Sarga 48
Yuddha Kanda
87 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः । भग्नदर्पस् तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥
sa praviśya purīṃ laṅkāṃ rāmabāṇabhayārditaḥ | bhagnadarpas tadā rājā babhūva vyathitendriyaḥ
Having entered the city of Laṅkā, tormented by fear of Rāma's arrows, the king, his pride broken, then became stricken in his senses.
राम के बाणों के भय से पीड़ित वह राजा लंकापुरी में प्रवेश करके, जिसका गर्व चूर हो चुका था, तब इन्द्रियों से व्यथित हो गया।
Verse 2
मातंग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः । अभिभूतो ऽभवद् राजा राघवेण महात्मना ॥
mātaṃga iva siṃhena garuḍeneva pannagaḥ | abhibhūto 'bhavad rājā rāghaveṇa mahātmanā
Like an elephant by a lion, like a serpent by Garuḍa, the king was overwhelmed by the great-souled Rāghava.
जैसे सिंह से हाथी, जैसे गरुड़ से सर्प, वैसे ही वह राजा महात्मा राघव से अभिभूत हो गया था।
Verse 3
ब्रह्मदण्डप्रकाशानां विद्युत्सदृशवर्चसाम् । स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ॥
brahmadaṇḍaprakāśānāṃ vidyutsadṛśavarcasām | smaran rāghavabāṇānāṃ vivyathe rākṣaseśvaraḥ
Recalling Rāghava's arrows, bright as the rod of Brahmā and of a splendour like lightning, the lord of rākṣasas trembled.
ब्रह्मदण्ड-से देदीप्यमान और बिजली-सी कान्ति वाले राघव के बाणों को स्मरण करके राक्षसराज काँप उठा।
Verse 4
स काञ्चनमयं दिव्यम् आश्रित्य परमासनम् । विक्प्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
sa kāñcanamayaṃ divyam āśritya paramāsanam | vikprekṣamāṇo rakṣāṃsi rāvaṇo vākyam abravīt
Taking his seat upon a supreme, divine throne of gold, gazing round upon the rākṣasas, Rāvaṇa spoke this word:
स्वर्णमय दिव्य श्रेष्ठ आसन पर बैठकर, राक्षसों की ओर देखते हुए रावण ने यह वचन कहा —
Verse 5
सर्वं तत् खलु मे मोघं यत् तप्तं परमं तपः । यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेणास्मि निर्जितः ॥
sarvaṃ tat khalu me moghaṃ yat taptaṃ paramaṃ tapaḥ | yat samāno mahendreṇa mānuṣeṇāsmi nirjitaḥ
"All in vain, surely, was that supreme austerity I practised, in that, [though] the equal of great Indra, I have been vanquished by a mortal.
'मैंने जो परम तप तपा था, वह सब निश्चय ही व्यर्थ हो गया, क्योंकि महेन्द्र के समान होकर भी मैं एक मनुष्य से पराजित हो गया।
Verse 6
इदं तद् ब्रह्मणो घोरं वाक्यं माम् अभ्युपस्थितम् । मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वम् इति तत् तथा ॥
idaṃ tad brahmaṇo ghoraṃ vākyaṃ mām abhyupasthitam | mānuṣebhyo vijānīhi bhayaṃ tvam iti tat tathā
This dreadful word of Brahmā has now come upon me, [when he said]: 'Know your fear to be from mortals' — and so it is, truly.
'ब्रह्मा का वह घोर वचन मुझ पर आ पड़ा, जो उन्होंने कहा था — तू मनुष्यों से भय जान — वह ठीक वैसा ही (सिद्ध हुआ)।
Verse 7
देवदानवगन्धर्वैर् यक्षराक्षसपन्नगैः । अवध्यत्वं मया प्राप्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥
devadānavagandharvair yakṣarākṣasapannagaiḥ | avadhyatvaṃ mayā prāptaṃ mānuṣebhyo na yācitam
Unslayableness by gods, dānavas, gandharvas, yakṣas, rākṣasas and serpents I gained — but from mortals I did not ask it.
'देव, दानव, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और नागों से अवध्यता मैंने प्राप्त की थी, किन्तु मनुष्यों से (अवध्यता) मैंने नहीं माँगी थी।
Verse 8
एतद् एवाभ्युपागम्य यत्नं कर्तुम् इहार्हथ । राक्षसाश् चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु ॥
etad evābhyupāgamya yatnaṃ kartum ihārhatha | rākṣasāś cāpi tiṣṭhantu caryāgopuramūrdhasu
Having come to [face] this very thing, you must make effort here; and let the rākṣasas too stand upon the patrol-posts and the gate-towers.
'इसी (संकट) का सामना करके तुम्हें यहाँ प्रयत्न करना चाहिए; और राक्षस भी गश्ती-चौकियों तथा गोपुरों के शिखरों पर डटे रहें।
Verse 9
स चाप्रतिमगम्भीरो देवदानवदर्पहा । ब्रह्मशापाभिभूतस् तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ॥
sa cāpratimagambhīro devadānavadarpahā | brahmaśāpābhibhūtas tu kumbhakarṇo vibodhyatām
And let that one of unequalled depth, the humbler of the pride of gods and dānavas, Kumbhakarṇa, [though] overcome by Brahmā's curse [of sleep], be awakened."
'और वह अनुपम गम्भीरता वाला, देव-दानवों के गर्व का नाश करने वाला, ब्रह्मा के शाप (की निद्रा) से अभिभूत कुम्भकर्ण जगाया जाए।'
Verse 10
स पराजितम् आत्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् । ज्ञात्वा रक्षोबलं भीमम् आदिदेश महाबलः ॥
sa parājitam ātmānaṃ prahastaṃ ca niṣūditam | jñātvā rakṣobalaṃ bhīmam ādideśa mahābalaḥ
Knowing himself vanquished and Prahasta slain, that mighty one gave his commands to the dread rākṣasa host:
अपने को पराजित और प्रहस्त को मारा गया जानकर उस महाबली ने भयंकर राक्षस-सेना को आदेश दिया —
Verse 11
द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकाराश् चाधिरुह्यताम् । निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ॥
dvāreṣu yatnaḥ kriyatāṃ prākārāś cādhiruhyatām | nidrāvaśasamāviṣṭaḥ kumbhakarṇo vibodhyatām
"Let effort be made at the gates, and let the ramparts be mounted; and let Kumbhakarṇa, sunk under the power of sleep, be awakened.
'द्वारों पर प्रयत्न किया जाए और प्राचीरों पर चढ़ा जाए; और निद्रा के वश में पड़े कुम्भकर्ण को जगाया जाए।
Verse 12
नव षट् सप्त चाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः । तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥
nava ṣaṭ sapta cāṣṭau ca māsān svapiti rākṣasaḥ | taṃ tu bodhayata kṣipraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam
For nine, six, seven or eight months the rākṣasa sleeps; so awaken quickly that mighty Kumbhakarṇa.
