Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 51

Yuddha Kanda

47 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम् । कुम्भकर्णो बभाषे ऽथ वचनं प्रजहास च ॥

    tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam | kumbhakarṇo babhāṣe 'tha vacanaṃ prajahāsa ca

    Having heard the lamentation of the rākṣasa king, Kumbhakarṇa then spoke these words, and laughed:

    उस राक्षसराज का विलाप सुनकर कुम्भकर्ण तब यह वचन बोला और हँस पड़ा —

  2. Verse 2

    दृष्टो दोषो हि यो ऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये । हितेष्व् अनभियुक्तेन सो ऽयम् आसादितस् त्वया ॥

    dṛṣṭo doṣo hi yo 'smābhiḥ purā mantravinirṇaye | hiteṣv anabhiyuktena so 'yam āsāditas tvayā

    "That very fault which we foresaw of old, at the determining of counsel — which you, not applying yourself to what was beneficial, incurred — has now come home to you.

    'जो दोष हमने पहले मन्त्रणा के निर्णय के समय देखा था, वही अब, हित में मन न लगाने वाले तुम पर आ पड़ा है।

  3. Verse 3

    शीघ्रं खल्व् अभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः । निरयेष्व् एव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः ॥

    śīghraṃ khalv abhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ | nirayeṣv eva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ

    Swiftly indeed has the fruit of your sinful deed overtaken you, as the fall into the hells overtakes one whose works are evil.

    'पाप-कर्म का फल तुम्हें शीघ्र ही आ मिला है, जैसे दुष्कर्मी का नरकों में पतन।

  4. Verse 4

    प्रथमं वै महाराज कृत्यम् एतद् अचिन्तितम् । केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः ॥

    prathamaṃ vai mahārāja kṛtyam etad acintitam | kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ

    At the very outset, O great king, this deed was done without reflection; through mere pride in your prowess, its consequence was never weighed.

    'हे महाराज! आरम्भ में ही यह कार्य बिना विचारे किया गया; केवल पराक्रम के अभिमान से इसके परिणाम पर विचार नहीं किया गया।

  5. Verse 5

    यः पश्चात् पूर्वकार्याणि कुर्याद् ऐश्वर्यम् आस्थितः । पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ ॥

    yaḥ paścāt pūrvakāryāṇi kuryād aiśvaryam āsthitaḥ | pūrvaṃ cottarakāryāṇi na sa veda nayānayau

    He who, relying on his sovereignty, does first things last and last things first, knows not what is sound policy and what is folly.

    'जो ऐश्वर्य के मद में पहले करने योग्य कार्यों को बाद में और बाद में करने योग्य कार्यों को पहले करता है, वह नीति और अनीति को नहीं जानता।

  6. Verse 6

    देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत् । क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्य् अप्रयतेष्व् इव ॥

    deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat | kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣy aprayateṣv iva

    Deeds performed bereft of their proper place and time turn out contrary and are spoiled, as oblations offered among the unpurified.

    'देश और काल से रहित किए गए कर्म विपरीत होकर वैसे ही बिगड़ जाते हैं जैसे अपवित्रों के बीच दी गई आहुतियाँ।

  7. Verse 7

    त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपश्यति । सचिवैः समयं कृत्वा स सभ्ये वर्तते पथि ॥

    trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapaśyati | sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa sabhye vartate pathi

    He who perceives the fivefold ordering of the three pursuits of action, and makes compact with his counsellors, keeps to the honourable course.

    The 'three' are dharma, artha and kāma; the 'fivefold' alludes to the five elements of good counsel (the pañcāṅga of statecraft) — a compressed nīti aphorism.

    'जो (धर्म, अर्थ, काम इन) तीनों कर्मों के पाँच प्रकार के योग (साधनों) को देखता है, वह मन्त्रियों से सहमति करके सभ्य मार्ग पर चलता है।

  8. Verse 8

    यथागमं च यो राजा समयं विचिकीर्षति । बुध्यते सचिवान् बुद्ध्या सुहृदश् चानुपश्यति ॥

    yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ vicikīrṣati | budhyate sacivān buddhyā suhṛdaś cānupaśyati

    And the king who seeks to reach his decisions in accordance with established lore understands his ministers through his own intelligence and keeps watch also upon his friends.

