūlaparaśvadhān | cāpāni ca sabāṇāni khaḍgāṃś ca vipulāñ śitān
grasping iron bars, pikes, javelins, lances, tridents, battle-axes, bows with arrows, and broad whetted swords,
परिघ, पट्टिश, प्रास, शक्ति, शूल, परशु, बाण सहित धनुष, और विस्तीर्ण तीक्ष्ण तलवारें —
Verse 5
प्रगृह्य परमक्रुद्धाः समुत्पत्य च राक्षसाः । अब्रुवन् रावणं सर्वे प्रदीप्ता इव तेजसा ॥
pragṛhya paramakruddhāḥ samutpatya ca rākṣasāḥ | abruvan rāvaṇaṃ sarve pradīptā iva tejasā
in supreme wrath the rākṣasas leapt up and spoke to Rāvaṇa, all of them blazing as it were with their fiery energy.
हाथ में लेकर, अत्यंत क्रुद्ध होकर वे राक्षस उछल पड़े और सभी तेज से मानो जलते हुए रावण से बोले।
Verse 6
अद्य रामं वधिष्यामः सुग्रीवं च सलक्ष्मणम् । कृपणं च हनूमन्तं लङ्का येन प्रधर्षिता ॥
adya rāmaṃ vadhiṣyāmaḥ sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam | kṛpaṇaṃ ca hanūmantaṃ laṅkā yena pradharṣitā
"This day we shall slay Rāma, and Sugrīva with Lakṣmaṇa, and that wretched Hanumān by whom Laṅkā was assaulted."
"आज हम राम का, लक्ष्मण सहित सुग्रीव का, और उस दीन हनुमान का, जिसने लंका को धर्षित किया, वध कर डालेंगे।"
Verse 7
तान् गृहीतायुधान् सर्वान् वारयित्वा विभीषणः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यं पुनः प्रत्युपवेश्य तान् ॥
tān gṛhītāyudhān sarvān vārayitvā vibhīṣaṇaḥ | abravīt prāñjalir vākyaṃ punaḥ pratyupaveśya tān
Restraining all those who had taken up their weapons, Vibhīṣaṇa, making them sit down again, spoke these words with folded hands.
आयुध उठाए हुए उन सबको रोककर, और उन्हें फिर से बैठाकर, विभीषण ने हाथ जोड़कर ये वचन कहे।
Verse 8
अप्य् उपायैस् त्रिभिस् तात यो ऽर्थः प्राप्तुं न शक्यते । तस्य विक्रमकालांस् तान् युक्तान् आहुर् मनीषिणः ॥
apy upāyais tribhis tāta yo 'rthaḥ prāptuṃ na śakyate | tasya vikramakālāṃs tān yuktān āhur manīṣiṇaḥ
"That aim which cannot be gained by the three means, dear kinsmen, for that the wise declare these occasions of valor to be fitting.
"हे तात, जो प्रयोजन (साम, दान, भेद — इन) तीन उपायों से प्राप्त नहीं किया जा सकता, मनीषी जन उसी के लिए पराक्रम के ये अवसर उचित बताते हैं।
Verse 9
प्रमत्तेष्व् अभियुक्तेषु दैवेन प्रहतेषु च । विक्रमास् तात सिध्यन्ति परीक्ष्य विधिना कृताः ॥
pramatteṣv abhiyukteṣu daivena prahateṣu ca | vikramās tāta sidhyanti parīkṣya vidhinā kṛtāḥ
Acts of valor succeed, dear ones, when they are made against the heedless, the hard-pressed, and those smitten by fate — undertaken with due method and after examination.
हे तात, पराक्रम तभी सफल होते हैं जब वे असावधान, घिरे हुए और दैव से आहत शत्रुओं पर, विधिपूर्वक और परीक्षा करके किए जाएँ।
Verse 10
अप्रमत्तं कथं तं तु विजिगीषुं बले स्थितम् । जितरोषं दुराधर्षं प्रधर्षयितुम् इच्छथ ॥
apramattaṃ kathaṃ taṃ tu vijigīṣuṃ bale sthitam | jitaroṣaṃ durādharṣaṃ pradharṣayitum icchatha
But how do you hope to assail one who is heedful, bent on conquest, firm in his strength, master of his anger, and unassailable?