'वह राक्षस नौ, छह, सात या आठ महीने तक सोता रहता है; उस महाबली कुम्भकर्ण को शीघ्र जगाओ।
Verse 13
स हि संख्ये महाबाहुः ककुदं सर्वरक्षसाम् । वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रम् एव वधिष्यति ॥
sa hi saṃkhye mahābāhuḥ kakudaṃ sarvarakṣasām | vānarān rājaputrau ca kṣipram eva vadhiṣyati
For that mighty-armed one, the summit of all the rākṣasas, will in battle swiftly slay the monkeys and the two princes.
'क्योंकि वह महाबाहु, समस्त राक्षसों का शिखर, संग्राम में शीघ्र ही वानरों और दोनों राजकुमारों को मार डालेगा।
Verse 14
कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः । रामेणाभिनिरस्तस्य संग्रामो ऽस्मिन् सुदारुणे ॥
kumbhakarṇaḥ sadā śete mūḍho grāmyasukhe rataḥ | rāmeṇābhinirastasya saṃgrāmo 'smin sudāruṇe
Kumbhakarṇa ever sleeps, bewildered, delighting in rustic pleasures; in this most dreadful battle [brought on] by Rāma's hostility,
'कुम्भकर्ण सदा सोता रहता है, मूढ़-सा ग्राम्य सुखों में लीन रहता है; राम की शत्रुता से छिड़े इस अत्यन्त भयंकर संग्राम में,
Verse 15
भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते । किं करिष्याम्य् अहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि ॥
bhaviṣyati na me śokaḥ kumbhakarṇe vibodhite | kiṃ kariṣyāmy ahaṃ tena śakratulyabalena hi
when Kumbhakarṇa is awakened there will be no grief for me; for what shall I [not] accomplish with him, who is of strength equal to Śakra's (Indra's)?"
'कुम्भकर्ण के जाग जाने पर मुझे कोई शोक न रहेगा; उस शक्रतुल्य बल वाले से भला मैं क्या (न) कर सकूँगा?'
Verse 16
ईदृशे व्यसने प्राप्ते यो न साह्याय कल्पते । ते तु तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ॥
īdṛśe vyasane prāpte yo na sāhyāya kalpate | te tu tadvacanaṃ śrutvā rākṣasendrasya rākṣasāḥ
[Rāvaṇa thought:] "[What use is one] who, when such a calamity has come, is not fit to be of aid?" And those rākṣasas, hearing that word of the rākṣasa-lord,
(रावण ने सोचा —) 'ऐसी विपत्ति आ पड़ने पर जो सहायता के योग्य न हो, (उससे क्या लाभ)?' राक्षसराज का वह वचन सुनकर वे राक्षस,
Verse 17
जग्मुः परमसंभ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम् । ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः ॥
jagmuḥ paramasaṃbhrāntāḥ kumbhakarṇaniveśanam | te rāvaṇasamādiṣṭā māṃsaśoṇitabhojanāḥ
went, greatly alarmed, to Kumbhakarṇa's dwelling; those flesh- and blood-eaters, commanded by Rāvaṇa,
अत्यन्त घबराए हुए कुम्भकर्ण के निवास को गए; रावण द्वारा आदेश पाए वे मांस और रक्त खाने वाले (राक्षस),
Verse 18
गन्धमाल्यांस् तथा भक्ष्यान् आदाय सहसा ययुः । तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् ॥
gandhamālyāṃs tathā bhakṣyān ādāya sahasā yayuḥ | tāṃ praviśya mahādvārāṃ sarvato yojanāyatām
taking perfumes, garlands and food, went swiftly. Entering that cave, great-gated, a yojana long on every side,
गन्ध, मालाएँ तथा भोज्य पदार्थ लेकर शीघ्र चल पड़े; बड़े द्वार वाली, चारों ओर एक योजन लम्बी उस गुफा में प्रवेश करके,
Verse 19
कुम्भकर्णगुहां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीम् । प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर् गुहाम् ॥
kumbhakarṇaguhāṃ ramyāṃ sarvagandhapravāhinīm | pratiṣṭhamānāḥ kṛcchreṇa yatnāt praviviśur guhām
Kumbhakarṇa's lovely cave, breathing out every fragrance, standing [its stench] with difficulty, they entered it with effort.
सब गन्धों को बहाने वाली कुम्भकर्ण की उस रमणीय गुफा में, (दुर्गन्ध को) कठिनाई से सहते हुए, वे प्रयत्नपूर्वक गुफा में प्रविष्ट हुए।
Verse 20
तां प्रविश्य गुहां रम्यां शुभां काञ्चनकुट्टिमाम् । ददृशुर् नैरृतव्याघ्रं शयानं भीमदर्शनम् ॥
tāṃ praviśya guhāṃ ramyāṃ śubhāṃ kāñcanakuṭṭimām | dadṛśur nairṛtavyāghraṃ śayānaṃ bhīmadarśanam
Entering that lovely, fair cave with its golden-paved floor, they beheld that tiger among rākṣasas lying there, of fearful aspect.
स्वर्ण-जड़ित फर्श वाली उस रमणीय, सुन्दर गुफा में प्रवेश करके उन्होंने वहाँ सोये हुए, भयंकर दर्शन वाले उस राक्षसश्रेष्ठ को देखा।
Verse 21
ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णम् इव पर्वतम् । कुम्भकर्णं महानिद्रं सहिताः प्रत्यबोधयन् ॥
te tu taṃ vikṛtaṃ suptaṃ vikīrṇam iva parvatam | kumbhakarṇaṃ mahānidraṃ sahitāḥ pratyabodhayan
That misshapen, sleeping one, like a mountain fallen asunder — Kumbhakarṇa of mighty sleep — they together set about awakening,
विकृत आकार में सोये हुए, फटे हुए पर्वत-से उस महानिद्रालु कुम्भकर्ण को उन्होंने मिलकर जगाना आरम्भ किया,
Verse 22
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुं श्वसन्तम् इव पन्नगम् । त्रासयन्तं महाश्वासैः शयानं भीमदर्शनम् ॥
ūrdhvaromāñcitatanuṃ śvasantam iva pannagam | trāsayantaṃ mahāśvāsaiḥ śayānaṃ bhīmadarśanam
his body with its hair bristling erect, breathing like a serpent, terrifying with his great breaths, lying there of fearful aspect;
जिसके शरीर के रोएँ खड़े थे, जो सर्प के समान साँस ले रहा था, अपने महान् श्वासों से भय उत्पन्न करता हुआ, भयंकर दर्शन वाला पड़ा था;
Verse 23
भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् । ददृशुर् नैरृतव्याघ्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥
bhīmanāsāpuṭaṃ taṃ tu pātālavipulānanam | dadṛśur nairṛtavyāghraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam
him of fearful nostrils, his mouth vast as Pātāla (the nether world) — that tiger among rākṣasas, the mighty Kumbhakarṇa, they beheld.
