Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 80

Yuddha Kanda

57 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः पौलस्त्य सचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम् । आचचक्षुर् अभिज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः ॥

    tataḥ paulastya sacivāḥ śrutvā cendrajitaṃ hatam | ācacakṣur abhijñāya daśagrīvāya savyathāḥ

    Then the ministers of the Paulastya, having heard and ascertained that Indrajit was slain, reported it, grieving, to the ten-necked one.

    तब पुलस्त्यवंशी रावण के मन्त्रियों ने इन्द्रजित् को मारा गया सुनकर और निश्चय करके, व्यथित होकर दशग्रीव को बताया।

  2. Verse 2

    युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः । विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युते ॥

    yuddhe hato mahārāja lakṣmaṇena tavātmajaḥ | vibhīṣaṇasahāyena miṣatāṃ no mahādyute

    "In battle, O great king, your son has been slain by Lakṣmaṇa, aided by Vibhīṣaṇa, before our very eyes, O greatly radiant one.

    "हे महाराज! हे महातेजस्वी! युद्ध में विभीषण की सहायता से लक्ष्मण ने हमारे देखते-देखते आपके पुत्र को मार डाला।

  3. Verse 3

    शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्व् अपराजितः । लक्ष्णनेन हतः शूरः पुत्रस् ते विबुधेन्द्रजित् ॥

    śūraḥ śūreṇa saṃgamya saṃyugeṣv aparājitaḥ | lakṣṇanena hataḥ śūraḥ putras te vibudhendrajit

    A hero meeting a hero, unconquered in battles — your heroic son, vanquisher of the lord of gods, has been slain by Lakṣmaṇa."

    शूर से शूर भिड़कर, युद्धों में अपराजित, देवराज इन्द्र को जीतने वाला आपका वीर पुत्र इन्द्रजित् लक्ष्मण द्वारा मारा गया।"

  4. Verse 4

    स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम् । घोरम् इन्द्रजितः संख्ये कश्मलं प्राविशन् महत् ॥

    sa taṃ pratibhayaṃ śrutvā vadhaṃ putrasya dāruṇam | ghoram indrajitaḥ saṃkhye kaśmalaṃ prāviśan mahat

    Hearing that fearful, terrible, dreadful slaying of his son Indrajit in battle, he entered a great swoon.

    युद्ध में अपने पुत्र इन्द्रजित् के उस भयावह, भयंकर, घोर वध को सुनकर वह महान् मूर्च्छा को प्राप्त हो गया।

  5. Verse 5

    उपलभ्य चिरात् संज्ञां राजा राक्षसपुंगवः । पुत्रशोकार्दितो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः ॥

    upalabhya cirāt saṃjñāṃ rājā rākṣasapuṃgavaḥ | putraśokārdito dīno vilalāpākulendriyaḥ

    Regaining consciousness after a long while, the king, bull among rākṣasas, tormented by grief for his son, wretched, lamented, his senses distraught:

    बहुत देर बाद होश में आकर राक्षसश्रेष्ठ राजा, पुत्रशोक से पीड़ित, दीन होकर, व्याकुल इन्द्रियों से विलाप करने लगा —

  6. Verse 6

    हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महारथ । जित्वेन्द्रं कथम् अद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः ॥

    hā rākṣasacamūmukhya mama vatsa mahāratha | jitvendraṃ katham adya tvaṃ lakṣmaṇasya vaśaṃ gataḥ

    "Alas, chief of the rākṣasa host, my child, great chariot-warrior! Having conquered Indra, how is it that today you have fallen under Lakṣmaṇa's power?

    "हाय राक्षससेना के प्रमुख, मेरे पुत्र, महारथी! इन्द्र को जीतकर आज तू लक्ष्मण के वश में कैसे चला गया?

  7. Verse 7

    ननु त्वम् इषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकाव् अपि । मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर् लक्ष्मणं रणे ॥

    nanu tvam iṣubhiḥ kruddho bhindyāḥ kālāntakāv api | mandarasyāpi śṛṅgāṇi kiṃ punar lakṣmaṇaṃ raṇe

    Surely you, enraged, with your arrows could split even the peaks of Mandara, yea, Death the Ender himself — how much more Lakṣmaṇa in battle!

    निश्चय ही तू क्रुद्ध होकर बाणों से मन्दराचल के शिखरों को, यहाँ तक कि प्रलयकाल के यमराज को भी विदीर्ण कर सकता था — फिर युद्ध में लक्ष्मण की तो बात ही क्या!

  8. Verse 8

    अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम । येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा ॥

    adya vaivasvato rājā bhūyo bahumato mama | yenādya tvaṃ mahābāho saṃyuktaḥ kāladharmaṇā

    Today the son of Vivasvat, King Yama, is held in high honour by me — he by whom today you, O mighty-armed one, have been joined with the law of Time.

