Sarga 49
Yuddha Kanda
37 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततो रामो महातेजा धनुर् आदाय वीर्यवान् । किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥
tato rāmo mahātejā dhanur ādāya vīryavān | kirīṭinaṃ mahākāyaṃ kumbhakarṇaṃ dadarśa ha
Then Rāma, of great splendour and valour, taking up his bow, beheld Kumbhakarṇa, crowned with a diadem and colossal of body.
तब महातेजस्वी, पराक्रमी राम ने धनुष लेकर, मुकुटधारी, विशाल शरीर वाले कुम्भकर्ण को देखा।
Verse 2
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम् । क्रममाणम् इवाकाशं पुरा नारायणं प्रभुम् ॥
taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ parvatākāradarśanam | kramamāṇam ivākāśaṃ purā nārāyaṇaṃ prabhum
Beholding that foremost of rākṣasas, mountain-like in aspect, striding as it were across the sky, as Nārāyaṇa the Lord strode the worlds of old —
पर्वताकार दर्शन वाले उस राक्षसश्रेष्ठ को देखकर — जो आकाश में वैसे डग भरता-सा था जैसे पुरातन काल में भगवान् नारायण ने (लोकों को नापा था) —
Verse 3
सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् । दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः ॥
satoyāmbudasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam | dṛṣṭvā punaḥ pradudrāva vānarāṇāṃ mahācamūḥ
resembling a water-laden cloud, adorned with golden armlets — seeing him, the great host of vānaras once more fled away.
जलभरे मेघ-से, स्वर्ण के अंगदों से विभूषित उसे देखकर वानरों की महासेना पुनः भाग खड़ी हुई।
Verse 4
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसं । सविस्मयम् इदं रामो विभीषणम् उवाच ह ॥
vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vardhamānaṃ ca rākṣasaṃ | savismayam idaṃ rāmo vibhīṣaṇam uvāca ha
Seeing his army scattered and the rākṣasa looming ever larger, Rāma, filled with wonder, spoke thus to Vibhīṣaṇa:
सेना को भागते और राक्षस को बढ़ते देखकर राम ने विस्मित होकर विभीषण से यह कहा —
Verse 5
को ऽसौ पर्वतसंकशः किरीटी हरिलोचनः । लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युद् इव तोयदः ॥
ko 'sau parvatasaṃkaśaḥ kirīṭī harilocanaḥ | laṅkāyāṃ dṛśyate vīraḥ savidyud iva toyadaḥ
"Who is this one, like a mountain, diademed and tawny-eyed — this hero seen in Laṅkā, like a thundercloud charged with lightning?
'पर्वत-सा, मुकुटधारी, पीले नेत्रों वाला यह कौन वीर लंका में बिजली सहित मेघ के समान दिखाई दे रहा है?
Verse 6
पृथिव्याः केतुभूतो ऽसौ महान् एको ऽत्र दृश्यते । यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस् ततः ॥
pṛthivyāḥ ketubhūto 'sau mahān eko 'tra dṛśyate | yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve vidravanti tatas tataḥ
He alone is seen here, vast, like a banner raised upon the earth; beholding whom all the vānaras flee in every direction.
'वह अकेला ही यहाँ पृथ्वी की ध्वजा-स्वरूप विशालकाय दिखाई दे रहा है, जिसे देखकर सब वानर इधर-उधर भाग रहे हैं।
Verse 7
आचक्ष्व मे महान् को ऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः । न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदा चन ॥
ācakṣva me mahān ko 'sau rakṣo vā yadi vāsuraḥ | na mayaivaṃvidhaṃ bhūtaṃ dṛṣṭapūrvaṃ kadā cana
Tell me, who is this mighty one — a rākṣasa, or else an asura? Never before have I seen such a being.