भयंकर नथुनों वाले, पाताल-से विशाल मुख वाले उस राक्षसश्रेष्ठ, महाबली कुम्भकर्ण को उन्होंने देखा।
Verse 24
ततश् चक्रुर् महात्मानः कुम्भकर्णाग्रतस् तदा । मांसानां मेरुसंकाशं राशिं परमतर्पणम् ॥
tataś cakrur mahātmānaḥ kumbhakarṇāgratas tadā | māṃsānāṃ merusaṃkāśaṃ rāśiṃ paramatarpaṇam
Then those great ones made before Kumbhakarṇa a heap of flesh like Meru, a most sating offering.
तब उन महात्माओं ने कुम्भकर्ण के आगे मांस का मेरु-सा ढेर लगाया, जो परम तृप्ति देने वाला था।
Verse 25
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च संचयान् । चक्रुर् नैरृतशार्दूला राशिमन्न् अस्य चाद्भुतम् ॥
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca saṃcayān | cakrur nairṛtaśārdūlā rāśimann asya cādbhutam
Heaps of deer, of buffaloes and of boars those tigers among rākṣasas made — a wondrous pile for him.
मृगों, महिषों और वराहों के ढेर उन राक्षसश्रेष्ठों ने (लगाए), और उसके भोजन का एक अद्भुत ढेर बना दिया।
Verse 26
ततः शोणितकुम्भांश् च मद्यानि विविधानि च । पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चक्रुस् त्रिदशशत्रवः ॥
tataḥ śoṇitakumbhāṃś ca madyāni vividhāni ca | purastāt kumbhakarṇasya cakrus tridaśaśatravaḥ
Then pots of blood and liquors of many kinds the foes of the gods set before Kumbhakarṇa.
फिर देवशत्रुओं ने कुम्भकर्ण के आगे रक्त के घड़े और नाना प्रकार की मदिराएँ रख दीं।
Verse 27
लिलिपुश् च परार्ध्येन चन्दनेन परंतपम् । दिव्यैर् आच्छादयाम् आसुर् माल्यैर् गन्धैः सुगन्धिभिः ॥
lilipuś ca parārdhyena candanena paraṃtapam | divyair ācchādayām āsur mālyair gandhaiḥ sugandhibhiḥ
They anointed that scorcher of foes with most precious sandal-paste, and covered him over with divine garlands and fragrant perfumes.
उन्होंने उस शत्रुसंतापक को परम बहुमूल्य चन्दन से लीपा और दिव्य मालाओं तथा सुगन्धित गन्धों से ढक दिया।
Verse 28
धूपं सुगन्धं ससृजुस् तुष्टुवुश् च परंतपम् । जलदा इव चोनेदुर् यातुधानाः सहस्रशः ॥
dhūpaṃ sugandhaṃ sasṛjus tuṣṭuvuś ca paraṃtapam | jaladā iva conedur yātudhānāḥ sahasraśaḥ
They sent up sweet-smelling incense and praised that scorcher of foes; and the demons (yātudhānas) roared by the thousand like thunderclouds.
उन्होंने सुगन्धित धूप जलाई और उस शत्रुसंतापक की स्तुति की; और सहस्रों राक्षस मेघों के समान गरजने लगे।
Verse 29
शङ्खान् आपूरयाम् आसुः शशाङ्कसदृशप्रभान् । तुमुलं युगपच् चापि विनेदुश् चाप्य् अमर्षिताः ॥
śaṅkhān āpūrayām āsuḥ śaśāṅkasadṛśaprabhān | tumulaṃ yugapac cāpi vineduś cāpy amarṣitāḥ
They filled conches bright as the moon, and raised a tumultuous din all at once, and, exasperated, roared.
उन्होंने चन्द्रमा-सी कान्ति वाले शंख फूँके, और सब एक साथ तुमुल नाद करने लगे तथा आक्रोश में भरकर गरजने लगे।
Verse 30
नेदुर् आस्फोटयाम् आसुश् चिक्षिपुस् ते निशाचराः । कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस् ते विपुलं स्वनम् ॥
nedur āsphoṭayām āsuś cikṣipus te niśācarāḥ | kumbhakarṇavibodhārthaṃ cakrus te vipulaṃ svanam
Those night-rangers roared, slapped their arms, and flung [things about]; to awaken Kumbhakarṇa they made a vast noise.
वे निशाचर गरजे, भुजाएँ ठोंकीं और (वस्तुएँ) फेंकीं; कुम्भकर्ण को जगाने के लिए उन्होंने विशाल शब्द किया।
Verse 31
सशङ्खभेरीपटहप्रणादम्; आस्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादम् । दिशो द्रवन्तस् त्रिदिवं किरन्तः; श्रुत्वा विहंगाः सहसा निपेतुः ॥
saśaṅkhabherīpaṭahapraṇādam; āsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādam | diśo dravantas tridivaṃ kirantaḥ; śrutvā vihaṃgāḥ sahasā nipetuḥ
Hearing the clamour of conches, kettledrums and tabors, the arm-slappings, whoops and lion-roars, the birds, fleeing to the quarters and scattering toward heaven, suddenly fell [in alarm].
शंख, भेरी और पटह के नाद वाले, भुजा-ताड़न, हुँकार और सिंहनाद वाले उस शब्द को सुनकर पक्षी दिशाओं में भागते और आकाश में बिखरते हुए सहसा (भय से) गिर पड़े।
Verse 32
यदा भृशं तैर् निनदैर् महात्मा; न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः । ततो मुसुण्डीमुसलानि सर्वे; रक्षोगणास् ते जगृहुर् गदाश् च ॥
yadā bhṛśaṃ tair ninadair mahātmā; na kumbhakarṇo bubudhe prasuptaḥ | tato musuṇḍīmusalāni sarve; rakṣogaṇās te jagṛhur gadāś ca
When, despite those loud roars, the great-souled Kumbhakarṇa, deep asleep, did not wake, then all those rākṣasa-hosts took up clubs, pestles and maces.
जब उन प्रचण्ड नादों से भी गहरी नींद में सोया महात्मा कुम्भकर्ण न जागा, तब उन सब राक्षस-गणों ने मुसुण्डियाँ, मूसल और गदाएँ उठा लीं।
Verse 33
तं शैलशृङ्गैर् मुसलैर् गदाभिर्; वृक्षैस् तलैर् मुद्गरमुष्टिभिश् च । सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं; रक्षांस्य् उदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥
taṃ śailaśṛṅgair musalair gadābhir; vṛkṣais talair mudgaramuṣṭibhiś ca | sukhaprasuptaṃ bhuvi kumbhakarṇaṃ; rakṣāṃsy udagrāṇi tadā nijaghnuḥ
With mountain-crags, pestles, maces, trees, palms, mallets and fists, those fierce rākṣasas then struck Kumbhakarṇa, sweetly asleep upon the ground.
