Sarga 52
Yuddha Kanda
35 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तद् उक्तम् अतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः । कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ॥
tad uktam atikāyasya balino bāhuśālinaḥ | kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ
Having heard that speech of Kumbhakarṇa — mighty, broad-armed and massive — Mahodara spoke:
विशालकाय, बलवान्, विशाल भुजाओं वाले कुम्भकर्ण का वह कथन सुनकर महोदर ने कहा —
Verse 2
कुम्भकर्णकुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः । अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम् ॥
kumbhakarṇakule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ | avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum
"Born in Kumbhakarṇa's line, bold yet of vulgar perception, and puffed up with conceit, you cannot grasp what ought to be done in every case.
'कुम्भकर्ण के कुल में उत्पन्न, धृष्ट, साधारण दृष्टि वाले और अभिमान से भरे तुम सब स्थितियों में करने योग्य कार्य को नहीं जान सकते।
Verse 3
न हि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ । त्वं तु कैशोरकाद् धृष्टः केवलं वक्तुम् इच्छसि ॥
na hi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau | tvaṃ tu kaiśorakād dhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktum icchasi
It is not that the king does not know policy and misrule, O Kumbhakarṇa; but you, bold from boyish rashness, merely wish to hold forth.
'हे कुम्भकर्ण! ऐसा नहीं कि राजा नीति और अनीति को न जानते हों; किन्तु तुम किशोरवय की धृष्टता से केवल बोलना चाहते हो।
Verse 4
स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविभागवित् । आत्मनश् च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभ ॥
sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavibhāgavit | ātmanaś ca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabha
One who knows the apportioning of place and time understands his station, his growth and his decline, both his own and his foes', O bull among rākṣasas.
'हे राक्षसश्रेष्ठ! देश और काल के विभाग को जानने वाला अपने और शत्रुओं के स्थान, वृद्धि और हानि को समझता है।
Verse 5
यत् तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना । अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात् तादृशं बुधः ॥
yat tu śakyaṃ balavatā kartuṃ prākṛtabuddhinā | anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāt tādṛśaṃ budhaḥ
What a strong man of common wit, who has never waited upon his elders, is able to do — what wise man would do such a thing?
'जो साधारण बुद्धि वाला और वृद्धों की सेवा न करने वाला बलवान् (केवल बल से) कर सकता है, वैसा कर्म कौन बुद्धिमान् करेगा?
Verse 6
यांस् तु धर्मार्थकामांस् त्वं ब्रवीषि पृथग् आश्रयान् । अनुबोद्धुं स्वभावेन न हि लक्षणम् अस्ति ते ॥
yāṃs tu dharmārthakāmāṃs tvaṃ bravīṣi pṛthag āśrayān | anuboddhuṃ svabhāvena na hi lakṣaṇam asti te
As for those — dharma, artha and kāma — which you declare to rest upon separate foundations, you have not the discernment to understand them in their true nature.
'जिन धर्म, अर्थ और काम को तुम अलग-अलग आश्रय वाले कहते हो, उन्हें उनके यथार्थ स्वरूप में समझने का विवेक तुममें नहीं है।
Verse 7
कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम् । श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम् ॥
karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojanam | śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām
Action, indeed, is the purpose of all causes; and herein the fruit of actions turns out, for men, better or worse.
'कर्म ही समस्त कारणों का प्रयोजन है; और इसमें कर्मों का फल मनुष्यों के लिए अच्छा या बुरा होता है।
Verse 8
निःश्रेयस फलाव् एव धर्मार्थाव् इतराव् अपि । अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलं च प्रत्यवायिकम् ॥
niḥśreyasa phalāv eva dharmārthāv itarāv api | adharmānarthayoḥ prāptiḥ phalaṃ ca pratyavāyikam
Dharma and artha, and the other too, have final blessedness for their fruit; but the attainment of unrighteousness and loss yields a baneful fruit.