    'और जो राजा शास्त्र के अनुसार अपने निर्णयों तक पहुँचना चाहता है, वह अपनी बुद्धि से मन्त्रियों को समझता है और सुहृदों पर भी दृष्टि रखता है।

  9. Verse 9

    धर्मम् अर्थं च कामं च सर्वान् वा रक्षसां पते । भजते पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः ॥

    dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca sarvān vā rakṣasāṃ pate | bhajate puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ

    In due season a man pursues dharma, artha and kāma — all three together, O lord of the rākṣasas, or the three severally, or again two of them paired.

    'हे राक्षसपते! उचित समय पर मनुष्य धर्म, अर्थ और काम — तीनों को एक साथ, अथवा तीनों को अलग-अलग, अथवा फिर इनमें से दो को (जोड़कर) सेवन करता है।

  10. Verse 10

    त्रिषु चैतेषु यच् छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन् नावबुध्यते । राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम् ॥

    triṣu caiteṣu yac chreṣṭhaṃ śrutvā tan nāvabudhyate | rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam

    If, among these three, a king or one of royal rank, having heard which is best, does not comprehend it, then all his wide learning is in vain.

    'इन तीनों में जो श्रेष्ठ है, उसे सुनकर भी यदि राजा या राजतुल्य व्यक्ति उसे न समझे, तो उसका बहुश्रुत (विद्या) व्यर्थ है।

  11. Verse 11

    उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं काले च विक्रमम् । योगं च रक्षसां श्रेष्ठ ताव् उभौ च नयानयौ ॥

    upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ kāle ca vikramam | yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāv ubhau ca nayānayau

    Gift-giving, conciliation, the sowing of dissension, valour in its season, and alliance — these, O best of rākṣasas, together with the two: the right course and the wrong.

    'हे राक्षसश्रेष्ठ! दान, सान्त्वना (साम), भेद, समय पर पराक्रम, और संधि (योग) — तथा ये दोनों — नीति और अनीति।

  12. Verse 12

    काले धर्मार्थकामान् यः संमन्त्र्य सचिवैः सह । निषेवेतात्मवांल् लोके न स व्यसनम् आप्नुयात् ॥

    kāle dharmārthakāmān yaḥ saṃmantrya sacivaiḥ saha | niṣevetātmavāṃl loke na sa vyasanam āpnuyāt

    He who in due time, having taken counsel with his ministers upon dharma, artha and kāma, pursues them as a self-possessed man, meets with no calamity in the world.

    'जो समय पर मन्त्रियों के साथ धर्म, अर्थ और काम पर मन्त्रणा करके, आत्मसंयमी होकर उनका सेवन करता है, वह संसार में विपत्ति को प्राप्त नहीं होता।

  13. Verse 13

    हितानुबन्धम् आलोक्य कार्याकार्यम् इहात्मनः । राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैः सह जीवति ॥

    hitānubandham ālokya kāryākāryam ihātmanaḥ | rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivaiḥ saha jīvati

    Discerning his own true interest and what here ought and ought not to be done, a king lives upheld by ministers who know the real nature of affairs.

    'हितकर परिणाम तथा अपने लिए इस लोक में करने और न करने योग्य को देखकर राजा अर्थतत्त्व के ज्ञाता मन्त्रियों के सहारे जीता है।

  14. Verse 14

    अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान् पुरुषाः पशुबुद्धयः । प्रागल्भ्याद् वक्तुम् इच्छन्ति मन्त्रेष्व् अभ्यन्तरीकृताः ॥

    anabhijñāya śāstrārthān puruṣāḥ paśubuddhayaḥ | prāgalbhyād vaktum icchanti mantreṣv abhyantarīkṛtāḥ

    Men of bovine wit, who do not know the meaning of the śāstras yet are admitted to the councils, long out of brashness to hold forth.

    'शास्त्रों का अर्थ न जानने वाले, पशु-बुद्धि वाले, (फिर भी) मन्त्रणा में सम्मिलित किए गए पुरुष धृष्टता से बोलना चाहते हैं।

  15. Verse 15

    अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यम् अहितं वचः । अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियम् इच्छताम् ॥

    aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ na kāryam ahitaṃ vacaḥ | arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyam icchatām

    The harmful words of those unlearned in the śāstras, ignorant of the science of statecraft yet coveting ample fortune, ought not to be acted upon.