भूमि पर सुखपूर्वक सोये कुम्भकर्ण पर उन उग्र राक्षसों ने तब पर्वत-शिखरों, मूसलों, गदाओं, वृक्षों, थप्पड़ों, मुद्गरों और मुक्कों से प्रहार किया।
Verse 34
तस्य निश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः । राक्षसा बलवन्तो ऽपि स्थातुं नाशक्नुवन् पुरः ॥
tasya niśvāsavātena kumbhakarṇasya rakṣasaḥ | rākṣasā balavanto 'pi sthātuṃ nāśaknuvan puraḥ
By the wind of that rākṣasa Kumbhakarṇa's breathing, the rākṣasas, strong though they were, could not stand before him.
उस राक्षस कुम्भकर्ण के श्वास की वायु से बलवान् राक्षस भी उसके सामने खड़े न रह सके।
Verse 35
ततो ऽस्य पुरतो गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः । मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस् तथा । दशराक्षससाहस्रं युगपत् पर्यवादयन् ॥
tato 'sya purato gāḍhaṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ | mṛdaṅgapaṇavān bherīḥ śaṅkhakumbhagaṇāṃs tathā | daśarākṣasasāhasraṃ yugapat paryavādayan
Then before him the rākṣasas of fearful prowess loudly sounded, all at once, tabors, cymbals and kettledrums, and conches and drums — ten thousand rākṣasas together.
तब भयंकर पराक्रमी राक्षसों ने उसके आगे ज़ोर से मृदंग, पणव, भेरियाँ, तथा शंख और कुम्भ-समूहों को — दस हज़ार राक्षसों ने एक साथ — बजाया।
Verse 36
नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन् । अभिघ्नन्तो नदन्तश् च नैव संविविदे तु सः ॥
nīlāñjanacayākāraṃ te tu taṃ pratyabodhayan | abhighnanto nadantaś ca naiva saṃvivide tu saḥ
They set about waking him who was shaped like a heap of dark collyrium, striking and roaring; yet he knew it not.
नील अंजन के ढेर-से उस (कुम्भकर्ण) को वे प्रहार करते और गरजते हुए जगाने लगे, फिर भी वह कुछ न जान सका।
Verse 37
यदा चैनं न शेकुस् ते प्रतिबोधयितुं तदा । ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ॥
yadā cainaṃ na śekus te pratibodhayituṃ tadā | tato gurutaraṃ yatnaṃ dāruṇaṃ samupākraman
When they could not awaken him, they set about a heavier and more dreadful effort.
जब वे उसे न जगा सके, तब उन्होंने और भी भारी, दारुण प्रयत्न आरम्भ किया।
Verse 38
अश्वान् उष्ट्रान् खरान् नागाञ् जघ्नुर् दण्डकशाङ्कुशैः । भेरीशङ्खमृदङ्गांश् च सर्वप्राणैर् अवादयन् ॥
aśvān uṣṭrān kharān nāgāñ jaghnur daṇḍakaśāṅkuśaiḥ | bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃś ca sarvaprāṇair avādayan
They struck horses, camels, asses and elephants with rods, whips and goads, and sounded kettledrums, conches and tabors with all their might.
उन्होंने घोड़ों, ऊँटों, गधों और हाथियों को डंडों, कोड़ों और अंकुशों से मारा, और भेरी, शंख और मृदंग पूरे प्राणपण से बजाए।
Verse 39
निजघ्नुश् चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटं करैः । मुद्गरैर् मुसलैश् चैव सर्वप्राणसमुद्यतैः ॥
nijaghnuś cāsya gātrāṇi mahākāṣṭhakaṭaṃ karaiḥ | mudgarair musalaiś caiva sarvaprāṇasamudyataiḥ
And they struck his limbs with great logs of wood with their hands, and with mallets and pestles raised with all their might.
और उन्होंने अपने हाथों से बड़े-बड़े काठ के लट्ठों से, तथा पूरे प्राणपण से उठाए मुद्गरों और मूसलों से उसके अंगों पर प्रहार किया।
Verse 40
तेन शब्देन महता लङ्का समभिपूरिता । सपर्वतवना सर्वा सो ऽपि नैव प्रबुध्यते ॥
tena śabdena mahatā laṅkā samabhipūritā | saparvatavanā sarvā so 'pi naiva prabudhyate
By that great noise all Laṅkā, with its hills and woods, was filled; yet even so he did not wake.
उस महान् शब्द से पर्वतों और वनों सहित सारी लंका भर गई, फिर भी वह न जागा।
Verse 41
ततः सहस्रं भेरीणां युगपत् समहन्यत । मृष्टकाञ्चनकोणानाम् असक्तानां समन्ततः ॥
tataḥ sahasraṃ bherīṇāṃ yugapat samahanyata | mṛṣṭakāñcanakoṇānām asaktānāṃ samantataḥ
Then a thousand kettledrums, of polished golden rims, were beaten all at once, all around, without pause.
तब चमकते स्वर्ण के किनारों वाली एक हज़ार भेरियाँ चारों ओर से बिना रुके एक साथ बजाई गईं।
Verse 42
एवम् अप्य् अतिनिद्रस् तु यदा नैव प्रबुध्यत । शापस्य वशम् आपन्नस् ततः क्रुद्धा निशाचराः ॥
evam apy atinidras tu yadā naiva prabudhyata | śāpasya vaśam āpannas tataḥ kruddhā niśācarāḥ
When even so, being of deep sleep and fallen under the power of the curse, he did not wake, then the night-rangers, enraged,
इस पर भी अति-निद्रालु होने और शाप के वश में पड़े होने के कारण जब वह न जागा, तब क्रुद्ध निशाचर,
Verse 43
महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः । तद् रक्षोबोधयिष्यन्तश् चक्रुर् अन्ये पराक्रमम् ॥
mahākrodhasamāviṣṭāḥ sarve bhīmaparākramāḥ | tad rakṣobodhayiṣyantaś cakrur anye parākramam
filled with great wrath, all of fearful prowess, seeking to wake that rākṣasa, put forth other feats of strength.
महाक्रोध से भरे, सब भयंकर पराक्रमी, उस राक्षस को जगाने के लिए दूसरे पराक्रम करने लगे।
Verse 44
अन्ये भेरीः समाजघ्नुर् अन्ये चक्रुर् महास्वनम् । केशान् अन्ये प्रलुलुपुः कर्णाव् अन्ये दशन्ति च । न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ॥
anye bherīḥ samājaghnur anye cakrur mahāsvanam | keśān anye pralulupuḥ karṇāv anye daśanti ca | na kumbhakarṇaḥ paspande mahānidrāvaśaṃ gataḥ
Some beat kettledrums, some made a great din, some tore out his hair, some bit his ears; yet Kumbhakarṇa, fallen under the power of mighty sleep, stirred not.
