Sarga 63
Yuddha Kanda
53 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
प्रवृत्ते संकुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये । अङ्गदः कम्पनं वीरम् आससाद रणोत्सुकः ॥
pravṛtte saṃkule tasmin ghore vīrajanakṣaye | aṅgadaḥ kampanaṃ vīram āsasāda raṇotsukaḥ
As that dreadful, confused mêlée, the slaughter of heroic men, went on, Aṅgada, eager for battle, came upon the hero Kampana.
जब वह भयंकर, कोलाहलपूर्ण मेलजोल और वीरों का संहार चल रहा था, तब युद्ध के उत्सुक अंगद ने वीर कम्पन का सामना किया।
Verse 2
आहूय सो ऽङ्गदं कोपात् ताडयाम् आस वेगितः । गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥
āhūya so 'ṅgadaṃ kopāt tāḍayām āsa vegitaḥ | gadayā kampanaḥ pūrvaṃ sa cacāla bhṛśāhataḥ
Challenging Aṅgada and, in anger, moving swiftly, Kampana first struck him with his mace; and, sorely struck, Aṅgada reeled.
अंगद को ललकारकर क्रोध से तेजी से बढ़ते हुए कम्पन ने पहले गदा से उस पर प्रहार किया; और अत्यन्त आहत होकर अंगद लड़खड़ा गया।
Verse 3
स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः । अर्दितश् च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ॥
sa saṃjñāṃ prāpya tejasvī cikṣepa śikharaṃ gireḥ | arditaś ca prahāreṇa kampanaḥ patito bhuvi
But the splendid one, regaining his senses, hurled a mountain-peak; and Kampana, afflicted by the blow, fell to the ground.
किन्तु उस तेजस्वी ने होश में आकर पर्वत का शिखर फेंका; और प्रहार से पीड़ित होकर कम्पन भूमि पर गिर पड़ा।
Verse 4
हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस् तदा । जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णसुतो यतः । आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस् तां सान्त्वयच् चमूम् ॥
hatapravīrā vyathitā rākṣasendracamūs tadā | jagāmābhimukhī sā tu kumbhakarṇasuto yataḥ | āpatantīṃ ca vegena kumbhas tāṃ sāntvayac camūm
Then the army of the lord of rākṣasas, its champions slain and distressed, turned and advanced toward where the son of Kumbhakarṇa was; and Kumbha, as it rushed on in confusion, steadied that army.
तब जिसके प्रमुख वीर मारे गए थे, वह व्यथित राक्षसेन्द्र की सेना जिधर कुम्भकर्ण का पुत्र था, उधर मुड़ी; और वेग से अव्यवस्थित होकर आती हुई उस सेना को कुम्भ ने सँभाला।
Verse 5
स धनुर् धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः । मुमोचाशीविषप्रख्याञ् शरान् देहविदारणान् ॥
sa dhanur dhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya susamāhitaḥ | mumocāśīviṣaprakhyāñ śarān dehavidāraṇān
He, best of bowmen, taking up his bow, well-composed, loosed arrows like venomous serpents, cleavers of the body.
धनुर्धरों में श्रेष्ठ उसने अपना धनुष लेकर, एकाग्रचित्त होकर, शरीर को विदीर्ण करने वाले विषधर सर्पों के समान बाण छोड़े।
Verse 6
तस्य तच् छुशुभे भूयः सशरं धनुर् उत्तमम् । विद्युदैरावतार्चिष्मद् द्वितीयेन्द्रधनुर् यथा ॥
tasya tac chuśubhe bhūyaḥ saśaraṃ dhanur uttamam | vidyudairāvatārciṣmad dvitīyendradhanur yathā
His excellent bow, with arrow set, shone the more, flashing like lightning and like Airāvata, as a second rainbow of Indra.
बाण चढ़ा हुआ उसका वह उत्तम धनुष बिजली और ऐरावत के समान चमकता हुआ, दूसरे इन्द्रधनुष के समान और भी अधिक शोभित हुआ।
Verse 7
आकर्णकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा । तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा ॥
ākarṇakṛṣṭamuktena jaghāna dvividaṃ tadā | tena hāṭakapuṅkhena patriṇā patravāsasā
Drawing the string to his ear, he then struck Dvivida with a loosed shaft, gold-feathered, winged and clothed in feathers.