'मुझे बताओ, यह विशाल (प्राणी) कौन है — राक्षस है या असुर? ऐसा प्राणी मैंने पहले कभी नहीं देखा।'
Verse 8
स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकारिणा । विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थम् इदम् अब्रवीत् ॥
sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇākliṣṭakāriṇā | vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ kākutstham idam abravīt
Thus questioned by the prince Rāma, performer of effortless deeds, the sagacious Vibhīṣaṇa answered Kākutstha in these words:
अनायास कर्म करने वाले राजकुमार राम के इस प्रकार पूछने पर महाप्राज्ञ विभीषण ने काकुत्स्थ से यह कहा —
Verse 9
येन वैवस्वतो युद्धे वासवश् च पराजितः । सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान् ॥
yena vaivasvato yuddhe vāsavaś ca parājitaḥ | saiṣa viśravasaḥ putraḥ kumbhakarṇaḥ pratāpavān
"He by whom Vaivasvata and Vāsava were vanquished in battle — this is the son of Viśravas, the valorous Kumbhakarṇa.
'जिसने युद्ध में वैवस्वत (यम) और वासव (इन्द्र) को पराजित किया — यह वही विश्रवा का पुत्र, प्रतापी कुम्भकर्ण है।
Verse 10
एतेन देवा युधि दानवाश् च; यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश् च । गन्धर्वविद्याधरकिंनराश् च; सहस्रशो राघव संप्रभग्नाः ॥
etena devā yudhi dānavāś ca; yakṣā bhujaṃgāḥ piśitāśanāś ca | gandharvavidyādharakiṃnarāś ca; sahasraśo rāghava saṃprabhagnāḥ
By him, O Rāghava, in battle the gods and dānavas, yakṣas, serpents and flesh-eaters, gandharvas, vidyādharas and kiṃnaras were broken by the thousand.
'हे राघव! इसी ने युद्ध में देवों और दानवों, यक्षों, नागों और मांसभक्षियों, तथा गन्धर्वों, विद्याधरों और किन्नरों को सहस्रों की संख्या में परास्त किया।
Verse 11
शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम् । हन्तुं न शेकुस् त्रिदशाः कालो ऽयम् इति मोहिताः ॥
śūlapāṇiṃ virūpākṣaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam | hantuṃ na śekus tridaśāḥ kālo 'yam iti mohitāḥ
The thirty gods could not slay the mighty Kumbhakarṇa, spear in hand and fearsome of eye, deluded into thinking, 'This is Death himself.'
'शूल हाथ में लिए, विरूप नेत्रों वाले महाबली कुम्भकर्ण को देवता 'यह तो साक्षात् काल है' ऐसा मोहित होकर मार न सके।
Verse 12
प्रकृत्या ह्य् एष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः । अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम् ॥
prakṛtyā hy eṣa tejasvī kumbhakarṇo mahābalaḥ | anyeṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ varadānakṛtaṃ balam
For this splendid Kumbhakarṇa is mighty by his very nature; the strength of the other rākṣasa lords was gained through the granting of boons.
'क्योंकि यह तेजस्वी, महाबली कुम्भकर्ण स्वभाव से ही (बलवान्) है; अन्य राक्षसराजों का बल तो वरदान से प्राप्त हुआ।
Verse 13
एतेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना । भक्षितानि सहस्राणि सत्त्वानां सुबहून्य् अपि ॥
etena jātamātreṇa kṣudhārtena mahātmanā | bhakṣitāni sahasrāṇi sattvānāṃ subahūny api
The moment he was born, tormented by hunger, that great one devoured many thousands of living creatures.
'जन्म लेते ही भूख से पीड़ित इस महाकाय ने हज़ारों — बहुत-से — प्राणियों को खा डाला।
Verse 14
तेषु संभक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः । यान्ति स्म शरणं शक्रं तम् अप्य् अर्थं न्यवेदयन् ॥
teṣu saṃbhakṣyamāṇeṣu prajā bhayanipīḍitāḥ | yānti sma śaraṇaṃ śakraṃ tam apy arthaṃ nyavedayan
As these were being devoured, the people, afflicted by fear, went for refuge to Śakra and laid that matter before him.