कुछ ने भेरियाँ बजाईं, कुछ ने महान् शोर किया, कुछ ने उसके केश उखाड़े, कुछ उसके कान काटने (चबाने) लगे; फिर भी महानिद्रा के वश में पड़ा कुम्भकर्ण तनिक भी न हिला।
Verse 45
अन्ये च बलिनस् तस्य कूटमुद्गरपाणयः । मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान् ॥
anye ca balinas tasya kūṭamudgarapāṇayaḥ | mūrdhni vakṣasi gātreṣu pātayan kūṭamudgarān
And other strong ones, heavy-mallets in hand, brought down those heavy mallets upon his head, his breast and his limbs.
और दूसरे बलवान् (राक्षस) हाथों में भारी मुद्गर लिए उसके सिर, छाती और अंगों पर वे भारी मुद्गर गिराने लगे।
Verse 46
रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश् च सर्वतः । वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ॥
rajjubandhanabaddhābhiḥ śataghnībhiś ca sarvataḥ | vadhyamāno mahākāyo na prābudhyata rākṣasaḥ
Though struck on every side with rope-bound [slings] and śataghnīs (hundred-slayers), that huge-bodied rākṣasa did not wake.
रस्सियों से बँधी (फेंकी जाने वाली) शतघ्नियों से चारों ओर से मारे जाने पर भी वह विशाल शरीर वाला राक्षस न जागा।
Verse 47
वारणानां सहस्रं तु शरीरे ऽस्य प्रधावितम् । कुम्भकर्णस् ततो बुद्धः स्पर्शं परम् अबुध्यत ॥
vāraṇānāṃ sahasraṃ tu śarīre 'sya pradhāvitam | kumbhakarṇas tato buddhaḥ sparśaṃ param abudhyata
But when a thousand elephants were driven over his body, then Kumbhakarṇa awoke and felt the touch at last.
किन्तु जब एक हज़ार हाथी उसके शरीर पर दौड़ाए गए, तब कुम्भकर्ण जागा और उसने अन्ततः स्पर्श का अनुभव किया।
Verse 48
स पात्यमानैर् गिरिशृङ्गवृक्षैर्; अचिन्तयंस् तान् विपुलान् प्रहारान् । निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश् च; विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ॥
sa pātyamānair giriśṛṅgavṛkṣair; acintayaṃs tān vipulān prahārān | nidrākṣayāt kṣudbhayapīḍitaś ca; vijṛmbhamāṇaḥ sahasotpapāta
Heeding not those mighty blows of mountain-crags and trees brought down upon him, yet oppressed by the ebbing of sleep and by the pangs of hunger, yawning, he suddenly sprang up.
उस पर गिराए जाते पर्वत-शिखरों और वृक्षों के उन विशाल प्रहारों की परवाह न करते हुए, निद्रा के टूटने और भूख की पीड़ा से व्याकुल होकर, जँभाई लेता हुआ वह सहसा उठ खड़ा हुआ।
Verse 49
स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ; विक्षिप्य बाहू गिरिशृङ्गसारौ । विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं; निशाचरो ऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥
sa nāgabhogācalaśṛṅgakalpau; vikṣipya bāhū giriśṛṅgasārau | vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhaṃ; niśācaro 'sau vikṛtaṃ jajṛmbhe
Flinging out his two arms, like serpents' coils and mountain-crags, firm as mountain-peaks, opening his mouth like the submarine fire (vaḍavāmukha), that night-ranger yawned monstrously.
सर्प की कुण्डलियों और पर्वत-शिखरों-सी, पर्वत-शिखर-सी दृढ़ अपनी दोनों भुजाओं को फैलाकर, वडवानल-से मुख को खोलकर उस निशाचर ने विकराल जँभाई ली।
Verse 50
तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसंनिभम् । ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥
tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasaṃnibham | dadṛśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ
As he yawned, his mouth, vast as Pātāla, appeared like the sun risen upon the summit of Meru's peak.
जँभाई लेते हुए उसका पाताल-सा विशाल मुख वैसा दिखाई दिया जैसे मेरु-शिखर के अग्रभाग पर उदित सूर्य।
Verse 51
विजृम्भमाणो ऽतिबलः प्रतिबुद्धो निशाचरः । निश्वासश् चास्य संजज्ञे पर्वताद् इव मारुतः ॥
vijṛmbhamāṇo 'tibalaḥ pratibuddho niśācaraḥ | niśvāsaś cāsya saṃjajñe parvatād iva mārutaḥ
Yawning, the exceedingly strong night-ranger awoke; and his breath arose like the wind from a mountain.
जँभाई लेता हुआ वह अत्यन्त बलवान् निशाचर जाग उठा; और उसका श्वास पर्वत से उठती वायु के समान हुआ।
Verse 52
रूपम् उत्तिष्ठतस् तस्य कुम्भकर्णस्य तद् बभौ । तपान्ते सबलाकस्य मेघस्येव विवर्षतः ॥
rūpam uttiṣṭhatas tasya kumbhakarṇasya tad babhau | tapānte sabalākasya meghasyeva vivarṣataḥ
The form of Kumbhakarṇa as he rose up shone like a raining cloud with its cranes at the close of the hot season.
उठते हुए कुम्भकर्ण का वह रूप वैसा शोभित हुआ जैसे ग्रीष्म के अन्त में बगुलों सहित बरसता हुआ मेघ।
Verse 53
तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी । ददृशाते महानेत्रे दीप्ताव् इव महाग्रहौ ॥
tasya dīptāgnisadṛśe vidyutsadṛśavarcasī | dadṛśāte mahānetre dīptāv iva mahāgrahau
His two great eyes, like blazing fire, of splendour like lightning, were seen like two great planets ablaze.
जलती अग्नि-से, बिजली-सी कान्ति वाले उसके दोनों महानेत्र दो धधकते महाग्रहों के समान दिखाई दिए।
Verse 54
आदद् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितो ऽपिबत् । मेदः कुम्भं च मद्यं च पपौ शक्ररिपुस् तदा ॥
ādad bubhukṣito māṃsaṃ śoṇitaṃ tṛṣito 'pibat | medaḥ kumbhaṃ ca madyaṃ ca papau śakraripus tadā
Hungry, he took the flesh; thirsty, he drank the blood; the foe of Śakra (Indra) then drank the pots of fat and the liquor.
भूखे उसने मांस लिया, प्यासे ने रक्त पिया; तब शक्रशत्रु (कुम्भकर्ण) ने चर्बी के घड़े और मदिरा पी।
Verse 55
ततस् तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर् निशाचराः । शिरोभिश् च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ॥
tatas tṛpta iti jñātvā samutpetur niśācarāḥ | śirobhiś ca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan
Then, knowing "he is sated," the night-rangers sprang up, and, bowing to him with their heads, surrounded him on every side.