    'शास्त्र न जानने वाले, अर्थशास्त्र से अनभिज्ञ, और (फिर भी) विपुल सम्पत्ति चाहने वाले उन लोगों के अहितकर वचन पर अमल नहीं करना चाहिए।

  16. Verse 16

    अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज् जल्पन्ति ये नराः । अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास् ते कर्तव्याः कृत्यदूषणाः ॥

    ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyāj jalpanti ye narāḥ | avekṣya mantrabāhyās te kartavyāḥ kṛtyadūṣaṇāḥ

    Those men who from effrontery prattle what is harmful under the guise of the helpful — such corrupters of good action, once discerned, should be kept outside the counsels.

    'जो मनुष्य धृष्टता से अहितकर बात को हितकर रूप में बकते हैं, ऐसे कार्य-दूषक लोगों को पहचानकर मन्त्रणा से बाहर रखना चाहिए।

  17. Verse 17

    विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर् बुधैः । विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः ॥

    vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhir budhaiḥ | viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ

    Ministers who, in league with crafty enemies, cause contrary deeds to be done, work the ruin of their master.

    'जो मन्त्री चतुर शत्रुओं से मिलकर विपरीत कार्य करवाते हैं, वे यहाँ अपने स्वामी का विनाश करते हैं।

  18. Verse 18

    तान् भर्ता मित्रसंकाशान् अमित्रान् मन्त्रनिर्णये । व्यवहारेण जानीयात् सचिवान् उपसंहितान् ॥

    tān bhartā mitrasaṃkāśān amitrān mantranirṇaye | vyavahāreṇa jānīyāt sacivān upasaṃhitān

    Such counsellors, friendly in seeming but enemies in truth and bound to the foe, a master should discern at the determining of counsel by their conduct.

    'उन मित्र-से दिखने वाले, किन्तु वास्तव में शत्रु और शत्रु से मिले हुए मन्त्रियों को स्वामी मन्त्रणा के निर्णय के समय उनके आचरण से पहचान ले।

  19. Verse 19

    चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः । छिद्रम् अन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खम् इव द्विजाः ॥

    capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ | chidram anye prapadyante krauñcasya kham iva dvijāḥ

    Others seize upon the flaw in the deeds of a fickle man who rushes headlong, as birds pass through the cleft of the Krauñca mountain.

    'चंचल और सहसा आगे दौड़ने वाले के कार्यों में दूसरे लोग वैसे ही छिद्र खोज लेते हैं जैसे पक्षी क्रौंच (पर्वत) के छिद्र में से (निकल जाते हैं)।

  20. Verse 20

    यो हि शत्रुम् अवज्ञाय नात्मानम् अभिरक्षति । अवाप्नोति हि सो ऽनर्थान् स्थानाच् च व्यवरोप्यते ॥

    yo hi śatrum avajñāya nātmānam abhirakṣati | avāpnoti hi so 'narthān sthānāc ca vyavaropyate

    For he who, despising his foe, does not guard himself, incurs misfortunes and is cast down from his station.

    'क्योंकि जो शत्रु की अवहेलना करके अपनी रक्षा नहीं करता, वह अनर्थों को प्राप्त होता है और अपने पद से गिरा दिया जाता है।'

  21. Verse 21

    तत् तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम् । भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश् चैनम् उवाच ह ॥

    tat tu śrutvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇasya bhāṣitam | bhrukuṭiṃ caiva saṃcakre kruddhaś cainam uvāca ha

    But the Ten-necked one, hearing that speech of Kumbhakarṇa, knit his brows and, enraged, said to him:

    किन्तु कुम्भकर्ण का वह कथन सुनकर दशग्रीव ने भौंहें चढ़ा लीं और क्रुद्ध होकर उससे यह कहा —

  22. Verse 22

    मान्यो गुरुर् इवाचार्यः किं मां त्वम् अनुशासति । किम् एवं वाक्श्रमं कृत्वा काले युक्तं विधीयताम् ॥

    mānyo gurur ivācāryaḥ kiṃ māṃ tvam anuśāsati | kim evaṃ vākśramaṃ kṛtvā kāle yuktaṃ vidhīyatām

    "Do you school me like an honoured elder, a teacher? Why wear yourself out thus with words? Let rather what is fitting for this hour be ordained.