    हे महाबाहो! आज वैवस्वत राजा यम मेरे लिए और भी अधिक आदरणीय हो गया, जिसने आज तुझे कालधर्म (मृत्यु) से जोड़ दिया।

  9. Verse 9

    एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्व् अपि । यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान् स्वर्गम् ऋच्छति ॥

    eṣa panthāḥ suyodhānāṃ sarvāmaragaṇeṣv api | yaḥ kṛte hanyate bhartuḥ sa pumān svargam ṛcchati

    This is the path of good warriors, even among all the hosts of immortals: the man who is slain for his master's sake attains heaven.

    समस्त अमरगणों में भी सुयोद्धाओं का यही मार्ग है: जो स्वामी के लिए मारा जाता है, वह पुरुष स्वर्ग को पाता है।

  10. Verse 10

    अद्य देवगणाः सर्वे लोकपालास् तथर्षयः । हतम् इन्द्रजितं दृष्ट्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः ॥

    adya devagaṇāḥ sarve lokapālās tatharṣayaḥ | hatam indrajitaṃ dṛṣṭvā sukhaṃ svapsyanti nirbhayāḥ

    Today all the hosts of gods, the world-guardians, and the sages, seeing Indrajit slain, will sleep happily, free of fear.

    आज समस्त देवगण, लोकपाल और ऋषि इन्द्रजित् को मारा गया देखकर निर्भय होकर सुख से सोएँगे।

  11. Verse 11

    अद्य लोकास् त्रयः कृत्स्नाः पृथिवी च सकानना । एकेनेन्द्रजिता हीना शूण्येव प्रतिभाति मे ॥

    adya lokās trayaḥ kṛtsnāḥ pṛthivī ca sakānanā | ekenendrajitā hīnā śūṇyeva pratibhāti me

    Today the three worlds entire, and the earth with its forests, bereft of Indrajit alone, appear to me as if empty.

    आज सम्पूर्ण तीनों लोक, और वनों सहित पृथ्वी, केवल एक इन्द्रजित् से रहित होकर मुझे शून्य-सी प्रतीत हो रही है।

  12. Verse 12

    अद्य नैरृतकन्यायां श्रोष्याम्य् अन्तःपुरे रवम् । करेणुसंघस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे ॥

    adya nairṛtakanyāyāṃ śroṣyāmy antaḥpure ravam | kareṇusaṃghasya yathā ninādaṃ girigahvare

    Today in the inner apartments I shall hear the wailing of the daughters of the nairṛtas, like the trumpeting of a herd of she-elephants in a mountain-cave.

    आज मैं अन्तःपुर में राक्षसकन्याओं का रुदन वैसे ही सुनूँगा, जैसे पर्वत की गुफा में हथिनियों के झुंड की चिंघाड़।

  13. Verse 13

    यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप । मातरं मां च भार्यां च क्व गतो ऽसि विहाय नः ॥

    yauvarājyaṃ ca laṅkāṃ ca rakṣāṃsi ca paraṃtapa | mātaraṃ māṃ ca bhāryāṃ ca kva gato 'si vihāya naḥ

    The office of crown prince, and Laṅkā, and the rākṣasas, O scorcher of foes, and your mother, and me, and your wife — where have you gone, abandoning us?

    हे परंतप! युवराज-पद, और लंका, और राक्षसगण, और तेरी माता, और मुझे, और अपनी पत्नी को — हमें छोड़कर तू कहाँ चला गया?

  14. Verse 14

    मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम् । प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे ॥

    mama nāma tvayā vīra gatasya yamasādanam | pretakāryāṇi kāryāṇi viparīte hi vartase

    When I, O hero, go to the abode of Yama, the funeral rites should by right be performed by you; yet you act in a reversed order.

    हे वीर! मेरे यमलोक जाने पर अन्त्येष्टि-कर्म तुझे करने चाहिए थे; किन्तु तू तो उलटे क्रम में चल रहा है।

  15. Verse 15

    स त्वं जीवति सुग्रीवे राघवे च सलक्ष्मणे । मम शल्यम् अनुद्धृत्य क्व गतो ऽसि विहाय नः ॥

    sa tvaṃ jīvati sugrīve rāghave ca salakṣmaṇe | mama śalyam anuddhṛtya kva gato 'si vihāya naḥ

    While Sugrīva yet lives, and Rāghava with Lakṣmaṇa — without having drawn out my dart of grief, where have you gone, abandoning us?"

    सुग्रीव के जीवित रहते, और राघव तथा लक्ष्मण के रहते, मेरा शल्य (शोक का काँटा) निकाले बिना तू हमें छोड़कर कहाँ चला गया?"