कान तक खींचकर छोड़े गए, स्वर्णपंख वाले, पंखयुक्त, पंखों से ढके उस बाण से उसने तब द्विविद पर प्रहार किया।
Verse 8
सहसाभिहतस् तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन् । निपपाताद्रिकूटाभो विह्वलः प्लवगोत्तमः ॥
sahasābhihatas tena vipramuktapadaḥ sphuran | nipapātādrikūṭābho vihvalaḥ plavagottamaḥ
Suddenly struck by it, his footing lost, quivering, that best of leaping monkeys, like a mountain-peak, fell, reeling.
सहसा उससे आहत होकर, पैर टिकाने से चूककर, काँपता हुआ वह पर्वतशिखर के समान श्रेष्ठ वानर विह्वल होकर गिर पड़ा।
Verse 9
मैन्दस् तु भ्रातरं दृष्ट्वा भग्नं तत्र महाहवे । अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य महतीं शिलाम् ॥
maindas tu bhrātaraṃ dṛṣṭvā bhagnaṃ tatra mahāhave | abhidudrāva vegena pragṛhya mahatīṃ śilām
But Mainda, seeing his brother broken there in the great battle, rushed with speed, seizing a great rock.
किन्तु मैन्द अपने भाई को उस महायुद्ध में परास्त देखकर एक विशाल शिला लेकर वेग से टूट पड़ा।
Verse 10
तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः । बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ॥
tāṃ śilāṃ tu pracikṣepa rākṣasāya mahābalaḥ | bibheda tāṃ śilāṃ kumbhaḥ prasannaiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ
That mighty one hurled the rock at the rākṣasa; but Kumbha split that rock with five bright arrows.
उस महाबली ने वह शिला राक्षस पर फेंकी; किन्तु कुम्भ ने पाँच चमकीले बाणों से उस शिला को तोड़ डाला।
Verse 11
संधाय चान्यं सुमुखं शरम् आशीविषोपमम् । आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम् ॥
saṃdhāya cānyaṃ sumukhaṃ śaram āśīviṣopamam | ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividāgrajam
And fitting another fair-pointed arrow, like a venomous serpent, the greatly splendid one struck the elder brother of Dvivida upon the chest.
और दूसरा सुन्दर अग्रभाग वाला, विषधर सर्प के समान बाण सँधाकर उस महातेजस्वी ने द्विविद के बड़े भाई (मैन्द) की छाती पर प्रहार किया।
Verse 12
स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः । मर्मण्य् अभिहतस् तेन पपात भुवि मूर्छितः ॥
sa tu tena prahāreṇa maindo vānarayūthapaḥ | marmaṇy abhihatas tena papāta bhuvi mūrchitaḥ
By that blow, Mainda, the vānara troop-leader, struck by him in a vital part, fell to the ground, stunned.
उस प्रहार से वानर यूथपति मैन्द, उसके द्वारा मर्मस्थान में आहत होकर, मूर्च्छित होकर भूमि पर गिर पड़ा।
Verse 13
अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा पतितौ तौ महाबलौ । अभिदुद्राव वेगेन कुम्भम् उद्यतकार्मुकम् ॥
aṅgado mātulau dṛṣṭvā patitau tau mahābalau | abhidudrāva vegena kumbham udyatakārmukam
Aṅgada, seeing his two mighty maternal uncles fallen, rushed with speed at Kumbha, whose bow was uplifted.
अंगद अपने दोनों महाबली मामाओं को गिरा देखकर धनुष उठाए हुए कुम्भ पर वेग से टूट पड़ा।
Verse 14
तम् आपतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिर् आयसैः । त्रिभिश् चान्यैः शितैर् बाणैर् मातंगम् इव तोमरैः ॥
tam āpatantaṃ vivyādha kumbhaḥ pañcabhir āyasaiḥ | tribhiś cānyaiḥ śitair bāṇair mātaṃgam iva tomaraiḥ
As he rushed on, Kumbha pierced him with five iron arrows, and with three other sharp arrows, as one pierces an elephant with iron darts.