किंतु जो सावधान है, विजय का अभिलाषी है, अपने बल में स्थित है, क्रोध को जीते हुए है और दुर्धर्ष है, उस पर आक्रमण करने की इच्छा आप कैसे करते हैं?
Verse 11
समुद्रं लङ्घयित्वा तु घोरं नदनदीपतिम् । कृतं हनुमता कर्म दुष्करं तर्कयेत कः ॥
samudraṃ laṅghayitvā tu ghoraṃ nadanadīpatim | kṛtaṃ hanumatā karma duṣkaraṃ tarkayeta kaḥ
Who could reckon easy the deed Hanumān has done — having leapt across the dreadful ocean, that lord of streams and rivers?
नद-नदियों के स्वामी भयंकर समुद्र को लाँघकर हनुमान ने जो दुष्कर कार्य किया है, उसे सहज कौन मान सकता है?
Verse 12
बलान्य् अपरिमेयानि वीर्याणि च निशाचराः । परेषां सहसावज्ञा न कर्तव्या कथं चन ॥
balāny aparimeyāni vīryāṇi ca niśācarāḥ | pareṣāṃ sahasāvajñā na kartavyā kathaṃ cana
O night-rangers, the forces and the valor of our foes are beyond measure; in no way should they be rashly despised.
हे निशाचरो, शत्रुओं के बल और पराक्रम अपरिमेय हैं; उनकी किसी भी प्रकार सहसा अवज्ञा नहीं करनी चाहिए।
Verse 13
किं च राक्षसराजस्य रामेणापकृतं पुरा । आजहार जनस्थानाद् यस्य भार्यां यशस्विनः ॥
kiṃ ca rākṣasarājasya rāmeṇāpakṛtaṃ purā | ājahāra janasthānād yasya bhāryāṃ yaśasvinaḥ
And besides, what wrong was formerly done by Rāma to the rākṣasa-king, that he should carry off from Janasthāna the wife of that illustrious one?
और फिर, राक्षसराज ने राम का पहले क्या अपकार किया था, जो उसने जनस्थान से उस यशस्वी की पत्नी का हरण कर लिया?
Verse 14
खरो यद्य् अतिवृत्तस् तु रामेण निहतो रणे । अवश्यं प्राणिनां प्राणा रक्षितव्या यथा बलम् ॥
kharo yady ativṛttas tu rāmeṇa nihato raṇe | avaśyaṃ prāṇināṃ prāṇā rakṣitavyā yathā balam
If Khara, transgressing, was slain by Rāma in battle, still the lives of living beings must be protected to the utmost of one's power (and his death was his own doing).
यदि मर्यादा लाँघने वाला खर राम द्वारा रण में मारा गया, तो भी प्राणियों को अपने प्राणों की रक्षा यथाशक्ति अवश्य करनी चाहिए (और उसका वध उसका अपना किया हुआ था)।
Verse 15
एतन्निमित्तं वैदेही भयं नः सुमहद् भवेत् । आहृता सा परित्याज्या कलहार्थे कृते न किम् ॥
etannimittaṃ vaidehī bhayaṃ naḥ sumahad bhavet | āhṛtā sā parityājyā kalahārthe kṛte na kim
On this account, through Vaidehī, a very great danger would come upon us. She who was carried off must be given back; why has strife been stirred up to no purpose?
इसी कारण वैदेही के निमित्त हम पर अत्यंत महान भय आ सकता है। जो हरण की गई है, उसे लौटा देना चाहिए; व्यर्थ ही यह कलह क्यों खड़ा किया गया?
Verse 16
न नः क्षमं वीर्यवता तेन धर्मानुवर्तिना । वैरं निरर्थकं कर्तुं दीयताम् अस्य मैथिली ॥
na naḥ kṣamaṃ vīryavatā tena dharmānuvartinā | vairaṃ nirarthakaṃ kartuṃ dīyatām asya maithilī
It is not fitting for us to wage a pointless feud with that valorous one who walks in righteousness. Let Maithilī be given back to him.
धर्म पर चलने वाले उस पराक्रमी के साथ व्यर्थ का वैर करना हमारे लिए उचित नहीं है। उसकी मैथिली उसे लौटा दी जाए।
Verse 17
यावन् न सगजां साश्वां बहुरत्नसमाकुलाम् । पुरीं दारयते बाणैर् दीयताम् अस्य मैथिली ॥
yāvan na sagajāṃ sāśvāṃ bahuratnasamākulām | purīṃ dārayate bāṇair dīyatām asya maithilī
Before he tears open the city, full of elephants and horses and abounding in jewels, with his arrows, let Maithilī be given back to him.