  16. Verse 16

    एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम् । आविवेश महान् कोपः पुत्रव्यसनसंभवः ॥

    evamādivilāpārtaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | āviveśa mahān kopaḥ putravyasanasaṃbhavaḥ

    Rāvaṇa, lord of rākṣasas, afflicted with such laments, was entered by a great wrath, born of the calamity of his son.

    इस प्रकार के विलापों से पीड़ित राक्षसाधिप रावण में पुत्र की विपत्ति से उत्पन्न महान् क्रोध समा गया।

  17. Verse 17

    घोरं प्रकृत्या रूपं तत् तस्य क्रोधाग्निमूर्छितम् । बभूव रूपं रुद्रस्य क्रुद्धस्येव दुरासदम् ॥

    ghoraṃ prakṛtyā rūpaṃ tat tasya krodhāgnimūrchitam | babhūva rūpaṃ rudrasya kruddhasyeva durāsadam

    That face of his, dreadful by nature, swooning with the fire of wrath, became like the form of Rudra enraged, hard to approach.

    स्वभाव से ही भयंकर उसका वह मुख क्रोध की अग्नि से व्याप्त होकर क्रुद्ध रुद्र के दुर्जेय रूप के समान हो गया।

  18. Verse 18

    तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्न् अस्रबिन्दवः । दीप्ताभ्याम् इव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ॥

    tasya kruddhasya netrābhyāṃ prāpatann asrabindavaḥ | dīptābhyām iva dīpābhyāṃ sārciṣaḥ snehabindavaḥ

    From the eyes of that enraged one, drops of tears fell, as from two blazing lamps the burning drops of oil.

    उस क्रुद्ध की दोनों आँखों से आँसुओं की बूँदें वैसे ही गिरने लगीं, जैसे दो जलते दीपकों से ज्वाला सहित तेल की बूँदें।

  19. Verse 19

    दन्तान् विदशतस् तस्य श्रूयते दशनस्वनः । यन्त्रस्यावेष्ट्यमानस्य महतो दानवैर् इव ॥

    dantān vidaśatas tasya śrūyate daśanasvanaḥ | yantrasyāveṣṭyamānasya mahato dānavair iva

    As he gnashed his teeth, the sound of his teeth was heard, like that of a great machine being wound by the dānavas.

    दाँत पीसते हुए उसके दाँतों का शब्द वैसे ही सुनाई देने लगा, जैसे दानवों द्वारा घुमाए जाते किसी महान् यन्त्र का।

  20. Verse 20

    कालाग्निर् इव संक्रुद्धो यां यां दिशम् अवैक्षत । तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संनिलिल्यिरे ॥

    kālāgnir iva saṃkruddho yāṃ yāṃ diśam avaikṣata | tasyāṃ tasyāṃ bhayatrastā rākṣasāḥ saṃnililyire

    Like the fire of doom, enraged, whatever quarter he looked upon, there in that quarter the rākṣasas, trembling with fear, shrank away and hid.

    प्रलयकाल की अग्नि के समान क्रुद्ध वह जिस-जिस दिशा की ओर देखता, उस-उस दिशा में भय से काँपते राक्षस छिप जाते।

  21. Verse 21

    तम् अन्तकम् इव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम् । वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः ॥

    tam antakam iva kruddhaṃ carācaracikhādiṣum | vīkṣamāṇaṃ diśaḥ sarvā rākṣasā nopacakramuḥ

    Him, like the Ender enraged, desiring to devour the moving and the unmoving, gazing in every quarter — the rākṣasas dared not approach.

    चराचर को निगल जाने के इच्छुक क्रुद्ध यमराज के समान, समस्त दिशाओं की ओर ताकते हुए उसके पास राक्षस न जा सके।

  22. Verse 22

    ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः । अब्रवीद् रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुर् आहवे ॥

    tataḥ paramasaṃkruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | abravīd rakṣasāṃ madhye saṃstambhayiṣur āhave

    Then the exceedingly enraged Rāvaṇa, lord of rākṣasas, spoke in the midst of the rākṣasas, wishing to steady them for battle:

    तब परम क्रुद्ध राक्षसाधिप रावण ने युद्ध के लिए उन्हें स्थिर करने की इच्छा से राक्षसों के बीच कहा —

  23. Verse 23

    मया वर्षसहस्राणि चरित्वा दुश्चरं तपः । तेषु तेष्व् अवकाशेषु स्वयम्भूः परितोषितः ॥

    mayā varṣasahasrāṇi caritvā duścaraṃ tapaḥ | teṣu teṣv avakāśeṣu svayambhūḥ paritoṣitaḥ

    "Having practiced for thousands of years a penance hard to perform, on those several occasions the Self-born was gratified by me.