'धर्म और अर्थ, तथा वह दूसरा (काम) भी — इनका फल कल्याण ही है; किन्तु अधर्म और अनर्थ की प्राप्ति का फल तो विनाशकारी होता है।
Verse 9
ऐहलौकिकपारत्र्यं कर्म पुम्भिर् निषेव्यते । कर्माण्य् अपि तु कल्प्यानि लभते कामम् आस्थितः ॥
aihalaukikapāratryaṃ karma pumbhir niṣevyate | karmāṇy api tu kalpyāni labhate kāmam āsthitaḥ
Men pursue action that bears upon this world and the world beyond; yet one who clings to desire gains only such deeds as can be contrived.
'मनुष्य इस लोक और परलोक दोनों में फल देने वाले कर्म का सेवन करते हैं; किन्तु केवल काम में लगा रहने वाला तो (जैसे-तैसे) रचे हुए कर्म ही प्राप्त करता है।
Verse 10
तत्र कॢप्तम् इदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः । शत्रौ हि साहसं यत् स्यात् किम् इवात्रापनीयते ॥
tatra kḷptam idaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ | śatrau hi sāhasaṃ yat syāt kim ivātrāpanīyate
In this matter the king has resolved in his heart what is to be done, and such is our view also; for what fault is to be found in daring shown against a foe?
'इस विषय में राजा ने हृदय में जो करने योग्य निश्चय किया है, वही हमारा भी मत है; शत्रु के विरुद्ध जो साहस हो, उसमें भला क्या दोष निकाला जाए?
Verse 11
एकस्यैवाभियाने तु हेतुर् यः प्रकृतस् त्वया । तत्राप्य् अनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यद् असाधु च ॥
ekasyaivābhiyāne tu hetur yaḥ prakṛtas tvayā | tatrāpy anupapannaṃ te vakṣyāmi yad asādhu ca
But as to the ground you have urged for a single warrior's assault, in that too I shall tell you what is untenable and unsound.
'किन्तु अकेले के आक्रमण के लिए तुमने जो कारण प्रस्तुत किया है, उसमें भी जो असंगत और अनुचित है, वह मैं बताता हूँ।
Verse 12
येन पूर्वं जनस्थाने बहवो ऽतिबला हताः । राक्षसा राघवं तं त्वं कथम् एको जयिष्यसि ॥
yena pūrvaṃ janasthāne bahavo 'tibalā hatāḥ | rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ katham eko jayiṣyasi
He by whom of old many rākṣasas of surpassing strength were slain in Janasthāna — that Rāghava, how will you, alone, overcome?
'जिसने पहले जनस्थान में अनेक अत्यन्त बलवान् राक्षसों को मार डाला, उस राघव को तुम अकेले कैसे जीतोगे?
Verse 13
ये पुरा निर्जितास् तेन जनस्थाने महौजसः । राक्षसांस् तान् पुरे सर्वान् भीतान् अद्यापि पश्यसि ॥
ye purā nirjitās tena janasthāne mahaujasaḥ | rākṣasāṃs tān pure sarvān bhītān adyāpi paśyasi
Those mighty rākṣasas who were formerly routed by him in Janasthāna — you still behold them all cowering in terror within the city today.
'जो महाबली राक्षस पहले जनस्थान में उसके द्वारा परास्त किए गए, उन सबको तुम आज भी नगर में भयभीत देख रहे हो।
Verse 14
तं सिंहम् इव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम् । सर्पं सुप्तम् इवाबुद्ध्या प्रबोधयितुम् इच्छसि ॥
taṃ siṃham iva saṃkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam | sarpaṃ suptam ivābuddhyā prabodhayitum icchasi
That Rāma, son of Daśaratha, enraged like a lion — like a sleeping serpent you, in your folly, wish to awaken.
'सिंह के समान क्रुद्ध उस दशरथपुत्र राम को तुम मूर्खता से सोये हुए सर्प की भाँति जगाना चाहते हो।
Verse 15
ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम् । कस् तं मृत्युम् इवासह्यम् आसादयितुम् अर्हति ॥
jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam | kas taṃ mṛtyum ivāsahyam āsādayitum arhati
Ever ablaze with splendour and unassailable in his wrath — who is fit to confront him, unbearable as Death?