तब 'यह तृप्त हो गया' ऐसा जानकर निशाचर उछल पड़े, और सिर झुकाकर उसे प्रणाम करके चारों ओर से उसे घेरकर खड़े हो गए।
Verse 56
स सर्वान् सान्त्वयाम् आस नैरृतान् नैरृतर्षभः । बोधनाद् विस्मितश् चापि राक्षसान् इदम् अब्रवीत् ॥
sa sarvān sāntvayām āsa nairṛtān nairṛtarṣabhaḥ | bodhanād vismitaś cāpi rākṣasān idam abravīt
That bull among rākṣasas comforted all the night-rangers; and, amazed too at his awakening, he said this to the rākṣasas:
उस राक्षसश्रेष्ठ ने सब निशाचरों को सान्त्वना दी; और जगाए जाने पर विस्मित होकर उसने राक्षसों से यह कहा —
Verse 57
किमर्थम् अहम् आहत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः । कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयं वा नेह किं चन ॥
kimartham aham āhatya bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ | kaccit sukuśalaṃ rājño bhayaṃ vā neha kiṃ cana
"Why have you struck me and so awakened me? Is it all well with the king? Is there here some fear or other?
'तुमने मुझे प्रहार करके किसलिए जगाया? क्या राजा का सब कुशल है? क्या यहाँ कोई भय तो नहीं?
Verse 58
अथ वा ध्रुवम् अन्येभ्यो भयं परम् उपस्थितम् । यदर्थम् एव त्वरितैर् भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥
atha vā dhruvam anyebhyo bhayaṃ param upasthitam | yadartham eva tvaritair bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ
Or surely some great danger from others has arisen, for the sake of which you, in haste, have awakened me.
'अथवा निश्चय ही दूसरों से कोई महान् भय आ पड़ा है, जिसके लिए तुमने शीघ्रता से मुझे जगाया है।
Verse 59
अद्य राक्षसराजस्य भयम् उत्पाटयाम्य् अहम् । पातयिष्ये महेन्द्रं वा शातयिष्ये तथानलम् ॥
adya rākṣasarājasya bhayam utpāṭayāmy aham | pātayiṣye mahendraṃ vā śātayiṣye tathānalam
This day I shall uproot the fear of the rākṣasa-king; or I shall cast down great Indra, or lay low Anala (the fire-god).
'आज मैं राक्षसराज के भय को उखाड़ फेंकूँगा; या तो महेन्द्र को गिरा दूँगा, या अनल (अग्निदेव) को भी नष्ट कर दूँगा।
Verse 60
न ह्य् अल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मां भृशम् । तद् आख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ॥
na hy alpakāraṇe suptaṃ bodhayiṣyati māṃ bhṛśam | tad ākhyātārthatattvena matprabodhanakāraṇam
For he would not wake me so forcefully from sleep for a small cause; therefore tell me, as it truly is, the reason for my awakening."
'क्योंकि वह मुझे सोये हुए को किसी छोटे कारण से इतने ज़ोर से न जगाता; इसलिए मेरे जगाने का कारण यथार्थ रूप से बताओ।'
Verse 61
एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णम् अरिंदमम् । यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिर् उवाच ह ॥
evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ kumbhakarṇam ariṃdamam | yūpākṣaḥ sacivo rājñaḥ kṛtāñjalir uvāca ha
To Kumbhakarṇa, that subduer of foes, speaking thus in his agitation, Yūpākṣa, the king's counsellor, with joined palms said:
इस प्रकार क्रोध में भरकर बोलते हुए शत्रुदमन कुम्भकर्ण से राजा के मन्त्री यूपाक्ष ने हाथ जोड़कर कहा —
Verse 62
न नो देवकृतं किं चिद् भयम् अस्ति कदा चन । न दैत्यदानवेभ्यो वा भयम् अस्ति हि तादृशम् । यादृशं मानुषं राजन् भयम् अस्मान् उपस्थितम् ॥
na no devakṛtaṃ kiṃ cid bhayam asti kadā cana | na daityadānavebhyo vā bhayam asti hi tādṛśam | yādṛśaṃ mānuṣaṃ rājan bhayam asmān upasthitam
"No fear whatever has ever befallen us from the gods at any time, nor is there such a fear from daityas and dānavas as this human fear, O king, that has come upon us.
'हे राजन्! हमें कभी देवों से उत्पन्न कोई भय नहीं हुआ, न दैत्यों और दानवों से ही वैसा भय हुआ, जैसा मनुष्य से उत्पन्न यह भय हम पर आ पड़ा है।
Verse 63
वानरैः पर्वताकारैर् लङ्केयं परिवारिता । सीताहरणसंतप्ताद् रामान् नस् तुमुलं भयम् ॥
vānaraiḥ parvatākārair laṅkeyaṃ parivāritā | sītāharaṇasaṃtaptād rāmān nas tumulaṃ bhayam
This Laṅkā is encompassed by monkeys of mountainous form; from Rāma, inflamed by the carrying-off of Sītā, there is a tumultuous fear for us.
'पर्वताकार वानरों ने इस लंका को घेर रखा है; सीता-हरण से संतप्त राम से हमें तुमुल भय है।
Verse 64
एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी । कुमारो निहतश् चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥
ekena vānareṇeyaṃ pūrvaṃ dagdhā mahāpurī | kumāro nihataś cākṣaḥ sānuyātraḥ sakuñjaraḥ
By a single monkey earlier this great city was burned, and the prince Akṣa was slain, with his retinue and his elephant.
'पहले एक ही वानर ने इस महापुरी को जला डाला, और कुमार अक्ष अपने अनुचरों और हाथी सहित मारा गया।
Verse 65
स्वयं रक्षोऽधिपश् चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः । मृतेति संयुगे मुक्तारामेणादित्यतेजसा ॥
svayaṃ rakṣo'dhipaś cāpi paulastyo devakaṇṭakaḥ | mṛteti saṃyuge muktārāmeṇādityatejasā
And the lord of rākṣasas himself, the Paulastya (son of Pulastya's line), the thorn-in-the-side of the gods, [was reckoned] as good as dead in battle, let go by Rāma of sun-like splendour.
'और स्वयं राक्षसराज, पुलस्त्यवंशी देवकण्टक, सूर्य-से तेजस्वी राम द्वारा संग्राम में (अधमरा) छोड़ दिए जाने पर, मृतप्राय-सा (माना गया)।
Verse 66
यन् न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर् न दानवैः । कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥
yan na devaiḥ kṛto rājā nāpi daityair na dānavaiḥ | kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt
That king whom neither the gods, nor the daityas, nor the dānavas could [bring low] — he, here, by Rāma, was let go [only just] from peril of his life."