    "हजारों वर्षों तक दुश्चर तपस्या करके, उन-उन अवसरों पर मैंने स्वयम्भू ब्रह्मा को सन्तुष्ट किया था।

  24. Verse 24

    तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच् च स्वयम्भुवः । नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदा चन ॥

    tasyaiva tapaso vyuṣṭyā prasādāc ca svayambhuvaḥ | nāsurebhyo na devebhyo bhayaṃ mama kadā cana

    By the fruit of that very penance, and by the grace of the Self-born, never at any time have I had fear from asuras or from gods.

    उसी तपस्या के फल से और स्वयम्भू की कृपा से मुझे न असुरों से, न देवों से, कभी किसी समय भय हुआ।

  25. Verse 25

    कवचं ब्रह्मदत्तं मे यद् आदित्यसमप्रभम् । देवासुरविमर्देषु न भिन्नं वज्रशक्तिभिः ॥

    kavacaṃ brahmadattaṃ me yad ādityasamaprabham | devāsuravimardeṣu na bhinnaṃ vajraśaktibhiḥ

    My armour, given by Brahmā, which has the splendour of the sun, was not pierced in the clashes of gods and asuras by thunderbolts or lances.

    ब्रह्मा से दिया गया मेरा जो सूर्य के समान तेजस्वी कवच है, वह देवासुर-संग्रामों में वज्रों और शक्तियों से भी नहीं भेदा जा सका।

  26. Verse 26

    तेन माम् अद्य संयुक्तं रथस्थम् इह संयुगे । प्रतीयात् को ऽद्य माम् आजौ साक्षाद् अपि पुरंदरः ॥

    tena mām adya saṃyuktaṃ rathastham iha saṃyuge | pratīyāt ko 'dya mām ājau sākṣād api puraṃdaraḥ

    Equipped with it today, standing in my chariot here in battle — who could withstand me in combat today, even Purandara himself in person?

    आज उसे धारण किए, रथ पर स्थित मुझे यहाँ युद्ध में भला कौन रोक सकता है — आज संग्राम में साक्षात् पुरन्दर (इन्द्र) भी?

  27. Verse 27

    यत् तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत् । देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयम्भुवा ॥

    yat tadābhiprasannena saśaraṃ kārmukaṃ mahat | devāsuravimardeṣu mama dattaṃ svayambhuvā

    That great bow with its arrows, which was then, in his graciousness, given me by the Self-born in the clashes of gods and asuras —

    देवासुर-संग्रामों में तब प्रसन्न होकर स्वयम्भू ने मुझे जो वह बाण सहित विशाल धनुष दिया था —

  28. Verse 28

    अद्य तूर्यशतैर् भीमं धनुर् उत्थाप्यतां महत् । रामलक्ष्मणयोर् एव वधाय परमाहवे ॥

    adya tūryaśatair bhīmaṃ dhanur utthāpyatāṃ mahat | rāmalakṣmaṇayor eva vadhāya paramāhave

    today let that great, terrible bow be raised up to the sound of a hundred trumpets — for the very slaying of Rāma and Lakṣmaṇa in the supreme battle."

    आज सौ तुरहियों के शब्द के साथ वह भयंकर विशाल धनुष उठाया जाए — परम युद्ध में राम और लक्ष्मण के ही वध के लिए।"

  29. Verse 29

    स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः । समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत ॥

    sa putravadhasaṃtaptaḥ śūraḥ krodhavaśaṃ gataḥ | samīkṣya rāvaṇo buddhyā sītāṃ hantuṃ vyavasyata

    That hero, tormented by his son's death and fallen under the sway of wrath — Rāvaṇa, pondering with his mind, resolved to slay Sītā.

    पुत्र के वध से संतप्त, क्रोध के वश में गए उस शूर रावण ने बुद्धि से विचार करके सीता को मारने का निश्चय किया।

  30. Verse 30

    प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनान् । दीनो दीनस्वरान् सर्वांस् तान् उवाच निशाचरान् ॥

    pratyavekṣya tu tāmrākṣaḥ sughoro ghoradarśanān | dīno dīnasvarān sarvāṃs tān uvāca niśācarān

    Gazing around, red-eyed, most dreadful and dreadful of aspect, wretched, he spoke to all those night-rangers of wretched voice:

    लाल आँखों वाला, अत्यन्त भयंकर और भयंकर दीखने वाला वह दीन होकर, चारों ओर देखकर, उन समस्त दीन स्वर वाले निशाचरों से बोला —

  31. Verse 31

    मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम् । किं चिद् एव हतं तत्र सीतेयम् इति दर्शितम् ॥

    māyayā mama vatsena vañcanārthaṃ vanaukasām | kiṃ cid eva hataṃ tatra sīteyam iti darśitam

    "By my son, through illusion, to deceive the forest-dwellers, something was slain there and shown as 'This is Sītā.'