'उनके खाए जाने पर भय से पीड़ित प्रजा इन्द्र की शरण में गई और उन्हें यह बात निवेदित की।
Verse 15
स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो; जघान वज्रेण शितेन वज्री । स शक्रवज्राभिहतो महात्मा; चचाल कोपाच् च भृशं ननाद ॥
sa kumbhakarṇaṃ kupito mahendro; jaghāna vajreṇa śitena vajrī | sa śakravajrābhihato mahātmā; cacāla kopāc ca bhṛśaṃ nanāda
Then the wrathful Mahendra, wielder of the vajra, struck Kumbhakarṇa with his sharpened thunderbolt; smitten by Śakra's bolt, that great one reeled, and in fury roared aloud.
'तब क्रुद्ध वज्रधारी महेन्द्र ने तीक्ष्ण वज्र से कुम्भकर्ण पर प्रहार किया; शक्र के वज्र से आहत होकर वह महात्मा डगमगाया और क्रोध से अत्यन्त गरजा।
Verse 16
तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य धीमतः । श्रुत्वा निनादं वित्रस्ता भूयो भूमिर् वितत्रसे ॥
tasya nānadyamānasya kumbhakarṇasya dhīmataḥ | śrutvā ninādaṃ vitrastā bhūyo bhūmir vitatrase
Hearing the roar of the roaring, sagacious Kumbhakarṇa, the earth, terrified, trembled yet again.
'गरजते हुए बुद्धिमान् कुम्भकर्ण का वह निनाद सुनकर भयभीत धरती फिर से काँप उठी।
Verse 17
ततः कोपान् महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः । विकृष्यैरावताद् दन्तं जघानोरसि वासवम् ॥
tataḥ kopān mahendrasya kumbhakarṇo mahābalaḥ | vikṛṣyairāvatād dantaṃ jaghānorasi vāsavam
Then, enraged at Mahendra, the mighty Kumbhakarṇa wrenched a tusk from Airāvata and smote Vāsava upon the chest.
'तब महेन्द्र पर क्रुद्ध होकर महाबली कुम्भकर्ण ने ऐरावत का एक दाँत उखाड़कर वासव (इन्द्र) की छाती पर प्रहार किया।
Verse 18
कुम्भकर्णप्रहारार्तो विचचाल स वासवः । ततो विषेदुः सहसा देवब्रह्मर्षिदानवाः ॥
kumbhakarṇaprahārārto vicacāla sa vāsavaḥ | tato viṣeduḥ sahasā devabrahmarṣidānavāḥ
Struck and pained by Kumbhakarṇa's blow, Vāsava staggered; thereupon the gods, the brahman-seers and the dānavas were of a sudden cast down in dismay.
'कुम्भकर्ण के प्रहार से पीड़ित वासव डगमगा उठा; तब देव, ब्रह्मर्षि और दानव सहसा विषाद को प्राप्त हुए।
Verse 19
प्रजाभिः सह शक्रश् च ययौ स्थानं स्वयम्भुवः । कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस् ते प्रजापतेः । प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम् ॥
prajābhiḥ saha śakraś ca yayau sthānaṃ svayambhuvaḥ | kumbhakarṇasya daurātmyaṃ śaśaṃsus te prajāpateḥ | prajānāṃ bhakṣaṇaṃ cāpi devānāṃ cāpi dharṣaṇam
Śakra, together with the people, went to the abode of the Self-born; and they reported to the Lord of Creatures the wickedness of Kumbhakarṇa — his devouring of the people and his assault upon the gods.