'जिस राजा को न देवों, न दैत्यों, न दानवों ने (परास्त किया), वह यहाँ राम द्वारा प्राण-संकट से (बड़ी कठिनाई से) छोड़ा गया।'
Verse 67
स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर् युधि पराजयम् । कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षम् इदम् अब्रवीत् ॥
sa yūpākṣavacaḥ śrutvā bhrātur yudhi parājayam | kumbhakarṇo vivṛttākṣo yūpākṣam idam abravīt
Hearing Yūpākṣa's word of his brother's defeat in battle, Kumbhakarṇa, rolling his eyes, said this to Yūpākṣa:
भाई की युद्ध में पराजय का वह यूपाक्ष-वचन सुनकर कुम्भकर्ण ने आँखें घुमाते हुए यूपाक्ष से यह कहा —
Verse 68
सर्वम् अद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् । राघवं च रणे हत्वा पश्चाद् द्रक्ष्यामि रावणम् ॥
sarvam adyaiva yūpākṣa harisainyaṃ salakṣmaṇam | rāghavaṃ ca raṇe hatvā paścād drakṣyāmi rāvaṇam
"This very day, Yūpākṣa, having slain in battle the whole monkey-army with Lakṣmaṇa and Rāghava too, afterward I shall see Rāvaṇa.
'हे यूपाक्ष! आज ही सारी वानर-सेना को, लक्ष्मण और राघव को रण में मारकर, पीछे मैं रावण से मिलूँगा।
Verse 69
राक्षसांस् तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः । रामलक्ष्मणयोश् चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ॥
rākṣasāṃs tarpayiṣyāmi harīṇāṃ māṃsaśoṇitaiḥ | rāmalakṣmaṇayoś cāpi svayaṃ pāsyāmi śoṇitam
I shall sate the rākṣasas with the flesh and blood of the monkeys; and the blood of Rāma and Lakṣmaṇa too I shall myself drink."
'मैं राक्षसों को वानरों के मांस और रक्त से तृप्त करूँगा; और राम-लक्ष्मण का रक्त भी स्वयं पिऊँगा।'
Verse 70
तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य; सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम् । महोदरो नैरृतयोधमुख्यः; कृताञ्जलिर् वाक्यम् इदं बभाषे ॥
tat tasya vākyaṃ bruvato niśamya; sagarvitaṃ roṣavivṛddhadoṣam | mahodaro nairṛtayodhamukhyaḥ; kṛtāñjalir vākyam idaṃ babhāṣe
Hearing that word of his, spoken with pride and with fault swollen by rage, Mahodara, chief of the rākṣasa warriors, with joined palms spoke this word:
गर्व से भरे और रोष से बढ़े दोष वाले उसके उस वचन को सुनकर राक्षस-योद्धाओं के प्रमुख महोदर ने हाथ जोड़कर यह वचन कहा —
Verse 71
रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषु विमृश्य च । पश्चाद् अपि महाबाहो शत्रून् युधि विजेष्यसि ॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā guṇadoṣu vimṛśya ca | paścād api mahābāho śatrūn yudhi vijeṣyasi
"Hear first the word of Rāvaṇa, and weigh its merits and faults; afterward too, O mighty-armed one, you shall conquer the foes in battle."
'पहले रावण का वचन सुन लो और उसके गुण-दोष पर विचार कर लो; हे महाबाहो! बाद में भी तुम शत्रुओं को युद्ध में जीत लोगे।'
Verse 72
महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः । कुम्भकर्णो महातेजाः संप्रतस्थे महाबलः ॥
mahodaravacaḥ śrutvā rākṣasaiḥ parivāritaḥ | kumbhakarṇo mahātejāḥ saṃpratasthe mahābalaḥ
Hearing Mahodara's word, Kumbhakarṇa of great splendour and mighty strength, surrounded by the rākṣasas, set forth.
महोदर का वचन सुनकर महातेजस्वी, महाबली कुम्भकर्ण राक्षसों से घिरा हुआ चल पड़ा।
Verse 73
तं समुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् । राक्षसास् त्वरिता जग्मुर् दशग्रीवनिवेशनम् ॥
taṃ samutthāpya bhīmākṣaṃ bhīmarūpaparākramam | rākṣasās tvaritā jagmur daśagrīvaniveśanam
Having raised up that one of fearful eyes, of fearful form and prowess, the rākṣasas went in haste to the Ten-necked One's dwelling.
भयंकर नेत्रों वाले, भयंकर रूप और पराक्रम वाले उसे उठाकर राक्षस शीघ्रता से दशग्रीव के निवास को गए।
Verse 74
ततो गत्वा दशग्रीवम् आसीनं परमासने । ऊचुर् बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः ॥
tato gatvā daśagrīvam āsīnaṃ paramāsane | ūcur baddhāñjalipuṭāḥ sarva eva niśācarāḥ
Then, going to the Ten-necked One, seated upon his supreme throne, all the night-rangers, with joined palms, said:
तब श्रेष्ठ आसन पर बैठे दशग्रीव के पास जाकर सब निशाचरों ने हाथ जोड़कर कहा —
Verse 75
प्रबुद्धः कुम्भकर्णो ऽसौ भ्राता ते राक्षसर्षभ । कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यसे तम् इहागतम् ॥
prabuddhaḥ kumbhakarṇo 'sau bhrātā te rākṣasarṣabha | kathaṃ tatraiva niryātu drakṣyase tam ihāgatam
"That brother of yours, Kumbhakarṇa, is awakened, O bull among rākṣasas; how shall he come forth from there? You shall see him come here."
'हे राक्षसश्रेष्ठ! आपका भाई कुम्भकर्ण जाग उठा है; वह वहाँ से कैसे निकले? आप उसे यहाँ आया हुआ देखेंगे।'
Verse 76
रावणस् त्व् अब्रवीद् धृष्टो यथान्यायं च पूजितम् । द्रष्टुम् एनम् इहेच्छामि यथान्यायं च पूजितम् ॥
rāvaṇas tv abravīd dhṛṣṭo yathānyāyaṃ ca pūjitam | draṣṭum enam ihecchāmi yathānyāyaṃ ca pūjitam
And Rāvaṇa said, gladdened: "I wish to see him here, honoured as is due."
तब रावण ने प्रसन्न होकर कहा — 'मैं उसे यहाँ यथोचित सम्मान के साथ देखना चाहता हूँ।'
Verse 77
तथेत्य् उक्त्वा तु ते सर्वे पुनर् आगम्य राक्षसाः । कुम्भकर्णम् इदं वाक्यम् ऊचू रावणचोदिताः ॥
tathety uktvā tu te sarve punar āgamya rākṣasāḥ | kumbhakarṇam idaṃ vākyam ūcū rāvaṇacoditāḥ
Saying "So be it," all those rākṣasas, coming back again, urged on by Rāvaṇa, said this word to Kumbhakarṇa:
'ऐसा ही हो' कहकर वे सब राक्षस रावण से प्रेरित होकर पुनः लौटकर कुम्भकर्ण से यह वचन बोले —
Verse 78
द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुंगवः । गमने क्रियतां बुद्धिर् भ्रातरं संप्रहर्षय ॥
draṣṭuṃ tvāṃ kāṅkṣate rājā sarvarākṣasapuṃgavaḥ | gamane kriyatāṃ buddhir bhrātaraṃ saṃpraharṣaya
"The king, the bull among all the rākṣasas, longs to see you; set your mind upon going, and gladden your brother."