आते हुए उस पर कुम्भ ने पाँच लोहे के बाणों से, और तीन अन्य तीखे बाणों से, वैसे ही प्रहार किया जैसे कोई तोमरों से गज को बींधता है।
Verse 15
सो ऽङ्गदं विविधैर् बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् । अकुण्ठधारैर् निशितैस् तीक्ष्णैः कनकभूषणैः ॥
so 'ṅgadaṃ vividhair bāṇaiḥ kumbho vivyādha vīryavān | akuṇṭhadhārair niśitais tīkṣṇaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ
The valorous Kumbha pierced Aṅgada with various arrows, keen-edged, sharpened, pointed and gold-adorned.
पराक्रमी कुम्भ ने अंगद को तीखे, पैने, नुकीले और स्वर्णभूषित नाना प्रकार के बाणों से बींध डाला।
Verse 16
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते । शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह ॥
aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputro na kampate | śilāpādapavarṣāṇi tasya mūrdhni vavarṣa ha
Though his limbs were pierced, Aṅgada, son of Vālin, did not waver; and he rained upon Kumbha's head showers of rocks and trees.
शरीर बिंधे होने पर भी वालिपुत्र अंगद विचलित नहीं हुआ; और उसने कुम्भ के सिर पर शिलाओं और वृक्षों की वर्षा कर दी।
Verse 17
स प्रचिच्छेद तान् सर्वान् बिभेद च पुनः शिलाः । कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान् ॥
sa praciccheda tān sarvān bibheda ca punaḥ śilāḥ | kumbhakarṇātmajaḥ śrīmān vāliputrasamīritān
The illustrious son of Kumbhakarṇa cut them all to pieces, and shattered the rocks hurled by the son of Vālin.
श्रीमान् कुम्भकर्णपुत्र ने उन सबको काट डाला, और वालिपुत्र द्वारा फेंकी गई शिलाओं को भी तोड़ डाला।
Verse 18
आपतन्तं च संप्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् । भ्रुवोर् विव्याध बाणाभ्याम् उल्काभ्याम् इव कुञ्जरम् ॥
āpatantaṃ ca saṃprekṣya kumbho vānarayūthapam | bhruvor vivyādha bāṇābhyām ulkābhyām iva kuñjaram
And seeing the vānara troop-leader rushing on, Kumbha pierced him between the brows with two arrows, as one wounds an elephant with two firebrands.
और वानर यूथपति अंगद को आते देख कुम्भ ने उसकी भौंहों के बीच दो बाणों से वैसे ही प्रहार किया, जैसे कोई दो जलती मशालों से गज को घायल करे।
Verse 19
अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते । सालम् आसन्नम् एकेन परिजग्राह पाणिना ॥
aṅgadaḥ pāṇinā netre pidhāya rudhirokṣite | sālam āsannam ekena parijagrāha pāṇinā
Aṅgada, covering with one hand his blood-bathed eyes, seized with the other a sāla-tree near at hand.
अंगद ने एक हाथ से अपनी रक्त से सनी आँखों को ढककर दूसरे हाथ से पास ही खड़े एक साल वृक्ष को पकड़ लिया।
Verse 20
तम् इन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम् । समुत्सृजन्तं वेगेन पश्यतां सर्वरक्षसाम् ॥
tam indraketupratimaṃ vṛkṣaṃ mandarasaṃnibham | samutsṛjantaṃ vegena paśyatāṃ sarvarakṣasām
That tree, like the banner of Indra, resembling Mandara, as he hurled it with force in the sight of all the rākṣasas —
इन्द्रध्वज के समान, मन्दराचल के समान उस वृक्ष को, जिसे वह समस्त राक्षसों के देखते-देखते वेग से फेंक रहा था —
Verse 21
स चिच्छेद शितैर् बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः । अङ्गदो विव्यथे ऽभीक्ष्णं ससाद च मुमोह च ॥
sa ciccheda śitair bāṇaiḥ saptabhiḥ kāyabhedanaiḥ | aṅgado vivyathe 'bhīkṣṇaṃ sasāda ca mumoha ca
Kumbha cut it with seven sharp arrows, cleavers of the body; and Aṅgada was wounded again and again, and sank down and swooned.