'प्रजा सहित शक्र स्वयम्भू (ब्रह्मा) के स्थान को गए; और उन्होंने प्रजापति से कुम्भकर्ण की दुष्टता — प्रजा का भक्षण और देवों पर आक्रमण — कह सुनाई।
Verse 20
एवं प्रजा यदि त्व् एष भक्षयिष्यति नित्यशः । अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति ॥
evaṃ prajā yadi tv eṣa bhakṣayiṣyati nityaśaḥ | acireṇaiva kālena śūnyo loko bhaviṣyati
"If he thus devours the people without ceasing, in no long time the world will become empty."
'(उन्होंने कहा —) यदि यह इसी प्रकार प्रजा को निरन्तर खाता रहेगा, तो थोड़े ही समय में संसार शून्य हो जाएगा।
Verse 21
वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः । रक्षांस्य् आवाहयाम् आस कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥
vāsavasya vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ | rakṣāṃsy āvāhayām āsa kumbhakarṇaṃ dadarśa ha
Hearing Vāsava's words, the Grandsire of all the worlds summoned the rākṣasas and beheld Kumbhakarṇa.
'वासव का वचन सुनकर समस्त लोकों के पितामह ने राक्षसों को बुलाया और कुम्भकर्ण को देखा।
Verse 22
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः । दृष्ट्वा निश्वस्य चैवेदं स्वयम्भूर् इदम् अब्रवीत् ॥
kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva vitatrāsa prajāpatiḥ | dṛṣṭvā niśvasya caivedaṃ svayambhūr idam abravīt
On seeing Kumbhakarṇa, the Lord of Creatures himself trembled; and, gazing upon him and sighing, Svayambhū spoke thus:
'कुम्भकर्ण को देखते ही प्रजापति काँप उठे; और उसे देखकर, एक लम्बी साँस लेकर स्वयम्भू ने यह कहा —
Verse 23
ध्रुवं लोकविनाशाय पौरस्त्येनासि निर्मितः । तस्मात् त्वम् अद्य प्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसि । ब्रह्मशापाभिभूतो ऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः ॥
dhruvaṃ lokavināśāya paurastyenāsi nirmitaḥ | tasmāt tvam adya prabhṛti mṛtakalpaḥ śayiṣyasi | brahmaśāpābhibhūto 'tha nipapātāgrataḥ prabhoḥ
"Surely you were fashioned by the line of Pulastya for the destruction of the world. Therefore, from this day forth, you shall lie as one dead." Overcome by Brahmā's curse, he then fell down before the Lord.
'निश्चय ही तू पुलस्त्यवंश द्वारा लोकों के विनाश के लिए बनाया गया है; इसलिए तू आज से मृतक के समान सोता रहेगा। ब्रह्मा के शाप से अभिभूत होकर वह तब प्रभु (ब्रह्मा) के सामने गिर पड़ा।
Verse 24
ततः परमसंभ्रान्तो रावणो वाक्यम् अब्रवीत् । विवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते ॥
tataḥ paramasaṃbhrānto rāvaṇo vākyam abravīt | vivṛddhaḥ kāñcano vṛkṣaḥ phalakāle nikṛtyate
Then Rāvaṇa, in utter agitation, spoke these words: "A golden tree, fully grown, is being felled at the very season of its fruiting.
'तब अत्यन्त घबराकर रावण ने यह वचन कहा — बढ़ा हुआ स्वर्णमय वृक्ष फल आने के समय ही काटा जा रहा है।
Verse 25
न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुम् एवं प्रजापते । न मिथ्यावचनश् च त्वं स्वप्स्यत्य् एष न संशयः । कालस् तु क्रियताम् अस्य शयने जागरे तथा ॥
na naptāraṃ svakaṃ nyāyyaṃ śaptum evaṃ prajāpate | na mithyāvacanaś ca tvaṃ svapsyaty eṣa na saṃśayaḥ | kālas tu kriyatām asya śayane jāgare tathā
It is not fitting, O Lord of Creatures, thus to curse your own grandson. Yet your word cannot prove false — he shall sleep, there is no doubt; but let a measure be fixed for his sleeping and his waking."