    "वनवासियों को धोखा देने के लिए मेरे पुत्र ने माया से वहाँ किसी को मारकर 'यह सीता है' — ऐसा दिखाया था।

  32. Verse 32

    तद् इदं सत्यम् एवाहं करिष्ये प्रियम् आत्मनः । वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुम् अनुव्रताम् । इत्य् एवम् उक्त्वा सचिवान् खड्गम् आशु परामृशत् ॥

    tad idaṃ satyam evāhaṃ kariṣye priyam ātmanaḥ | vaidehīṃ nāśayiṣyāmi kṣatrabandhum anuvratām | ity evam uktvā sacivān khaḍgam āśu parāmṛśat

    So this, in truth, I shall do, a thing dear to myself: I shall destroy the daughter of Videha, devoted to that base kinsman of kṣatriyas." Having spoken thus to his ministers, he swiftly grasped his sword.

    इसलिए यही बात मैं सचमुच कर डालूँगा, जो मेरे लिए प्रिय है: उस क्षत्रियकुलांगार (राम) के प्रति अनुरक्त वैदेही को मैं नष्ट कर दूँगा।" — मन्त्रियों से ऐसा कहकर उसने शीघ्र अपना खड्ग पकड़ा।

  33. Verse 33

    उद्धृत्य गुणसंपन्नं विमलाम्बरवर्चसं । निष्पपात स वेगेन सभायाः सचिवैर् वृतः ॥

    uddhṛtya guṇasaṃpannaṃ vimalāmbaravarcasaṃ | niṣpapāta sa vegena sabhāyāḥ sacivair vṛtaḥ

    Drawing out that fine sword, bright as a clear sky, he rushed with speed from the assembly-hall, surrounded by his ministers.

    गुणसम्पन्न, निर्मल आकाश के समान कान्ति वाले उस खड्ग को खींचकर वह मन्त्रियों से घिरा हुआ वेग से सभा से बाहर निकल पड़ा।

  34. Verse 34

    रावणः पुत्रशोकेन भृशम् आकुलचेतनः । संक्रुद्धः खड्गम् आदाय सहसा यत्र मैथिली ॥

    rāvaṇaḥ putraśokena bhṛśam ākulacetanaḥ | saṃkruddhaḥ khaḍgam ādāya sahasā yatra maithilī

    Rāvaṇa, his mind greatly distraught with grief for his son, enraged, taking his sword, suddenly set out to where the daughter of Mithilā was.

    पुत्रशोक से अत्यन्त व्याकुल चित्त रावण क्रुद्ध होकर खड्ग लेकर सहसा वहाँ चला, जहाँ मिथिलेश्वरी (सीता) थी।

  35. Verse 35

    व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं प्रचुक्रुशुः । ऊचुश् चान्योन्यम् आश्लिष्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसाः ॥

    vrajantaṃ rākṣasaṃ prekṣya siṃhanādaṃ pracukruśuḥ | ūcuś cānyonyam āśliṣya saṃkruddhaṃ prekṣya rākṣasāḥ

    Seeing the rākṣasa going, the rākṣasas raised a lion-roar; and embracing one another, beholding him enraged, they said:

    उस राक्षस को जाते देख राक्षस सिंहनाद करने लगे; और उसे क्रुद्ध देखकर एक-दूसरे का आलिंगन करके राक्षस बोले —

  36. Verse 36

    अद्यैनं ताव् उभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः । लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः । बहवः शत्रवश् चान्ये संयुगेष्व् अभिपातिताः ॥

    adyainaṃ tāv ubhau dṛṣṭvā bhrātarau pravyathiṣyataḥ | lokapālā hi catvāraḥ kruddhenānena nirjitāḥ | bahavaḥ śatravaś cānye saṃyugeṣv abhipātitāḥ

    "Today, seeing him, those two brothers Rāma and Lakṣmaṇa will be stricken with terror; for the four world-guardians were conquered by him in his wrath, and many other foes were struck down in battles."

    "आज इसे देखकर वे दोनों भाई राम और लक्ष्मण अत्यन्त व्यथित होंगे; क्योंकि इसने क्रुद्ध होकर चारों लोकपालों को जीता था, और अन्य अनेक शत्रुओं को युद्धों में मार गिराया था।"

  37. Verse 37

    तेषां संजल्पमानानाम् अशोकवनिकां गताम् । अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्छितः ॥

    teṣāṃ saṃjalpamānānām aśokavanikāṃ gatām | abhidudrāva vaidehīṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ

    As they were conversing thus, Rāvaṇa, swooning with wrath, rushed upon the daughter of Videha, who had gone to the aśoka grove.