    'क्या तुम मुझे मान्य गुरु या आचार्य की भाँति उपदेश दे रहे हो? इस प्रकार वाणी का श्रम करके क्या लाभ? इस समय के योग्य (कार्य) ही किया जाए।

  23. Verse 23

    विभ्रमाच् चित्तमोहाद् वा बलवीर्याश्रयेण वा । नाभिपन्नम् इदानीं यद् व्यर्थास् तस्य पुनः कृथाः ॥

    vibhramāc cittamohād vā balavīryāśrayeṇa vā | nābhipannam idānīṃ yad vyarthās tasya punaḥ kṛthāḥ

    Whatever went amiss before — through delusion, or confusion of mind, or over-reliance on might and valour — do not now go on harping uselessly upon it.

    'भ्रम से, चित्त के मोह से, अथवा बल और पराक्रम के भरोसे — जो (भूल) पहले हो गई, उसे अब बार-बार व्यर्थ दोहराकर मत बैठो।

  24. Verse 24

    अस्मिन् काले तु यद् युक्तं तद् इदानीं विधीयताम् । ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु ॥

    asmin kāle tu yad yuktaṃ tad idānīṃ vidhīyatām | mamāpanayajaṃ doṣaṃ vikrameṇa samīkuru

    Rather, let what is fitting at this hour be done now; by your valour set right the fault born of my misconduct.

    'इस समय जो उचित हो, वही अब किया जाए; मेरी दुर्नीति से उत्पन्न दोष को अपने पराक्रम से सुधार दो।

  25. Verse 25

    यदि खल्व् अस्ति मे स्नेहो भ्रातृत्वं वावगच्छसि । यदि वा कार्यम् एतत् ते हृदि कार्यतमं मतम् ॥

    yadi khalv asti me sneho bhrātṛtvaṃ vāvagacchasi | yadi vā kāryam etat te hṛdi kāryatamaṃ matam

    If indeed you bear me affection, or acknowledge our brotherhood, or if this task is held in your heart the most urgent to perform —

    'यदि सचमुच मुझ पर तुम्हारा स्नेह है, या तुम हमारे भ्रातृत्व को मानते हो, अथवा यदि यह कार्य तुम्हारे हृदय में सर्वाधिक करने योग्य माना गया है —

  26. Verse 26

    स सुहृद्यो विपन्नार्थं दीनम् अभ्यवपद्यते । स बन्धुर् यो ऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते ॥

    sa suhṛdyo vipannārthaṃ dīnam abhyavapadyate | sa bandhur yo 'panīteṣu sāhāyyāyopakalpate

    he is a true friend who comes to the aid of one fallen into distress and wretched; he is a kinsman who, when another's fortunes have gone awry, makes himself ready to help."

    'वही सच्चा मित्र है जो विपत्ति में पड़े दीन की सहायता करता है; वही बन्धु है जो दूसरे के बिगड़े कार्यों में सहायता के लिए तत्पर होता है।'

  27. Verse 27

    तम् अथैवं ब्रुवाणं तु वचनं धीरदारुणम् । रुष्टो ऽयम् इति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णम् उवाच ह ॥

    tam athaivaṃ bruvāṇaṃ tu vacanaṃ dhīradāruṇam | ruṣṭo 'yam iti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇam uvāca ha

    Then, to him who thus spoke in grave and cutting words, perceiving 'He is angered,' Kumbhakarṇa answered slowly and gently:

    तब इस प्रकार गम्भीर और कठोर वचन बोलते हुए उस (रावण) को 'यह रुष्ट है' ऐसा जानकर कुम्भकर्ण ने धीरे-से मधुर वचन कहा —

  28. Verse 28

    अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम् । कुम्भकर्णः शनैर् वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन् ॥

    atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam | kumbhakarṇaḥ śanair vākyaṃ babhāṣe parisāntvayan

    Indeed, marking his brother exceedingly troubled in his senses, Kumbhakarṇa spoke gently, soothing him:

    भाई को इन्द्रियों से अत्यन्त क्षुब्ध देखकर कुम्भकर्ण ने उसे सान्त्वना देते हुए धीरे-से यह वचन कहा —

  29. Verse 29

    अलं राक्षसराजेन्द्र संतापम् उपपद्य ते । रोषं च संपरित्यज्य स्वस्थो भवितुम् अर्हसि ॥

    alaṃ rākṣasarājendra saṃtāpam upapadya te | roṣaṃ ca saṃparityajya svastho bhavitum arhasi

    "Enough of the grief that has come upon you, O lord of rākṣasa kings; casting off your anger, you ought to grow composed.