'हे प्रजापति! अपने पौत्र को इस प्रकार शाप देना उचित नहीं; फिर भी आपका वचन मिथ्या नहीं होता — यह सोएगा, इसमें संदेह नहीं; किन्तु इसके सोने और जागने के लिए एक अवधि नियत कर दी जाए।
Verse 26
रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयम्भूर् इदम् अब्रवीत् । शयिता ह्य् एष षण् मासान् एकाहं जागरिष्यति ॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā svayambhūr idam abravīt | śayitā hy eṣa ṣaṇ māsān ekāhaṃ jāgariṣyati
Hearing Rāvaṇa's words, Svayambhū replied: "He shall sleep for six months and wake for a single day.
'रावण का वचन सुनकर स्वयम्भू ने यह कहा — यह छह महीने सोएगा और एक दिन जागेगा।
Verse 27
एकेनाह्ना त्व् असौ वीरश् चरन् भूमिं बुभुक्षितः । व्यात्तास्यो भक्षयेल् लोकान् संक्रुद्ध इव पावकः ॥
ekenāhnā tv asau vīraś caran bhūmiṃ bubhukṣitaḥ | vyāttāsyo bhakṣayel lokān saṃkruddha iva pāvakaḥ
But on that one day this hero, roaming the earth, famished and with gaping mouth, will devour the worlds like fire enraged."
'उस एक दिन में यह वीर भूखा होकर, पृथ्वी पर विचरता हुआ, फैले मुख से लोकों को वैसे खा डालेगा जैसे क्रुद्ध अग्नि।'
Verse 28
सो ऽसौ व्यसनम् आपन्नः कुम्भकर्णम् अबोधयत् । त्वत्पराक्रमभीतश् च राजा संप्रति रावणः ॥
so 'sau vyasanam āpannaḥ kumbhakarṇam abodhayat | tvatparākramabhītaś ca rājā saṃprati rāvaṇaḥ
Now, fallen into calamity, Rāvaṇa has awakened Kumbhakarṇa; for the king is at present afraid of your prowess.
'सो विपत्ति में पड़े राजा रावण ने, आपके पराक्रम से भयभीत होकर, इस समय कुम्भकर्ण को जगा दिया है।
Verse 29
स एष निर्गतो वीरः शिबिराद् भीमविक्रमः । वानरान् भृशसंक्रुद्धो भक्षयन् परिधावति ॥
sa eṣa nirgato vīraḥ śibirād bhīmavikramaḥ | vānarān bhṛśasaṃkruddho bhakṣayan paridhāvati
This hero of terrible might has gone forth from the camp and, in fierce rage, rushes about devouring the vānaras.
'वही भयंकर पराक्रमी वीर शिविर से निकलकर, अत्यन्त क्रुद्ध होकर, वानरों को खाता हुआ इधर-उधर दौड़ रहा है।
Verse 30
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयो विप्रदुद्रुवुः । कथम् एनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः ॥
kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva harayo vipradudruvuḥ | katham enaṃ raṇe kruddhaṃ vārayiṣyanti vānarāḥ
At the mere sight of Kumbhakarṇa the monkeys have fled; how shall the vānaras withstand him, enraged, in battle?
'कुम्भकर्ण को देखते ही वानर भाग खड़े हुए हैं; रण में क्रुद्ध इसे वानर भला कैसे रोक सकेंगे?
Verse 31
उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रम् एतत् समुच्छ्रितम् । इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः ॥
ucyantāṃ vānarāḥ sarve yantram etat samucchritam | iti vijñāya harayo bhaviṣyantīha nirbhayāḥ
Let all the vānaras be told, 'This is but an engine of war set up against us'; knowing this, the monkeys will here become free of fear."