    उनके इस प्रकार बातें करते समय क्रोध से मूर्च्छित रावण अशोकवाटिका में गई हुई वैदेही पर टूट पड़ा।

  38. Verse 38

    वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर् हितबुद्धिभिः । अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीम् इव ॥

    vāryamāṇaḥ susaṃkruddhaḥ suhṛdbhir hitabuddhibhiḥ | abhyadhāvata saṃkruddhaḥ khe graho rohiṇīm iva

    Though restrained, exceedingly enraged, by his well-meaning friends, he rushed on in fury, like a planet in the sky toward Rohiṇī.

    हितैषी बुद्धि वाले सुहृदों द्वारा रोके जाने पर भी अत्यन्त क्रुद्ध वह आकाश में रोहिणी की ओर (बढ़ते) ग्रह के समान क्रुद्ध होकर दौड़ा।

  39. Verse 39

    मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिर् अनिन्दिता । ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम् ॥

    maithilī rakṣyamāṇā tu rākṣasībhir aninditā | dadarśa rākṣasaṃ kruddhaṃ nistriṃśavaradhāriṇam

    The blameless daughter of Mithilā, guarded by the rākṣasīs, saw the enraged rākṣasa bearing an excellent sword.

    राक्षसियों द्वारा रक्षित निर्दोष मिथिलेश्वरी ने उस क्रुद्ध राक्षस को श्रेष्ठ खड्ग धारण किए देखा।

  40. Verse 40

    तं निशाम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा । निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिर् अनिवर्तिनम् ॥

    taṃ niśāmya sanistriṃśaṃ vyathitā janakātmajā | nivāryamāṇaṃ bahuśaḥ suhṛdbhir anivartinam

    Beholding him sword in hand, the daughter of Janaka was stricken, seeing him unturning though restrained again and again by his friends:

    उसे खड्ग सहित देखकर जनकपुत्री व्यथित हो उठी, जो सुहृदों द्वारा बार-बार रोके जाने पर भी न लौटने वाला था —

  41. Verse 41

    यथायं माम् अभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम् । वधिष्यति सनाथां माम् अनाथाम् इव दुर्मतिः ॥

    yathāyaṃ mām abhikruddhaḥ samabhidravati svayam | vadhiṣyati sanāthāṃ mām anāthām iva durmatiḥ

    "As this enraged one rushes upon me of his own will, this evil-minded one will slay me, who have a protector, as though I were without one.

    "जैसे यह क्रुद्ध होकर मुझ पर स्वयं टूट पड़ रहा है, वैसे ही यह दुर्बुद्धि मुझ सनाथ (पति वाली) को अनाथ-सी मार डालेगा।

  42. Verse 42

    बहुशश् चोदयाम् आस भर्तारं माम् अनुव्रताम् । भार्या भव रमस्येति प्रत्याख्यातो ऽभवन् मया ॥

    bahuśaś codayām āsa bhartāraṃ mām anuvratām | bhāryā bhava ramasyeti pratyākhyāto 'bhavan mayā

    Again and again he urged me, devoted to my husband: 'Be my wife, take your pleasure!' — but by me he was refused.

    पति के प्रति अनुरक्त मुझसे इसने बार-बार आग्रह किया — 'मेरी पत्नी बन, आनन्द भोग' — किन्तु मैंने इसे ठुकरा दिया।

  43. Verse 43

    सो ऽयं माम् अनुपस्थानाद् व्यक्तं नैराश्यम् आगतः । क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां समुद्यतः ॥

    so 'yaṃ mām anupasthānād vyaktaṃ nairāśyam āgataḥ | krodhamohasamāviṣṭo nihantuṃ māṃ samudyataḥ

    This one, clearly, from my refusal, has come to despair; possessed by wrath and delusion, he is bent upon slaying me.

    स्पष्ट है, मेरे न झुकने से यह निराशा को प्राप्त हो गया है; क्रोध और मोह से ग्रस्त होकर यह मुझे मारने पर उद्यत है।

  44. Verse 44

    अथ वा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । मन्निमित्तम् अनार्येण समरे ऽद्य निपातितौ । अहो धिन् मन्निमित्तो ऽयं विनाशो राजपुत्रयोः ॥

    atha vā tau naravyāghrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | mannimittam anāryeṇa samare 'dya nipātitau | aho dhin mannimitto 'yaṃ vināśo rājaputrayoḥ

    Or else those two tigers among men, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa, have today been struck down in battle on my account by this ignoble one. Alas, shame! this destruction of the two princes is on my account.