इससे पहले कि वह हाथियों, घोड़ों और बहुत से रत्नों से भरी इस नगरी को अपने बाणों से चीर डाले, उसकी मैथिली उसे लौटा दी जाए।
Verse 18
यावत् सुघोरा महती दुर्धर्षा हरिवाहिनी । नावस्कन्दति नो लङ्कां तावत् सीता प्रदीयताम् ॥
yāvat sughorā mahatī durdharṣā harivāhinī | nāvaskandati no laṅkāṃ tāvat sītā pradīyatām
Before that most dreadful, mighty, invincible vānara host falls upon our Laṅkā, let Sītā be surrendered.
इससे पहले कि वह अत्यंत भयंकर, विशाल और दुर्धर्ष वानर-सेना हमारी लंका पर टूट पड़े, सीता समर्पित कर दी जाए।
Verse 19
विनश्येद् धि पुरी लङ्का शूराः सर्वे च राक्षसाः । रामस्य दयिता पत्नी न स्वयं यदि दीयते ॥
vinaśyed dhi purī laṅkā śūrāḥ sarve ca rākṣasāḥ | rāmasya dayitā patnī na svayaṃ yadi dīyate
For the city of Laṅkā will perish, and all the heroic rākṣasas, if Rāma's beloved wife be not given back of our own accord.
यदि राम की प्रिय पत्नी हमने स्वयं लौटा न दी, तो लंका नगरी और सभी वीर राक्षस नष्ट हो जाएँगे।
Verse 20
प्रसादये त्वां बन्धुत्वात् कुरुष्व वचनं मम । हितं पथ्यं त्व् अहं ब्रूमि दीयताम् अस्य मैथिली ॥
prasādaye tvāṃ bandhutvāt kuruṣva vacanaṃ mama | hitaṃ pathyaṃ tv ahaṃ brūmi dīyatām asya maithilī
I entreat you, out of kinship: do as I say. I speak what is salutary and wholesome — let Maithilī be given back to him.
बंधुता के नाते मैं आपसे प्रार्थना करता हूँ: मेरा कहना मानिए। मैं हितकर और कल्याणकारी वचन कहता हूँ — उसकी मैथिली उसे लौटा दी जाए।
Verse 21
पुरा शरत्सूर्यमरीचिसंनिभान्; नवाग्रपुङ्खान् सुदृढान् नृपात्मजः । सृजत्य् अमोघान् विशिखान् वधाय ते; प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥
purā śaratsūryamarīcisaṃnibhān; navāgrapuṅkhān sudṛḍhān nṛpātmajaḥ | sṛjaty amoghān viśikhān vadhāya te; pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī
Before the prince looses for your destruction those unerring arrows, like the autumn sun's rays, with fresh-feathered tips and firm — let Maithilī be given to the son of Daśaratha.
इससे पहले कि वह राजकुमार आपके विनाश के लिए शरद् के सूर्य की किरणों के समान, नवीन पंखों वाले अग्रभाग वाले, अत्यंत दृढ़ और अचूक बाण छोड़े — मैथिली दशरथनंदन को लौटा दी जाए।
Verse 22
त्यजस्व कोपं सुखधर्मनाशनं; भजस्व धर्मं रतिकीर्तिवर्धनम् । प्रसीद जीवेम सपुत्रबान्धवाः; प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥
tyajasva kopaṃ sukhadharmanāśanaṃ; bhajasva dharmaṃ ratikīrtivardhanam | prasīda jīvema saputrabāndhavāḥ; pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī
Cast off wrath, the destroyer of happiness and duty; embrace the righteousness that increases pleasure and renown. Be gracious, that we may live on with our sons and kinsmen — let Maithilī be given to the son of Daśaratha."
सुख और धर्म को नष्ट करने वाले क्रोध का त्याग कीजिए; रति और कीर्ति को बढ़ाने वाले धर्म का आश्रय लीजिए। प्रसन्न होइए, जिससे हम अपने पुत्रों और बंधुओं सहित जीवित रहें — मैथिली दशरथनंदन को लौटा दी जाए।"