'सदा तेज से जलते हुए और क्रोध से दुर्धर्ष उस (राम) को, जो मृत्यु के समान असह्य है, कौन सामना करने योग्य है?
Verse 16
संशयस्थम् इदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने । एकस्य गमनं तत्र न हि मे रोचते तव ॥
saṃśayastham idaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane | ekasya gamanaṃ tatra na hi me rocate tava
All this is fraught with peril, this standing against the foe; the going there of you alone does not please me.
'शत्रु के सामने यह डटे रहना ही संकटपूर्ण है; वहाँ तुम्हारा अकेले जाना मुझे तनिक भी अच्छा नहीं लगता।
Verse 17
हीनार्थस् तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतो यथा । निश्चितं जीवितत्यागे वशम् आनेतुम् इच्छति ॥
hīnārthas tu samṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛto yathā | niścitaṃ jīvitatyāge vaśam ānetum icchati
What common man, ruined in his fortunes, bent on casting away his life, would wish to bring under his power a well-endowed enemy?
'कौन साधारण मनुष्य, जिसका धन नष्ट हो चुका हो और जो जीवन त्यागने को उद्यत हो, समृद्ध शत्रु को वश में लाना चाहेगा?
Verse 18
यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम । कथम् आशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ॥
yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama | katham āśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ
He who among men has no equal, O best of rākṣasas — how do you hope to do battle with one equal to Indra and Vivasvat?"
'हे राक्षसश्रेष्ठ! जिसका मनुष्यों में कोई समान नहीं, इन्द्र और विवस्वत (सूर्य) के समान उस (राम) से तुम युद्ध करने की आशा कैसे करते हो?'
Verse 19
एवम् उक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः । उवाच रक्षसां मध्ये रावणो लोकरावणम् ॥
evam uktvā tu saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ | uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇo lokarāvaṇam
Having spoken thus to the furious Kumbhakarṇa, Mahodara, in the midst of the rākṣasas, addressed Rāvaṇa, the terror of the worlds:
क्रोध में भरे कुम्भकर्ण से ऐसा कहकर महोदर ने राक्षसों के बीच लोकों को रुलाने वाले रावण से कहा —
Verse 20
लब्ध्वा पुनस् तां वैदेहीं किमर्थं त्वं प्रजल्पसि । यदेच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति ॥
labdhvā punas tāṃ vaidehīṃ kimarthaṃ tvaṃ prajalpasi | yadecchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati
"You have won back that Vaidehī; to what end, then, do you keep fretting? Whenever you wish it, Sītā shall come into your power.
'उस वैदेही को पुनः पाकर तुम किसलिए बार-बार विलाप कर रहे हो? जब चाहोगे तब सीता तुम्हारे वश में हो जाएगी।
Verse 21
दृष्टः कश् चिद् उपायो मे सीतोपस्थानकारकः । रुचितश् चेत् स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तं शृणु ॥
dṛṣṭaḥ kaś cid upāyo me sītopasthānakārakaḥ | rucitaś cet svayā buddhyā rākṣaseśvara taṃ śṛṇu
A certain stratagem has occurred to me that will bring about Sītā's submission; if it please your own judgment, O lord of the rākṣasas, hear it.
'मुझे एक उपाय सूझा है जो सीता को तुम्हारे अधीन करा देगा; हे राक्षसेश्वर! यदि तुम्हारी अपनी बुद्धि को रुचे, तो उसे सुनो।
Verse 22
अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः । पञ्चरामवधायैते निर्यान्तीत्य् अवघोषय ॥
ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ | pañcarāmavadhāyaite niryāntīty avaghoṣaya
Have it proclaimed thus: 'I, Dvijihva, Saṃhrādin, Kumbhakarṇa and Vitardana — these five go forth to slay Rāma.'
'ऐसी घोषणा करा दो — मैं, द्विजिह्व, संह्रादी, कुम्भकर्ण और वितर्दन — ये पाँच राम के वध के लिए निकल रहे हैं।
Verse 23
ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस् तस्य यत्नतः । जेष्यामो यदि ते शत्रून् नोपायैः कृत्यम् अस्ति नः ॥
tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmas tasya yatnataḥ | jeṣyāmo yadi te śatrūn nopāyaiḥ kṛtyam asti naḥ
Then, having gone, we shall give him battle in earnest; if we conquer your foes, we shall have no need of stratagems.