कुम्भ ने शरीर को विदीर्ण करने वाले सात तीखे बाणों से काट डाला; और अंगद बार-बार घायल हुआ, शिथिल पड़ गया और मूर्च्छित हो गया।
Verse 22
अङ्गदं व्यथितं दृष्ट्वा सीदन्तम् इव सागरे । दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन् ॥
aṅgadaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā sīdantam iva sāgare | durāsadaṃ hariśreṣṭhā rāghavāya nyavedayan
Seeing Aṅgada distressed, as if sinking in the sea, the best of vānaras reported the invincible foe to Rāghava.
अंगद को व्यथित, समुद्र में डूबते हुए के समान देखकर वानरश्रेष्ठों ने उस दुर्जेय शत्रु के विषय में राघव को सूचित किया।
Verse 23
रामस् तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे । व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ् जाम्बवत्प्रमुखांस् ततः ॥
rāmas tu vyathitaṃ śrutvā vāliputraṃ mahāhave | vyādideśa hariśreṣṭhāñ jāmbavatpramukhāṃs tataḥ
Rāma, hearing that the son of Vālin was distressed in the great battle, then commanded the best of vānaras, headed by Jāmbavān.
किन्तु राम ने महायुद्ध में वालिपुत्र को व्यथित सुनकर तब जाम्बवान् आदि प्रमुख वानरश्रेष्ठों को आदेश दिया।
Verse 24
ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम् । अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भम् उद्यतकार्मुकम् ॥
te tu vānaraśārdūlāḥ śrutvā rāmasya śāsanam | abhipetuḥ susaṃkruddhāḥ kumbham udyatakārmukam
Those tigers among vānaras, hearing Rāma's command, well-enraged, rushed upon Kumbha, whose bow was uplifted.
राम का आदेश सुनकर वे वानरश्रेष्ठ अत्यन्त क्रुद्ध होकर धनुष उठाए हुए कुम्भ पर टूट पड़े।
Verse 25
ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः । रिरक्षिषन्तो ऽभ्यपतन्न् अङ्गदं वानरर्षभाः ॥
tato drumaśilāhastāḥ kopasaṃraktalocanāḥ | rirakṣiṣanto 'bhyapatann aṅgadaṃ vānararṣabhāḥ
Then, with trees and rocks in hand, their eyes red with wrath, the bulls among vānaras, wishing to protect Aṅgada, fell upon the foe.
तब हाथों में वृक्ष और शिलाएँ लिए, क्रोध से लाल आँखों वाले वानरश्रेष्ठ अंगद की रक्षा करने की इच्छा से शत्रु पर टूट पड़े।
Verse 26
जाम्बवांश् च सुषेणश् च वेगदर्शी च वानरः । कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ॥
jāmbavāṃś ca suṣeṇaś ca vegadarśī ca vānaraḥ | kumbhakarṇātmajaṃ vīraṃ kruddhāḥ samabhidudruvuḥ
Jāmbavān and Suṣeṇa, and the vānara Vegadarśin, enraged, rushed together at the heroic son of Kumbhakarṇa.
जाम्बवान् और सुषेण, तथा वानर वेगदर्शी, क्रुद्ध होकर वीर कुम्भकर्णपुत्र पर एक साथ टूट पड़े।
Verse 27
समीक्ष्यातततस् तांस् तु वानरेन्द्रान् महाबलान् । आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ॥
samīkṣyātatatas tāṃs tu vānarendrān mahābalān | āvavāra śaraugheṇa nageneva jalāśayam
Seeing those mighty lords of vānaras drawing near, he fenced them off with a flood of arrows, as a mountain holds back a reservoir of water.
