Sarga 79
Yuddha Kanda
18 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
रुधिरक्लिन्नगात्रस् तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः । बभूव हृष्टस् तं हत्वा शक्रजेतारम् आहवे ॥
rudhiraklinnagātras tu lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ | babhūva hṛṣṭas taṃ hatvā śakrajetāram āhave
His limbs wet with blood, Lakṣmaṇa of auspicious marks grew glad, having slain in battle that conqueror of Śakra.
रक्त से भीगे अंगों वाले शुभलक्षण लक्ष्मण युद्ध में उस इन्द्रविजेता को मारकर हर्षित हो उठे।
Verse 2
ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान् । संनिवर्त्य महातेजास् तांश् च सर्वान् वनौकसः ॥
tataḥ sa jāmbavantaṃ ca hanūmantaṃ ca vīryavān | saṃnivartya mahātejās tāṃś ca sarvān vanaukasaḥ
Then that valiant, greatly radiant one, turning back Jāmbavān and Hanumān and all those forest-dwellers,
तब उस पराक्रमी महातेजस्वी ने जाम्बवान् और हनुमान् को, तथा उन समस्त वनवासियों को लौटाकर,
Verse 3
आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ । विभीषणम् अवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः ॥
ājagāma tataḥ śīghraṃ yatra sugrīvarāghavau | vibhīṣaṇam avaṣṭabhya hanūmantaṃ ca lakṣmaṇaḥ
came swiftly to where Sugrīva and Rāghava were — Lakṣmaṇa, leaning upon Vibhīṣaṇa and Hanumān.
विभीषण और हनुमान् का सहारा लेकर लक्ष्मण शीघ्र ही वहाँ आए, जहाँ सुग्रीव और राघव थे।
Verse 4
ततो रामम् अभिक्रम्य सौमित्रिर् अभिवाद्य च । तस्थौ भ्रातृसमीपस्थः शक्रस्येन्द्रानुजो यथा । आचचक्षे तदा वीरो घोरम् इन्द्रजितो वधम् ॥
tato rāmam abhikramya saumitrir abhivādya ca | tasthau bhrātṛsamīpasthaḥ śakrasyendrānujo yathā | ācacakṣe tadā vīro ghoram indrajito vadham
Then, approaching Rāma and saluting him, Saumitri stood near his brother like Indra's younger brother beside Śakra; and the hero then recounted the terrible slaying of Indrajit.
तब राम के पास जाकर और अभिवादन करके सौमित्रि अपने भाई के समीप वैसे ही खड़े हो गए, जैसे इन्द्र के समीप इन्द्र के अनुज; और तब उस वीर ने इन्द्रजित् के भयंकर वध का वृत्तान्त सुनाया।
Verse 5
रावणस् तु शिरश् छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना । न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः ॥
rāvaṇas tu śiraś chinnaṃ lakṣmaṇena mahātmanā | nyavedayata rāmāya tadā hṛṣṭo vibhīṣaṇaḥ
That the head of Rāvaṇa's son had been severed by the great-souled Lakṣmaṇa, Vibhīṣaṇa, delighted, then reported to Rāma.
महात्मा लक्ष्मण द्वारा रावणपुत्र का सिर काटा गया — यह विभीषण ने तब हर्षित होकर राम को बताया।
Verse 6
उपवेश्य तम् उत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम् । मूर्ध्नि चैनम् उपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन् । उवाच लक्ष्मणं वाक्यम् आश्वास्य पुरुषर्षभः ॥
upaveśya tam utsaṅge pariṣvajyāvapīḍitam | mūrdhni cainam upāghrāya bhūyaḥ saṃspṛśya ca tvaran | uvāca lakṣmaṇaṃ vākyam āśvāsya puruṣarṣabhaḥ
Seating him upon his lap, embracing him though he was wounded, smelling his head, and touching him again and again, the bull among men, hastening, consoling Lakṣmaṇa, spoke these words:
घायल होने पर भी उन्हें गोद में बैठाकर, आलिंगन करके, उनके सिर को सूँघकर और बार-बार स्पर्श करके, शीघ्रता करते हुए नरश्रेष्ठ राम ने लक्ष्मण को आश्वस्त करते हुए यह वचन कहा —
Verse 7
कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकारिणा । निरमित्रः कृतो ऽस्म्य् अद्य निर्यास्यति हि रावणः । बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम् ॥
kṛtaṃ paramakalyāṇaṃ karma duṣkarakāriṇā | niramitraḥ kṛto 'smy adya niryāsyati hi rāvaṇaḥ | balavyūhena mahatā śrutvā putraṃ nipātitam
"A most auspicious deed has been done by this doer of hard deeds; I have been made free of foes today — for Rāvaṇa will surely come forth with a great battle-array, hearing that his son is struck down.