'फिर जाकर हम प्रयत्नपूर्वक उससे युद्ध करेंगे; यदि हम तुम्हारे शत्रुओं को जीत लें, तो हमें उपायों की आवश्यकता नहीं।
Verse 24
अथ जीवति नः शत्रुर् वयं च कृतसंयुगाः । ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत् समीक्षितुम् ॥
atha jīvati naḥ śatrur vayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ | tataḥ samabhipatsyāmo manasā yat samīkṣitum
But if our enemy yet lives when we have done battle, then we shall resort to that which we have in mind to contrive.
'किन्तु यदि युद्ध कर लेने पर भी हमारा शत्रु जीवित रहे, तो फिर हम मन में सोचे हुए (उपाय) को अपनाएँगे।
Verse 25
वयं युद्धाद् इहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः । विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः ॥
vayaṃ yuddhād ihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ | vidārya svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śitaiḥ
We shall return here from the battle besprinkled with blood, having gashed our own bodies with sharp arrows marked with the name of Rāma,
'हम युद्ध से यहाँ रक्त से सने हुए लौटेंगे, अपने शरीर को राम के नाम से अंकित तीक्ष्ण बाणों से चीरकर,
Verse 26
भक्षितो राघवो ऽस्माभिर् लक्ष्मणश् चेति वादिनः । तव पादौ ग्रहीष्यामस् त्वं नः काम प्रपूरय ॥
bhakṣito rāghavo 'smābhir lakṣmaṇaś ceti vādinaḥ | tava pādau grahīṣyāmas tvaṃ naḥ kāma prapūraya
declaring, 'Rāghava has been devoured by us, and Lakṣmaṇa too'; then we shall clasp your feet — and do you fulfil our desire with reward.
'और यह कहते हुए कि राघव तथा लक्ष्मण हमारे द्वारा खा लिए गए, हम तुम्हारे चरण पकड़ेंगे; तब तुम हमारी कामना पुरस्कार से पूरी करना।
Verse 27
ततो ऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव । हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः ॥
tato 'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva | hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ
Then have it proclaimed throughout the city, O king, from the back of an elephant: 'Rāma, together with his brother and his army, has been slain,' on every side.
'तब, हे राजन्! नगर में हाथी की पीठ से चारों ओर यह घोषणा करा दो कि राम अपने भाई और सेना सहित मारा गया।
Verse 28
प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वम् अरिंदम । भोगांश् च परिवारांश् च कामांश् च वसुदापय ॥
prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvam ariṃdama | bhogāṃś ca parivārāṃś ca kāmāṃś ca vasudāpaya
Then, becoming as if well pleased with your servants, O subduer of foes, bestow upon them enjoyments, retinues, objects of desire, and wealth.
'हे शत्रुदमन! फिर अपने सेवकों पर मानो प्रसन्न होकर उन्हें भोग, परिवार (सेवक-गण), कामनाएँ और धन-सम्पत्ति दिलवाओ।
Verse 29
ततो माल्यानि वासांसि वीराणाम् अनुलेपनम् । पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ॥
tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇām anulepanam | peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba
Then garlands, garments and unguents for the heroes, and abundant drink for the warriors; and you yourself, rejoicing, drink.
'फिर वीरों के लिए मालाएँ, वस्त्र और अनुलेप, तथा योद्धाओं के लिए प्रचुर मदिरा (दिलाओ); और स्वयं भी प्रसन्न होकर पिओ।
Verse 30
ततो ऽस्मिन् बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते । प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वय । धनधान्यैश् च कामैश् च रत्नैश् चैनां प्रलोभय ॥
tato 'smin bahulībhūte kaulīne sarvato gate | praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvaya | dhanadhānyaiś ca kāmaiś ca ratnaiś caināṃ pralobhaya
Then, when this rumour has grown rife and spread on every side, do you go in, reassure her, and in private soothe Sītā; and tempt her with wealth, grain, pleasures and jewels.