निकट आते उन महाबली वानरेन्द्रों को देखकर उसने बाणसमूह से उन्हें वैसे ही रोक दिया, जैसे पर्वत जलाशय को रोक लेता है।
Verse 28
तस्य बाणचयं प्राप्य न शोकेर् अतिवर्तितुम् । वानरेन्द्रा महात्मानो वेलाम् इव महोदधिः ॥
tasya bāṇacayaṃ prāpya na śoker ativartitum | vānarendrā mahātmāno velām iva mahodadhiḥ
Reaching his mass of arrows, the great-souled lords of vānaras could not pass beyond, as the great ocean cannot pass its shore.
उसके बाणसमूह तक पहुँचकर वे महात्मा वानरेन्द्र उससे आगे न बढ़ सके, जैसे महासागर अपनी वेला (तट) को नहीं लाँघता।
Verse 29
तांस् तु दृष्ट्वा हरिगणाञ् शरवृष्टिभिर् अर्दितान् । अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ॥
tāṃs tu dṛṣṭvā harigaṇāñ śaravṛṣṭibhir arditān | aṅgadaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhrātṛjaṃ plavageśvaraḥ
Seeing those troops of apes afflicted by showers of arrows, Sugrīva, lord of the leaping monkeys, placing his brother's son Aṅgada behind him,
बाणवर्षाओं से पीड़ित उन वानरगणों को देखकर वानरेन्द्र सुग्रीव ने अपने भतीजे अंगद को पीछे करके,
Verse 30
अभिदुद्राव वेगेन सुग्रीवः कुम्भम् आहवे । शैलसानु चरं नागं वेगवान् इव केसरी ॥
abhidudrāva vegena sugrīvaḥ kumbham āhave | śailasānu caraṃ nāgaṃ vegavān iva kesarī
rushed with speed at Kumbha in the battle, as a swift lion rushes at an elephant ranging a mountain-slope.
युद्ध में कुम्भ पर वेग से वैसे ही आक्रमण किया, जैसे वेगवान् सिंह पर्वत के ढलान पर विचरते गज पर टूट पड़ता है।
Verse 31
उत्पाट्य च महाशैलान् अश्वकर्णान् धवान् बहून् । अन्यांश् च विविधान् वृक्षांश् चिक्षेप च महाबलः ॥
utpāṭya ca mahāśailān aśvakarṇān dhavān bahūn | anyāṃś ca vividhān vṛkṣāṃś cikṣepa ca mahābalaḥ
And, uprooting great mountains and many aśvakarṇa and dhava trees, and various others, the mighty one hurled them.
और उस महाबली ने बड़े-बड़े पर्वतों, अनेक अश्वकर्ण और धव वृक्षों तथा अन्य नाना प्रकार के वृक्षों को उखाड़कर फेंका।
Verse 32
तां छादयन्तीम् आकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम् । कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश् चिच्छेद निशितैः शरैः ॥
tāṃ chādayantīm ākāśaṃ vṛkṣavṛṣṭiṃ durāsadām | kumbhakarṇātmajaḥ śrīmāṃś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ
That rain of trees, hard to withstand, covering the sky, the illustrious son of Kumbhakarṇa cut with sharp arrows.
आकाश को ढँकती हुई, दुर्जेय उस वृक्षवर्षा को श्रीमान् कुम्भकर्णपुत्र ने तीखे बाणों से काट डाला।
Verse 33
अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः । आचितास् ते द्रुमा रेजुर् यथा घोराः शतघ्नयः ॥
abhilakṣyeṇa tīvreṇa kumbhena niśitaiḥ śaraiḥ | ācitās te drumā rejur yathā ghorāḥ śataghnayaḥ
Beset by Kumbha with sharp arrows aimed with fierce precision, those trees gleamed like dreadful śataghnīs.
तीव्र निशाना साधकर कुम्भ द्वारा तीखे बाणों से बिंधे हुए वे वृक्ष भयंकर शतघ्नियों के समान शोभित हुए।
Verse 34
द्रुमवर्षं तु तच् छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् । वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे ॥
drumavarṣaṃ tu tac chinnaṃ dṛṣṭvā kumbhena vīryavān | vānarādhipatiḥ śrīmān mahāsattvo na vivyathe
Seeing that rain of trees cut down by Kumbha, the valorous and illustrious lord of vānaras, of great spirit, did not waver.