    'हे राक्षसराजेन्द्र! तुम्हें जो सन्ताप आ पड़ा है, उसे छोड़ो; और रोष त्यागकर स्वस्थ हो जाओ, यही तुम्हारे योग्य है।

  30. Verse 30

    नैतन् मनसि कर्तव्व्यं मयि जीवति पार्थिव । तम् अहं नाशयिष्यामि यत्कृते परितप्यसे ॥

    naitan manasi kartavvyaṃ mayi jīvati pārthiva | tam ahaṃ nāśayiṣyāmi yatkṛte paritapyase

    This must not be taken to heart while I live, O king; him for whose sake you are tormented, I shall destroy.

    'हे राजन्! मेरे जीवित रहते इसे मन में न लाओ; जिसके लिए तुम संतप्त हो, उसे मैं नष्ट कर दूँगा।

  31. Verse 31

    अवश्यं तु हितं वाच्यं सर्वावस्थं मया तव । बन्धुभावाद् अभिहितं भ्रातृस्नेहाच् च पार्थिव ॥

    avaśyaṃ tu hitaṃ vācyaṃ sarvāvasthaṃ mayā tava | bandhubhāvād abhihitaṃ bhrātṛsnehāc ca pārthiva

    Yet of necessity must I speak what is good for you in every circumstance — spoken from kinship and from a brother's love, O king.

    'फिर भी हे राजन्! सब अवस्थाओं में तुम्हारा हित मुझे अवश्य कहना है — बन्धुभाव से और भ्रातृस्नेह से यह कहा गया है।

  32. Verse 32

    सदृशं यत् तु काले ऽस्मिन् कर्तुं स्निग्धेन बन्धुना । शत्रूणां कदनं पश्य क्रियमाणं मया रणे ॥

    sadṛśaṃ yat tu kāle 'smin kartuṃ snigdhena bandhunā | śatrūṇāṃ kadanaṃ paśya kriyamāṇaṃ mayā raṇe

    But behold now the slaughter of the foes being wrought by me in battle — such as befits a loving kinsman to perform at this hour.

    'किन्तु अब इस समय में जो स्नेही बन्धु के करने योग्य है, वह (देखो) — रण में मेरे द्वारा किया जाने वाला शत्रुओं का संहार देखो।

  33. Verse 33

    अद्य पश्य महाबाहो मया समरमूर्धनि । हते रामे सह भ्रात्रा द्रवन्तीं हरिवाहिनीम् ॥

    adya paśya mahābāho mayā samaramūrdhani | hate rāme saha bhrātrā dravantīṃ harivāhinīm

    This day behold, O mighty-armed one, when at the head of the fight Rāma and his brother have been slain by me, the monkey host put to flight.

    'हे महाबाहो! आज देखो — संग्राम के अग्रभाग में मेरे द्वारा राम को उसके भाई सहित मार डालने पर भागती हुई वानर-सेना को।

  34. Verse 34

    अद्य रामस्य तद् दृष्ट्वा मयानीतं रणाच् छिरः । सुखीभव महाबाहो सीता भवतु दुःखिता ॥

    adya rāmasya tad dṛṣṭvā mayānītaṃ raṇāc chiraḥ | sukhībhava mahābāho sītā bhavatu duḥkhitā

    This day, beholding Rāma's head brought by me from the field of battle, be glad, O mighty-armed one; and let Sītā be plunged in sorrow.

    'हे महाबाहो! आज रण से मेरे द्वारा लाया गया राम का वह सिर देखकर सुखी हो जाओ; और सीता दुःखी हो जाए।

  35. Verse 35

    अद्य रामस्य पश्यन्तु निधनं सुमहत् प्रियम् । लङ्कायां राक्षसाः सर्वे ये ते निहतबान्धवाः ॥

    adya rāmasya paśyantu nidhanaṃ sumahat priyam | laṅkāyāṃ rākṣasāḥ sarve ye te nihatabāndhavāḥ

    This day let all the rākṣasas in Laṅkā whose kinsmen have been slain behold, as a very great joy, the death of Rāma.