"इस दुष्कर कार्य करने वाले ने परम कल्याणकारी कार्य किया है; आज मैं निष्कण्टक (शत्रुरहित) हो गया — क्योंकि पुत्र को मारा गया सुनकर रावण अवश्य ही विशाल सेनाव्यूह के साथ बाहर निकलेगा।
Verse 8
तं पुत्रवधसंतप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम् । बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम् ॥
taṃ putravadhasaṃtaptaṃ niryāntaṃ rākṣasādhipam | balenāvṛtya mahatā nihaniṣyāmi durjayam
That lord of rākṣasas, tormented by his son's death, coming forth — surrounding him with a great force, I shall slay, hard though he be to conquer.
पुत्र के वध से संतप्त होकर बाहर निकलते उस राक्षसाधिप को, दुर्जेय होने पर भी, विशाल सेना से घेरकर मैं मार डालूँगा।
Verse 9
त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे । न दुष्प्रापा हते त्व् अद्य शक्रजेतरि चाहवे ॥
tvayā lakṣmaṇa nāthena sītā ca pṛthivī ca me | na duṣprāpā hate tv adya śakrajetari cāhave
With you, Lakṣmaṇa, as my protector, Sītā and the earth are not hard for me to attain, now that the conqueror of Śakra has today been slain in battle."
हे लक्ष्मण! तुम्हारे रक्षक होने पर, और आज युद्ध में इन्द्रविजेता के मारे जाने पर, सीता और पृथ्वी मेरे लिए दुष्प्राप्य नहीं रहीं।"
Verse 10
स तं भ्रातरम् आश्वास्य पारिष्वज्य च राघवः । रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदम् अब्रवीत् ॥
sa taṃ bhrātaram āśvāsya pāriṣvajya ca rāghavaḥ | rāmaḥ suṣeṇaṃ muditaḥ samābhāṣyedam abravīt
Rāghava, consoling and embracing his brother, Rāma, delighted, addressing Suṣeṇa, spoke this:
अपने भाई को आश्वस्त और आलिंगन करके हर्षित राघव राम ने सुषेण को सम्बोधित करके यह कहा —
Verse 11
सशल्यो ऽयं महाप्राज्ञः सौमित्रिर् मित्रवत्सलः । यथा भवति सुस्वस्थस् तथा त्वं समुपाचर । विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः ॥
saśalyo 'yaṃ mahāprājñaḥ saumitrir mitravatsalaḥ | yathā bhavati susvasthas tathā tvaṃ samupācara | viśalyaḥ kriyatāṃ kṣipraṃ saumitriḥ savibhīṣaṇaḥ
"This greatly wise Saumitri, loving to his friends, is pierced by a dart; act so that he becomes quite well. Let Saumitri, with Vibhīṣaṇa, be swiftly freed of his dart.
"ये अत्यन्त बुद्धिमान्, मित्रवत्सल सौमित्रि बाण (शल्य) से बिंधे हैं; जिससे ये भली-भाँति स्वस्थ हो जाएँ, वैसा तुम उपचार करो। विभीषण सहित सौमित्रि को शीघ्र शल्यरहित किया जाए।
Verse 12
कृष वानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम् । ये चान्ये ऽत्र च युध्यन्तः सशल्या व्रणिनस् तथा । ते ऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्तां सुखिनस् त्वया ॥
kṛṣa vānarasainyānāṃ śūrāṇāṃ drumayodhinām | ye cānye 'tra ca yudhyantaḥ saśalyā vraṇinas tathā | te 'pi sarve prayatnena kriyantāṃ sukhinas tvayā
And the heroic tree-fighting monkey warriors, and whatever others here, fighting, are pierced with darts and wounded — let them all too be made whole by you with care."