कुम्भ द्वारा उस वृक्षवर्षा को कटा देखकर पराक्रमी, श्रीमान्, महान् साहस वाला वानराधिपति विचलित नहीं हुआ।
Verse 35
निर्भिद्यमानः सहसा सहमानश् च ताञ् शरान् । कुम्भस्य धनुर् आक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम् ॥
nirbhidyamānaḥ sahasā sahamānaś ca tāñ śarān | kumbhasya dhanur ākṣipya babhañjendradhanuḥprabham
Pierced suddenly, yet enduring those arrows, he snatched away and broke Kumbha's bow, bright as the rainbow of Indra.
सहसा बिंधते हुए भी उन बाणों को सहते हुए उसने कुम्भ के इन्द्रधनुष के समान तेजस्वी धनुष को छीनकर तोड़ डाला।
Verse 36
अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गम् इव द्विपम् ॥
avaplutya tataḥ śīghraṃ kṛtvā karma suduṣkaram | abravīt kupitaḥ kumbhaṃ bhagnaśṛṅgam iva dvipam
Then, leaping down swiftly, having wrought a most arduous feat, enraged, he said to Kumbha, who was now like an elephant with its tusk broken:
फिर शीघ्र नीचे कूदकर, वह अत्यन्त दुष्कर कार्य करके, क्रुद्ध होकर उसने टूटे दाँत वाले गज के समान हुए कुम्भ से कहा —
Verse 37
निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तद् अद्भुतम् । संनतिश् च प्रभावश् च तव वा रावणस्य वा ॥
nikumbhāgraja vīryaṃ te bāṇavegaṃ tad adbhutam | saṃnatiś ca prabhāvaś ca tava vā rāvaṇasya vā
"O elder brother of Nikumbha, your valour, and that wondrous swiftness of your arrows, your modesty and your might — such belong worthily to you, or to Rāvaṇa.
"हे निकुम्भ के अग्रज! तुम्हारा पराक्रम, और तुम्हारे बाणों का वह अद्भुत वेग, तुम्हारी विनम्रता और प्रभाव — ये तुममें या रावण में ही शोभा देते हैं।
Verse 38
प्रह्रादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम । एकस् त्वम् अनुजातो ऽसि पितरं बलवत्तरः ॥
prahrādabalivṛtraghnakuberavaruṇopama | ekas tvam anujāto 'si pitaraṃ balavattaraḥ
O peer of Prahlāda, Bali, the slayer of Vṛtra, Kubera and Varuṇa — you alone are born the true heir of your father, and mightier than the rest.
हे प्रह्लाद, बलि, वृत्रघ्न (इन्द्र), कुबेर और वरुण के समान! तुम अकेले अपने पिता के सच्चे अनुरूप पुत्र हुए हो, और उनसे भी अधिक बलवान्।
Verse 39
त्वाम् एवैकं महाबाहुं शूलहस्तम् अरिंदमम् । त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियम् इवाधयः ॥
tvām evaikaṃ mahābāhuṃ śūlahastam ariṃdamam | tridaśā nātivartante jitendriyam ivādhayaḥ
You alone, the mighty-armed foe-subduer, spear in hand — the thirty gods cannot overcome, as cares cannot overcome one who has mastered his senses.
हाथ में शूल लिए, महाबाहु, शत्रुदमन तुम अकेले को देवगण वैसे ही नहीं लाँघ पाते, जैसे जितेन्द्रिय पुरुष को चिन्ताएँ नहीं लाँघ पातीं।
Verse 40
वरदानात् पितृव्यस् ते सहते देवदानवान् । कुम्भकर्णस् तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ॥
varadānāt pitṛvyas te sahate devadānavān | kumbhakarṇas tu vīryeṇa sahate ca surāsurān
By the granting of a boon, your uncle withstands gods and dānavas; but Kumbhakarṇa, by valour alone, withstood gods and asuras.