    'आज लंका में जिन राक्षसों के बन्धु मारे गए हैं, वे सब राम की मृत्यु को अत्यन्त बड़े प्रिय के रूप में देखें।

  36. Verse 36

    अद्य शोकपरीतानां स्वबन्धुवधकारणात् । शत्रोर् युधि विनाशेन करोम्य् अस्रप्रमार्जनम् ॥

    adya śokaparītānāṃ svabandhuvadhakāraṇāt | śatror yudhi vināśena karomy asrapramārjanam

    This day, by the destruction of the foe in battle, I shall wipe away the tears of those overwhelmed with grief at the slaying of their own kin.

    'आज अपने बन्धुओं के वध के कारण शोक में डूबे हुओं के आँसू मैं शत्रु के युद्ध में विनाश द्वारा पोंछ दूँगा।

  37. Verse 37

    अद्य पर्वतसंकाशं ससूर्यम् इव तोयदम् । विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥

    adya parvatasaṃkāśaṃ sasūryam iva toyadam | vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavageśvaram

    This day behold Sugrīva, lord of the leaping monkeys, mountain-like, resembling a cloud lit by the sun, strewn in pieces upon the field.

    'आज पर्वत-से, सूर्य से प्रकाशित मेघ-से वानरेश्वर सुग्रीव को रण में छिन्न-भिन्न पड़ा हुआ देखो।

  38. Verse 38

    न परः प्रेषणीयस् ते युद्धायातुल विक्रम । अहम् उत्सादयिष्यामि शत्रूंस् तव महाबल ॥

    na paraḥ preṣaṇīyas te yuddhāyātula vikrama | aham utsādayiṣyāmi śatrūṃs tava mahābala

    No other need be sent by you to the battle, O you of matchless valour; I alone shall root out your enemies, O mighty one.

    'हे अतुल पराक्रमी! तुम्हें युद्ध के लिए किसी दूसरे को भेजने की आवश्यकता नहीं; हे महाबली! मैं ही तुम्हारे शत्रुओं को जड़ से उखाड़ दूँगा।

  39. Verse 39

    यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ । तान् अहं योधयिष्यामि कुबेर वरुणाव् अपि ॥

    yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau | tān ahaṃ yodhayiṣyāmi kubera varuṇāv api

    Were it Śakra, or Yama, or Fire and Wind, or even Kubera and Varuṇa — these too I shall give battle.

    'चाहे शक्र हो, चाहे यम, चाहे अग्नि और वायु, या कुबेर और वरुण भी हों — मैं उनसे भी युद्ध करूँगा।

  40. Verse 40

    गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे । नर्दतस् तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाच् च पुरंदरः ॥

    girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me | nardatas tīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyāc ca puraṃdaraḥ

    Of me, mountain-bodied, bearing a sharpened spear, roaring, with keen fangs, even Puraṃdara would stand in dread.

    'पर्वत-मात्र शरीर वाले, तीक्ष्ण शूल धारण किए, गरजते हुए, तीखी दाढ़ों वाले मुझसे पुरन्दर (इन्द्र) भी भयभीत हो जाएँ।

  41. Verse 41

    अथ वा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्गतस् तरसा रिपून् । न मे प्रतिमुखे कश् चिच् छक्तः स्थातुं जिजीविषुः ॥

    atha vā tyaktaśastrasya mṛdgatas tarasā ripūn | na me pratimukhe kaś cic chaktaḥ sthātuṃ jijīviṣuḥ

    Or else, should I cast aside my weapons and crush the foes with sheer force, no one desirous of life could stand before my face.

    'अथवा शस्त्र त्यागकर वेग से शत्रुओं को कुचलते हुए मेरे सामने कोई भी जीवित रहने का इच्छुक खड़ा नहीं रह सकता।

  42. Verse 42

    नैव शक्त्या न गदया नासिना न शितैः शरैः । हस्ताभ्याम् एव संरब्धो हनिष्याम्य् अपि वज्रिणम् ॥

    naiva śaktyā na gadayā nāsinā na śitaiḥ śaraiḥ | hastābhyām eva saṃrabdho haniṣyāmy api vajriṇam

    Not with spear, nor with mace, nor with sword, nor with sharp arrows — with my two hands alone, in fury, will I slay even the wielder of the thunderbolt.