'सब वानरों से कहा जाए कि यह (केवल) खड़ा किया हुआ कोई यन्त्र (मशीन) है; यह जानकर वानर यहाँ निर्भय हो जाएँगे।'
Verse 32
विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत् सुमुखोद्गतम् । उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा ॥
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hetumat sumukhodgatam | uvāca rāghavo vākyaṃ nīlaṃ senāpatiṃ tadā
Hearing Vibhīṣaṇa's words, well-reasoned and issuing from a gracious face, Rāghava then spoke thus to Nīla, the commander of the host:
विभीषण का युक्तियुक्त और प्रसन्न मुख से निकला वचन सुनकर राघव ने तब सेनापति नील से यह कहा —
Verse 33
गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके । द्वाराण्य् आदाय लङ्कायाश् चर्याश् चाप्य् अथ संक्रमान् ॥
gaccha sainyāni sarvāṇi vyūhya tiṣṭhasva pāvake | dvārāṇy ādāya laṅkāyāś caryāś cāpy atha saṃkramān
"Go, array all the troops and take your stand, O son of Fire; seize the gates of Laṅkā, and its roads and causeways as well.
'हे अग्निपुत्र! जाओ, सब सेनाओं को व्यूह में सजाकर खड़े हो जाओ; और लंका के द्वारों, मार्गों तथा पुलों (संक्रमों) को अधिकार में ले लो।
Verse 34
शैलशृङ्गाणि वृक्षांश् च शिलाश् चाप्य् उपसंहरन् । तिष्ठन्तु वानराः सर्वे सायुधाः शैलपाणयः ॥
śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃś ca śilāś cāpy upasaṃharan | tiṣṭhantu vānarāḥ sarve sāyudhāḥ śailapāṇayaḥ
Gathering up mountain-peaks and trees and rocks, let all the vānaras stand armed, with crags in their hands."
'पर्वत-शिखरों, वृक्षों और शिलाओं को एकत्र करते हुए सब वानर आयुध धारण किए और हाथों में पर्वत लिए खड़े रहें।'
Verse 35
राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः । शशास वानरानीकं यथावत् कपिकुञ्जरः ॥
rāghaveṇa samādiṣṭo nīlo haricamūpatiḥ | śaśāsa vānarānīkaṃ yathāvat kapikuñjaraḥ
Commanded by Rāghava, Nīla, lord of the monkey host, that elephant among apes, duly marshalled the vānara army.
राघव द्वारा आदेश पाकर वानर-सेनापति नील, वानरों में गजराज-से उस (नील) ने वानर-सेना को यथाविधि व्यवस्थित किया।
Verse 36
ततो गवाक्षः शरभो हनुमान् अङ्गदो नलः । शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारम् अभ्ययुः ॥
tato gavākṣaḥ śarabho hanumān aṅgado nalaḥ | śailaśṛṅgāṇi śailābhā gṛhītvā dvāram abhyayuḥ
Then Gavākṣa, Śarabha, Hanumān, Aṅgada and Nala, resembling mountains, took up mountain-peaks and advanced to the gate.
तब गवाक्ष, शरभ, हनुमान्, अंगद और नल — पर्वत-से — पर्वत-शिखर उठाकर द्वार की ओर बढ़ चले।
Verse 37
ततो हरीणां तद् अनीकम् उग्रं; रराज शैलोद्यतवृक्षहस्तम् । गिरेः समीपानुगतं यथैव; महन् महाम्भोधरजालम् उग्रम् ॥
tato harīṇāṃ tad anīkam ugraṃ; rarāja śailodyatavṛkṣahastam | gireḥ samīpānugataṃ yathaiva; mahan mahāmbhodharajālam ugram
Then that fierce army of monkeys, with uplifted crags and trees in their hands, shone resplendent — like a great and fearsome mass of mighty storm-clouds gathered close about a mountain.
तब वानरों की वह उग्र सेना, उठाए हुए पर्वतों और वृक्षों को हाथों में लिए, वैसी शोभित हुई जैसे पर्वत के समीप आया हुआ विशाल, उग्र महामेघों का समूह।