वरदान के कारण तुम्हारे चाचा (रावण) देवों और दानवों को सह पाते हैं; किन्तु कुम्भकर्ण ने तो केवल पराक्रम से देवों और असुरों को सहा था।
Verse 41
धनुषीन्द्रजितस् तुल्यः प्रतापे रावणस्य च । त्वम् अद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठो ऽसि बलवीर्यतः ॥
dhanuṣīndrajitas tulyaḥ pratāpe rāvaṇasya ca | tvam adya rakṣasāṃ loke śreṣṭho 'si balavīryataḥ
In the bow you are the equal of Indrajit, and in prowess of Rāvaṇa; this day, in the world of rākṣasas, you are foremost in strength and valour.
धनुर्विद्या में तुम इन्द्रजित् के समान हो, और प्रताप में रावण के समान; आज राक्षसों के लोक में बल और पराक्रम में तुम सबसे श्रेष्ठ हो।
Verse 42
महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम् । अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोर् इव ॥
mahāvimardaṃ samare mayā saha tavādbhutam | adya bhūtāni paśyantu śakraśambarayor iva
Let the living beings this day behold your wondrous great clash with me in battle, like the clash of Śakra and Śambara.
आज प्राणी मेरे साथ तुम्हारे उस अद्भुत महासंग्राम को देखें, जैसे शक्र (इन्द्र) और शम्बर के संग्राम को देखा गया था।
Verse 43
कृतम् अप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम् । पातिता हरिवीराश् च त्वयैते भीमविक्रमाः ॥
kṛtam apratimaṃ karma darśitaṃ cāstrakauśalam | pātitā harivīrāś ca tvayaite bhīmavikramāḥ
A matchless deed you have done, and you have shown skill in weapons; and these heroic vānaras of fearsome valour have been struck down by you.
तुमने अनुपम कार्य किया है और अस्त्रकौशल दिखाया है; और भयंकर पराक्रमी इन वानरवीरों को तुमने गिरा दिया है।
Verse 44
उपालम्भभयाच् चापि नासि वीर मया हतः । कृतकर्मा परिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥
upālambhabhayāc cāpi nāsi vīra mayā hataḥ | kṛtakarmā pariśrānto viśrāntaḥ paśya me balam
And out of fear of reproach, O hero, you have not been slain by me; your work done, you are worn out — rest, and then behold my strength."
और हे वीर! उपालम्भ (निन्दा) के भय से ही तुम मेरे द्वारा अब तक नहीं मारे गए हो; अपना कार्य करके तुम थक गए हो — विश्राम कर लो, फिर मेरा बल देखो।"
Verse 45
तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः । अग्नेर् आज्यहुतस्येव तेजस् तस्याभ्यवर्धत ॥
tena sugrīvavākyena sāvamānena mānitaḥ | agner ājyahutasyeva tejas tasyābhyavardhata
Honoured by that speech of Sugrīva, contemptuous though it was, his splendour increased, like fire fed with an oblation of ghee.
सुग्रीव के उस अपमानजनक वचन से सम्मानित होकर उसका तेज वैसे ही बढ़ गया, जैसे घी की आहुति से अग्नि का।
Verse 46
ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवम् अभिपद्य च । आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगेन मुष्टिना ॥
tataḥ kumbhaḥ samutpatya sugrīvam abhipadya ca | ājaghānorasi kruddho vajravegena muṣṭinā
Then Kumbha, springing up and closing with Sugrīva, enraged, struck him upon the chest with a fist of the force of the thunderbolt.
तब कुम्भ उछलकर सुग्रीव के पास पहुँचकर क्रुद्ध होकर वज्र के वेग वाली मुट्ठी से उसकी छाती पर प्रहार किया।
Verse 47
तस्य चर्म च पुस्फोट संजज्ञे चास्य शोणितम् । स च मुष्टिर् महावेगः प्रतिजघ्ने ऽस्थिमण्डले ॥
tasya carma ca pusphoṭa saṃjajñe cāsya śoṇitam | sa ca muṣṭir mahāvegaḥ pratijaghne 'sthimaṇḍale
His skin burst, and his blood sprang forth; and that fist of great force struck against the ring of his bone.