    अथवा वे दोनों नरव्याघ्र भाई राम और लक्ष्मण आज मेरे कारण इस अनार्य द्वारा युद्ध में मार गिराए गए हैं। हाय! धिक्कार है, दोनों राजकुमारों का यह विनाश मेरे ही कारण हुआ।

  45. Verse 45

    हनूमतो हि तद्वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया । यद्य् अहं तस्य पृष्ठेन तदायासम् अनिन्दिता । नाद्यैवम् अनुशोचेयं भर्तुर् अङ्कगता सती ॥

    hanūmato hi tadvākyaṃ na kṛtaṃ kṣudrayā mayā | yady ahaṃ tasya pṛṣṭhena tadāyāsam aninditā | nādyaivam anuśoceyaṃ bhartur aṅkagatā satī

    For that word of Hanumān was not heeded by me, petty one that I was; had I then, blameless, gone upon his back, I would not today be grieving thus, were I seated, a faithful wife, upon my husband's lap.

    क्योंकि मुझ क्षुद्र ने हनुमान् का वह वचन नहीं माना; यदि मैं निर्दोष उस समय उसकी पीठ पर (बैठकर) जाती, तो आज इस प्रकार शोक न करती, पति की गोद में पतिव्रता होकर बैठी होती।

  46. Verse 46

    मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति । एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि ॥

    manye tu hṛdayaṃ tasyāḥ kausalyāyāḥ phaliṣyati | ekaputrā yadā putraṃ vinaṣṭaṃ śroṣyate yudhi

    I think the heart of that Kausalyā will burst, when she, mother of an only son, hears that her son has perished in battle.

    मैं समझती हूँ, उस कौसल्या का हृदय फट जाएगा, जब वह एकमात्र पुत्र वाली अपने पुत्र को युद्ध में नष्ट हुआ सुनेगी।

  47. Verse 47

    सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः । धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्रमिष्यति ॥

    sā hi janma ca bālyaṃ ca yauvanaṃ ca mahātmanaḥ | dharmakāryāṇi rūpaṃ ca rudatī saṃsramiṣyati

    Weeping, she will call to mind the birth, the childhood, and the youth of the great-souled one, and his acts of dharma, and his beauty.

    क्योंकि वह रोती हुई उस महात्मा के जन्म, बचपन और यौवन को, तथा उसके धर्मकार्यों और रूप को स्मरण करेगी।

  48. Verse 48

    निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धम् अचेतना । अग्निम् आरोक्ष्यते नूनम् अपो वापि प्रवेक्ष्यति ॥

    nirāśā nihate putre dattvā śrāddham acetanā | agnim ārokṣyate nūnam apo vāpi pravekṣyati

    Despairing, her son slain, having offered the śrāddha, senseless, she will surely mount the fire, or else enter the waters.

    पुत्र के मारे जाने पर निराश, अचेत होकर, श्राद्ध करके वह निश्चय ही अग्नि में प्रवेश करेगी, अथवा जल में ही प्रवेश कर जाएगी।

  49. Verse 49

    धिग् अस्तु कुब्जाम् असतीं मन्थरां पापनिश्चयाम् । यन्निमित्तम् इदं दुःखं कौसल्या प्रतिपत्स्यते ॥

    dhig astu kubjām asatīṃ mantharāṃ pāpaniścayām | yannimittam idaṃ duḥkhaṃ kausalyā pratipatsyate

    Shame be upon that hunchbacked, wicked Mantharā of sinful resolve, on whose account Kausalyā will come to this grief."

    उस कुबड़ी, दुश्चरित्रा, पापनिश्चयी मन्थरा को धिक्कार है, जिसके कारण कौसल्या को यह दुःख भोगना पड़ेगा।"

  50. Verse 50

    इत्य् एवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम् । रोहिणीम् इव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम् ॥

    ity evaṃ maithilīṃ dṛṣṭvā vilapantīṃ tapasvinīm | rohiṇīm iva candreṇa vinā grahavaśaṃ gatām

    Seeing the daughter of Mithilā lamenting thus, that ascetic lady, like Rohiṇī fallen under a malign planet's sway, bereft of the moon —

    इस प्रकार विलाप करती उस तपस्विनी मिथिलेश्वरी को देखकर — जो चन्द्रमा से रहित, किसी दुष्ट ग्रह के वश में गई रोहिणी के समान थी —

  51. Verse 51

    सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं राक्षसेश्वरम् । निवार्यमाणं सचिवैर् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥

    supārśvo nāma medhāvī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram | nivāryamāṇaṃ sacivair idaṃ vacanam abravīt

    a wise one named Supārśva spoke these words to Rāvaṇa, lord of rākṣasas, as he was being restrained by his ministers:

    सुपार्श्व नामक एक मेधावी राक्षस ने मन्त्रियों द्वारा रोके जाते राक्षसेश्वर रावण से यह वचन कहा —

  52. Verse 52

    कथं नाम दशग्रीव साक्षाद् वैश्रवणानुज । हन्तुम् इच्छसि वैदेहीं क्रोधाद् धर्मम् अपास्य हि ॥

    kathaṃ nāma daśagrīva sākṣād vaiśravaṇānuja | hantum icchasi vaidehīṃ krodhād dharmam apāsya hi

    "How, O ten-necked one, in person the younger brother of Vaiśravaṇa, do you wish to slay the daughter of Videha, casting off dharma in your wrath?

    "हे दशग्रीव! हे साक्षात् वैश्रवण (कुबेर) के अनुज! आप क्रोध से धर्म को छोड़कर वैदेही को मारना भला कैसे चाहते हैं?

  53. Verse 53

    वेद विद्याव्रत स्नातः स्वधर्मनिरतः सदा । स्त्रियाः कस्माद् वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर ॥

    veda vidyāvrata snātaḥ svadharmanirataḥ sadā | striyāḥ kasmād vadhaṃ vīra manyase rākṣaseśvara

    You, versed in the Veda, consecrated in learning and vows, ever devoted to your own dharma — why do you contemplate the slaying of a woman, O hero, O lord of rākṣasas?

    हे राक्षसेश्वर! हे वीर! वेद और विद्या के व्रत में स्नातक, सदा अपने धर्म में रत आप स्त्री का वध क्यों विचारते हैं?

  54. Verse 54

    मैथिलीं रूपसंपन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव । त्वम् एव तु सहास्माभी राघवे क्रोधम् उत्सृज ॥

    maithilīṃ rūpasaṃpannāṃ pratyavekṣasva pārthiva | tvam eva tu sahāsmābhī rāghave krodham utsṛja

    Look upon the beauty-endowed daughter of Mithilā, O king; but cast your wrath upon Rāghava, together with us.

    हे राजन्! रूपसम्पन्न मिथिलेश्वरी को (केवल) देखिए; किन्तु हमारे साथ अपना क्रोध राघव पर छोड़िए।

  55. Verse 55

    अभ्युत्थानं त्वम् अद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशीम् । कृत्वा निर्याह्य् अमावास्यां विजयाय बलैर् वृतः ॥

    abhyutthānaṃ tvam adyaiva kṛṣṇapakṣacaturdaśīm | kṛtvā niryāhy amāvāsyāṃ vijayāya balair vṛtaḥ

    Make your sally this very day, the fourteenth of the dark fortnight; go forth on the new-moon day for victory, surrounded by your forces.

    आज ही, कृष्णपक्ष की चतुर्दशी को, अभ्युत्थान (युद्ध की तैयारी) करके, विजय के लिए सेनाओं से घिरकर अमावस्या को निकलिए।

  56. Verse 56

    शूरो धीमान् रथी खड्गी रथप्रवरम् आस्थितः । हत्वा दाशरथिं रामं भवान् प्राप्स्यति मैथिलीम् ॥

    śūro dhīmān rathī khaḍgī rathapravaram āsthitaḥ | hatvā dāśarathiṃ rāmaṃ bhavān prāpsyati maithilīm

    A hero, wise, a chariot-warrior, sword in hand, mounted upon your foremost chariot — having slain Rāma, son of Daśaratha, you shall obtain the daughter of Mithilā."

    शूर, बुद्धिमान्, रथी, खड्गधारी होकर अपने श्रेष्ठ रथ पर आरूढ़ होकर दशरथपुत्र राम को मारकर आप मिथिलेश्वरी को प्राप्त कर लेंगे।"

  57. Verse 57

    स तद् दुरात्मा सुहृदा निवेदितं; वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः । गृहं जगामाथ ततश् च वीर्यवान्; पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः ॥

    sa tad durātmā suhṛdā niveditaṃ; vacaḥ sudharmyaṃ pratigṛhya rāvaṇaḥ | gṛhaṃ jagāmātha tataś ca vīryavān; punaḥ sabhāṃ ca prayayau suhṛdvṛtaḥ

    That evil-souled yet valiant Rāvaṇa, accepting that most righteous speech declared by his friend, then went to his house; and thereafter he proceeded again to the assembly-hall, surrounded by his friends.

    वह दुरात्मा किन्तु पराक्रमी रावण अपने सुहृद् द्वारा कहे गए उस अत्यन्त धर्मयुक्त वचन को स्वीकार करके तब अपने घर चला गया; और फिर सुहृदों से घिरकर वह पुनः सभा में गया।