    'न शक्ति से, न गदा से, न तलवार से, न तीक्ष्ण बाणों से — केवल दोनों हाथों से ही, क्रोध में भरकर मैं वज्रधारी (इन्द्र) को भी मार डालूँगा।

  43. Verse 43

    यदि मे मुष्टिवेगं स राघवो ऽद्य सहिष्यति । ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य ते ॥

    yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo 'dya sahiṣyati | tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya te

    If that Rāghava shall today withstand the force of my fist, then my floods of arrows shall drink the blood of Rāghava.

    'यदि वह राघव आज मेरे मुक्के का वेग सह लेगा, तो फिर मेरे बाणों के प्रवाह राघव का रक्त पिएँगे।

  44. Verse 44

    चिन्तया बाध्यसे राजन् किमर्थं मयि तिष्ठति । सो ऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुम् उद्यतः ॥

    cintayā bādhyase rājan kimarthaṃ mayi tiṣṭhati | so 'haṃ śatruvināśāya tava niryātum udyataḥ

    Why, O king, are you oppressed by anxiety while I stand ready? I here am prepared to march forth for the destruction of your foes.

    'हे राजन्! मेरे खड़े रहते तुम चिन्ता से क्यों पीड़ित हो रहे हो? मैं ही तुम्हारे शत्रुओं के विनाश के लिए निकलने को तैयार हूँ।

  45. Verse 45

    मुञ्च रामाद् भयं राजन् हनिष्यामीह संयुगे । राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम् । असाधारणम् इच्छामि तव दातुं महद् यशः ॥

    muñca rāmād bhayaṃ rājan haniṣyāmīha saṃyuge | rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam | asādhāraṇam icchāmi tava dātuṃ mahad yaśaḥ

    Cast off your fear of Rāma, O king; here in the battle I shall slay Rāghava and Lakṣmaṇa, and the mighty Sugrīva. I would win for you an uncommon and mighty renown.

    'हे राजन्! राम से भय छोड़ो; यहाँ संग्राम में मैं राघव, लक्ष्मण और महाबली सुग्रीव को मार डालूँगा; मैं तुम्हें असाधारण महान् यश देना चाहता हूँ।

  46. Verse 46

    वधेन ते दाशरथेः सुखावहं; सुखं समाहर्तुम् अहं व्रजामि । निहत्य रामं सहलक्ष्मणेन; खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान् ॥

    vadhena te dāśaratheḥ sukhāvahaṃ; sukhaṃ samāhartum ahaṃ vrajāmi | nihatya rāmaṃ sahalakṣmaṇena; khādāmi sarvān hariyūthamukhyān

    By the slaying of Daśaratha's son I go to gather the joy that shall bring you ease; having killed Rāma together with Lakṣmaṇa, I shall devour all the chief leaders of the monkey troops.

    'दशरथपुत्र के वध से तुम्हें सुख देने वाला आनन्द बटोरने मैं जा रहा हूँ; राम को लक्ष्मण सहित मारकर मैं सब वानर-सेनापतियों को खा जाऊँगा।

  47. Verse 47

    रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं; कुरुष्व कृत्यानि विनीयतां ज्वरः । मयाद्य रामे गमिते यमक्षयं; चिराय सीता वशगा भविष्यति ॥

    ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ; kuruṣva kṛtyāni vinīyatāṃ jvaraḥ | mayādya rāme gamite yamakṣayaṃ; cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati

    Take your pleasure at will, and drink the choicest vāruṇī wine; attend to your affairs, and let your fever be allayed. When today Rāma has been sent by me to Yama's realm, Sītā shall long be in your power."

    'इच्छानुसार आनन्द मनाओ और उत्तम वारुणी मदिरा पिओ; अपने कार्य करो, और अपना ज्वर (चिन्ता) दूर करो। आज मेरे द्वारा राम के यमलोक पहुँचा दिए जाने पर सीता चिरकाल तक तुम्हारे वश में हो जाएगी।'