उसकी त्वचा फट गई और रक्त फूट पड़ा; और महान् वेग वाली वह मुट्ठी उसके अस्थिमण्डल से जा टकराई।
Verse 48
तदा वेगेन तत्रासीत् तेजः प्रज्वालितं मुहुः । वज्रनिष्पेषसंजातज्वाला मेरौ यथा गिरौ ॥
tadā vegena tatrāsīt tejaḥ prajvālitaṃ muhuḥ | vajraniṣpeṣasaṃjātajvālā merau yathā girau
Then, by the force of the blow, there was kindled there fire again and again, like the flame born of the crash of the thunderbolt upon Mount Meru.
तब उस प्रहार के वेग से वहाँ बार-बार तेज (अग्नि) प्रज्वलित हो उठा, जैसे मेरु पर्वत पर वज्र के टकराने से उत्पन्न ज्वाला।
Verse 49
स तत्राभिहतस् तेन सुग्रीवो वानरर्षभः । मुष्टिं संवर्तयाम् आस वज्रकल्पं महाबलः ॥
sa tatrābhihatas tena sugrīvo vānararṣabhaḥ | muṣṭiṃ saṃvartayām āsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ
Struck there by him, Sugrīva, bull among vānaras, the mighty one, clenched his fist, hard as the thunderbolt.
उससे वहाँ आहत वानरश्रेष्ठ महाबली सुग्रीव ने वज्र के समान अपनी मुट्ठी भींच ली।
Verse 50
अर्चिःसहस्रविकचं रविमण्डलसप्रभम् । स मुष्टिं पातयाम् आस कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥
arciḥsahasravikacaṃ ravimaṇḍalasaprabham | sa muṣṭiṃ pātayām āsa kumbhasyorasi vīryavān
Blazing with a thousand rays, bright as the orb of the sun, the valorous one brought down that fist upon Kumbha's chest.
हजार किरणों से प्रज्वलित, सूर्यमण्डल के समान तेजस्वी उस मुट्ठी को उस पराक्रमी ने कुम्भ की छाती पर दे मारा।
Verse 51
मुष्टिनाभिहतस् तेन निपपाताशु राक्षसः । लोहिताङ्ग इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर् यदृच्छया ॥
muṣṭinābhihatas tena nipapātāśu rākṣasaḥ | lohitāṅga ivākāśād dīptaraśmir yadṛcchayā
Struck by that fist, the rākṣasa fell at once, like the red-limbed planet, bright-rayed, falling by chance from the sky.
उस मुट्ठी से आहत होकर वह राक्षस तुरन्त वैसे ही गिर पड़ा, जैसे तेजस्वी किरणों वाला मंगल ग्रह आकाश से अकस्मात् गिर पड़े।
Verse 52
कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना । बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथारूपं गवां पतेः ॥
kumbhasya patato rūpaṃ bhagnasyorasi muṣṭinā | babhau rudrābhipannasya yathārūpaṃ gavāṃ pateḥ
The form of Kumbha, as he fell, his chest broken by the fist, shone like the form of the lord of the herd struck down by Rudra.
मुट्ठी से छाती टूट जाने पर गिरते हुए कुम्भ का रूप रुद्र द्वारा मारे गए गोपति (नन्दी/बैल) के रूप के समान शोभित हुआ।
Verse 53
तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण; प्लवंगमानाम् ऋषभेण युद्धे । मही सशैला सवना चचाल; भयं च रक्षांस्य् अधिकं विवेश ॥
tasmin hate bhīmaparākrameṇa; plavaṃgamānām ṛṣabheṇa yuddhe | mahī saśailā savanā cacāla; bhayaṃ ca rakṣāṃsy adhikaṃ viveśa
When he was slain by that bull among the leaping monkeys of terrible prowess in the battle, the earth with its mountains and forests shook, and exceeding fear entered the rākṣasas.
भयंकर पराक्रमी उस वानरश्रेष्ठ द्वारा युद्ध में उसके मारे जाने पर पर्वतों और वनों सहित पृथ्वी काँप उठी, और राक्षसों में अत्यधिक भय समा गया।