'समस्त राक्षसश्रेष्ठ राजा आपको देखना चाहते हैं; चलने का मन बनाइए और अपने भाई को हर्षित कीजिए।'
Verse 79
कुम्भकर्णस् तु दुर्धर्षो भ्रातुर् आज्ञाय शासनम् । तथेत्य् उक्त्वा महावीर्यः शयनाद् उत्पपात ह ॥
kumbhakarṇas tu durdharṣo bhrātur ājñāya śāsanam | tathety uktvā mahāvīryaḥ śayanād utpapāta ha
And the unassailable Kumbhakarṇa, acknowledging his brother's command, saying "So be it," that one of great valour, sprang up from his couch.
दुर्धर्ष कुम्भकर्ण भाई की आज्ञा मानकर 'ऐसा ही हो' कहकर, वह महापराक्रमी शय्या से उठ खड़ा हुआ।
Verse 80
प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः । पिपासुस् त्वरयाम् आस पानं बलसमीरणम् ॥
prakṣālya vadanaṃ hṛṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ | pipāsus tvarayām āsa pānaṃ balasamīraṇam
Washing his face, glad, bathed and superbly adorned, thirsty, he hastened the strength-rousing drink.
मुख धोकर, प्रसन्न होकर, स्नान करके, भलीभाँति विभूषित होकर, प्यासे उसने बल बढ़ाने वाले पेय की शीघ्रता की।
Verse 81
ततस् ते त्वरितास् तस्य राज्षसा रावणाज्ञया । मद्यं भक्ष्यांश् च विविधान् क्षिप्रम् एवोपहारयन् ॥
tatas te tvaritās tasya rājṣasā rāvaṇājñayā | madyaṃ bhakṣyāṃś ca vividhān kṣipram evopahārayan
Then those rākṣasas, in haste, by Rāvaṇa's command, swiftly brought him liquor and foods of many kinds.
तब वे राक्षस रावण की आज्ञा से शीघ्रता करके उसके लिए मदिरा और नाना प्रकार के भोज्य पदार्थ तुरन्त ले आए।
Verse 82
पीत्वा घटसहस्रं स गमनायोपचक्रमे ॥
pītvā ghaṭasahasraṃ sa gamanāyopacakrame
Having drunk a thousand jars, he made ready to go.
एक हज़ार घड़े (मदिरा) पीकर वह जाने के लिए तैयार हुआ।
Verse 83
ईषत्समुत्कटो मत्तस् तेजोबलसमन्वितः । कुम्भकर्णो बभौ हृष्टः कालान्तकयमोपमः ॥
īṣatsamutkaṭo mattas tejobalasamanvitaḥ | kumbhakarṇo babhau hṛṣṭaḥ kālāntakayamopamaḥ
Somewhat towering, flushed with drink, endowed with splendour and strength, Kumbhakarṇa shone, glad, like Yama, Time the Ender (Kālāntaka).
कुछ उन्मत्त, मद में चूर, तेज और बल से सम्पन्न कुम्भकर्ण प्रसन्न होकर कालान्तक यम के समान शोभित हुआ।
Verse 84
भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोबलसमन्वितः । कुम्भकर्णः पदन्यासैर् अकम्पयत मेदिनीम् ॥
bhrātuḥ sa bhavanaṃ gacchan rakṣobalasamanvitaḥ | kumbhakarṇaḥ padanyāsair akampayata medinīm
Going to his brother's palace, attended by the rākṣasa host, Kumbhakarṇa made the earth tremble with the planting of his feet.
राक्षस-सेना के साथ भाई के भवन को जाते हुए कुम्भकर्ण ने अपने पैरों के निक्षेप से धरती को कँपा दिया।
Verse 85
स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन्; सहस्ररश्मिर् धरणीम् इवांशुभिः । जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः; शतक्रतुर् गेहम् इव स्वयम्भुवः ॥
sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayan; sahasraraśmir dharaṇīm ivāṃśubhiḥ | jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ; śatakratur geham iva svayambhuvaḥ
Lighting up the royal road with his body, as the thousand-rayed [sun lights] the earth with his beams, he went there, girt by a garland of folded palms [in salute], like Śatakratu (Indra) [going] to the house of the Self-Existent (Brahmā).
अपने शरीर से राजमार्ग को वैसे प्रकाशित करता हुआ जैसे सहस्ररश्मि (सूर्य) अपनी किरणों से धरती को, वह अंजलियों की माला से घिरा हुआ वहाँ वैसे गया जैसे शतक्रतु (इन्द्र) स्वयम्भू (ब्रह्मा) के भवन को।
Verse 86
के चिच् छरण्यं शरणं स्म रामं; व्रजन्ति के चिद् व्यथिताः पतन्ति । के चिद् दिशः स्म व्यथिताः प्रयान्ति; के चिद् भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥
ke cic charaṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmaṃ; vrajanti ke cid vyathitāḥ patanti | ke cid diśaḥ sma vyathitāḥ prayānti; ke cid bhayārtā bhuvi śerate sma
Some ran for refuge to Rāma, the refuge [of all]; some, stricken, fell; some, in anguish, fled to the quarters; some, overcome with fear, lay upon the ground.
कुछ (वानर) शरणदाता राम की शरण में भागे, कुछ व्यथित होकर गिर पड़े, कुछ व्याकुल होकर दिशाओं में भाग चले, और कुछ भय से पीड़ित होकर भूमि पर पड़ रहे।
Verse 87
तम् अद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं; स्पृशन्तम् आदित्यम् इवात्मतेजसा । वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धम् अद्भुतं; भयार्दिता दुद्रुविरे ततस् ततः ॥
tam adriśṛṅgapratimaṃ kirīṭinaṃ; spṛśantam ādityam ivātmatejasā | vanaukasaḥ prekṣya vivṛddham adbhutaṃ; bhayārditā dudruvire tatas tataḥ
Beholding him, like a mountain-peak, crowned, touching the sun as it were with his own splendour, grown huge and wondrous, the forest-dwellers, tormented with fear, fled this way and that.
पर्वत-शिखर-से, मुकुटधारी, अपने तेज से मानो सूर्य को छूते हुए, बढ़े हुए और अद्भुत उस (कुम्भकर्ण) को देखकर वनवासी भय से पीड़ित होकर इधर-उधर भाग चले।