और वृक्षों से लड़ने वाले शूर वानरसेनाओं के, तथा जो अन्य यहाँ युद्ध करते हुए शल्य से बिंधे और घायल हैं — उन सबको भी तुम प्रयत्नपूर्वक सुखी (स्वस्थ) करो।"
Verse 13
एवम् उक्तः स रामेण महात्मा हरियूथपः । लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधम् ॥
evam uktaḥ sa rāmeṇa mahātmā hariyūthapaḥ | lakṣmaṇāya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ paramauṣadham
Thus addressed by Rāma, that great-souled monkey troop-leader Suṣeṇa gave to Lakṣmaṇa the supreme healing-herb through the nose.
राम के इस प्रकार कहने पर उस महात्मा वानर यूथपति सुषेण ने लक्ष्मण को नाक के द्वारा वह परम ओषधि दी।
Verse 14
स तस्य गन्धम् आघ्राय विशल्यः समपद्यत । तदा निर्वेदनश् चैव संरूढव्रण एव च ॥
sa tasya gandham āghrāya viśalyaḥ samapadyata | tadā nirvedanaś caiva saṃrūḍhavraṇa eva ca
Smelling its fragrance, he became freed of the dart, and then free of pain, and his wound healed over.
उसकी गन्ध सूँघकर वे शल्यरहित हो गए, और तब पीड़ारहित भी, और उनका घाव भर गया।
Verse 15
विभीषण मुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया । सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सां स तदाकरोत् ॥
vibhīṣaṇa mukhānāṃ ca suhṛdāṃ rāghavājñayā | sarvavānaramukhyānāṃ cikitsāṃ sa tadākarot
And by Rāghava's command, he then administered healing to the friends headed by Vibhīṣaṇa and to all the monkey chiefs.
और राघव की आज्ञा से उसने विभीषण आदि सुहृदों की तथा समस्त वानरमुख्यों की चिकित्सा तब की।
Verse 16
ततः प्रकृतिम् आपन्नो हृतशल्यो गतव्यथः । सौमित्रिर् मुदितस् तत्र क्षणेन विगतज्वरः ॥
tataḥ prakṛtim āpanno hṛtaśalyo gatavyathaḥ | saumitrir muditas tatra kṣaṇena vigatajvaraḥ
Then Saumitri returned to his natural state, his dart removed, his pain gone — glad there, in a moment freed of fever.
तब शल्य निकल जाने और पीड़ा दूर हो जाने पर सौमित्रि अपनी स्वाभाविक दशा को प्राप्त हो गए — वहाँ क्षण भर में हर्षित, ज्वररहित हो गए।
Verse 17
तथैव रामः प्लवगाधिपस् तदा; विभीषणश् चर्क्षपतिश् च जाम्बवान् । अवेक्ष्य सौमित्रिम् अरोगम् उत्थितं; मुदा ससैन्यः सुचिरं जहर्षिरे ॥
tathaiva rāmaḥ plavagādhipas tadā; vibhīṣaṇaś carkṣapatiś ca jāmbavān | avekṣya saumitrim arogam utthitaṃ; mudā sasainyaḥ suciraṃ jaharṣire
Likewise Rāma, and then the lord of monkeys, and Vibhīṣaṇa, and the bear-king Jāmbavān, seeing Saumitri risen up and whole, rejoiced for a long while in gladness, together with the army.
वैसे ही राम, और तब वानराधिप सुग्रीव, और विभीषण, और ऋक्षराज जाम्बवान् — सौमित्रि को रोगरहित होकर उठा देखकर सेना सहित बहुत देर तक हर्ष से प्रसन्न होते रहे।
Verse 18
अपूजयत् कर्म स लक्ष्मणस्य; सुदुष्करं दाशरथिर् महात्मा । हृष्टा बभूवुर् युधि यूथपेन्द्रा; निशम्य तं शक्रजितं निपातितम् ॥
apūjayat karma sa lakṣmaṇasya; suduṣkaraṃ dāśarathir mahātmā | hṛṣṭā babhūvur yudhi yūthapendrā; niśamya taṃ śakrajitaṃ nipātitam
The great-souled son of Daśaratha honoured the most hard-to-accomplish deed of Lakṣmaṇa; and the chief troop-leaders became glad in the battle, hearing that the conqueror of Śakra had been struck down.
महात्मा दशरथपुत्र राम ने लक्ष्मण के उस अत्यन्त दुष्कर कर्म की प्रशंसा की; और इन्द्रविजेता को मारा गया सुनकर युद्ध में यूथपतिश्रेष्ठ हर्षित हो उठे।