'फिर यह अफवाह जब फैल जाए और चारों ओर पहुँच जाए, तब तुम (अशोकवाटिका में) जाकर सीता को आश्वस्त करो और एकान्त में सान्त्वना दो; और धन, धान्य, कामनाओं तथा रत्नों से उसे लुभाओ।
Verse 31
अनयोपधया राजन् भयशोकानुबन्धया । अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति ॥
anayopadhayā rājan bhayaśokānubandhayā | akāmā tvadvaśaṃ sītā naṣṭanāthā gamiṣyati
By this device, O king, bound up with fear and grief, Sītā, her lord undone, will come unwilling into your power.
'हे राजन्! भय और शोक से बँधे इस छल से अपने स्वामी को नष्ट हुआ मानकर, अनिच्छा से भी सीता तुम्हारे वश में आ जाएगी।
Verse 32
रञ्जनीयं हि भर्तारं विनष्टम् अवगम्य सा । नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच् च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते ॥
rañjanīyaṃ hi bhartāraṃ vinaṣṭam avagamya sā | nairāśyāt strīlaghutvāc ca tvadvaśaṃ pratipatsyate
For, learning that her beloved husband has perished, out of despair and the frailty of a woman she will yield herself to you.
'क्योंकि अपने प्रिय पति को नष्ट हुआ जानकर वह निराशा से और स्त्री-स्वभाव की दुर्बलता से तुम्हारे वश में हो जाएगी।
Verse 33
सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्षिता । त्वय्य् अधीनः सुखं ज्ञात्वा सर्वथोपगमिष्यति ॥
sā purā sukhasaṃvṛddhā sukhārhā duḥkhakarṣitā | tvayy adhīnaḥ sukhaṃ jñātvā sarvathopagamiṣyati
She who was formerly reared in ease and is worthy of ease, now worn thin with sorrow, knowing that her comfort rests upon you, will by every means come to you.
'वह, जो पहले सुख में पली और सुख के योग्य थी, अब दुःख से क्षीण होकर, अपना सुख तुम पर निर्भर जानकर, सब प्रकार से तुम्हारे पास आ जाएगी।
Verse 34
एतत् सुनीतं मम दर्शनेन; रामं हि दृष्ट्वैव भवेद् अनर्थः । इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भूर्; महान् अयुद्धेन सुखस्य लाभः ॥
etat sunītaṃ mama darśanena; rāmaṃ hi dṛṣṭvaiva bhaved anarthaḥ | ihaiva te setsyati motsuko bhūr; mahān ayuddhena sukhasya lābhaḥ
This is sound policy, in my view; for by the mere sight of Rāma disaster would arise. Here itself your end shall be attained; be not restless — great is the gain of happiness won without war.
'मेरी दृष्टि में यही सुनीति है; क्योंकि राम को देखते ही अनर्थ हो सकता है। यहीं तुम्हारा प्रयोजन सिद्ध हो जाएगा; उतावले मत बनो — बिना युद्ध के सुख का लाभ महान् होता है।
Verse 35
अनष्टसैन्यो ह्य् अनवाप्तसंशयो; रिपून् अयुद्धेन जयञ् जनाधिप । यशश् च पुण्यं च महन् महीपते; श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते ॥
anaṣṭasainyo hy anavāptasaṃśayo; ripūn ayuddhena jayañ janādhipa | yaśaś ca puṇyaṃ ca mahan mahīpate; śriyaṃ ca kīrtiṃ ca ciraṃ samaśnute
For he who, with his army unimpaired and no peril incurred, conquers his foes without battle, O ruler of men — he long enjoys renown and merit, great fortune and lasting fame, O lord of the earth."
'हे जनाधिप! जो अपनी सेना को अक्षत रखकर और कोई संकट उठाए बिना शत्रुओं को बिना युद्ध के जीत लेता है, हे महीपते! वह चिरकाल तक महान् यश और पुण्य, तथा श्री और कीर्ति को भोगता है।'