Sarga 29
Yuddha Kanda
18 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स तु कृत्वा सुवेलस्य मतिम् आरोहणं प्रति । लक्ष्मणानुगतो रामः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् ॥
sa tu kṛtvā suvelasya matim ārohaṇaṃ prati | lakṣmaṇānugato rāmaḥ sugrīvam idam abravīt
Having formed the intent to climb the Suvela, Rāma, followed by Lakṣmaṇa, said this to Sugrīva,
सुवेल पर चढ़ने का विचार करके, लक्ष्मण के साथ राम ने सुग्रीव से यह कहा,
Verse 2
विभीषणं च धर्मज्ञम् अनुरक्तं निशाचरम् । मन्त्रज्ञं च विधिज्ञं च श्लक्ष्णया परया गिरा ॥
vibhīṣaṇaṃ ca dharmajñam anuraktaṃ niśācaram | mantrajñaṃ ca vidhijñaṃ ca ślakṣṇayā parayā girā
and to the righteous night-ranger Vibhīṣaṇa, devoted (to him), knower of counsel and of rule, in smooth and surpassing speech.
और धर्मज्ञ, अनुरक्त, मंत्र तथा विधि के ज्ञाता निशाचर विभीषण से भी, चिकनी और श्रेष्ठ वाणी में।
Verse 3
सुवेलं साधु शैलेन्द्रम् इमं धातुशतैश् चितम् । अध्यारोहामहे सर्वे वत्स्यामो ऽत्र निशाम् इमाम् ॥
suvelaṃ sādhu śailendram imaṃ dhātuśataiś citam | adhyārohāmahe sarve vatsyāmo 'tra niśām imām
"This Suvela, fair lord of mountains, inlaid with its hundreds of minerals — let us all climb it; we shall dwell here this night.
"सैकड़ों धातुओं से जड़े इस सुंदर पर्वतश्रेष्ठ सुवेल पर हम सब चढ़ें; हम आज की यह रात यहीं बिताएँगे।
Verse 4
लङ्कां चालोकयिष्यामो निलयं तस्य रक्षसः । येन मे मरणान्ताय हृता भार्या दुरात्मना ॥
laṅkāṃ cālokayiṣyāmo nilayaṃ tasya rakṣasaḥ | yena me maraṇāntāya hṛtā bhāryā durātmanā
And we shall survey Laṅkā, the dwelling of that rākṣasa, by whom, evil-souled, my wife was carried off for my undoing;
और हम लंका को देखेंगे — उस राक्षस का निवास, जिस दुरात्मा ने मेरी मृत्यु के निमित्त मेरी पत्नी का हरण किया;
Verse 5
येन धर्मो न विज्ञातो न वृत्तं न कुलं तथा । राक्षस्या नीचया बुद्ध्या येन तद् गर्हितं कृतम् ॥
yena dharmo na vijñāto na vṛttaṃ na kulaṃ tathā | rākṣasyā nīcayā buddhyā yena tad garhitaṃ kṛtam
by whom righteousness was not regarded, nor good conduct, nor lineage — by whom, with the base mind of a rākṣasa, that reproachable deed was done;
जिसने न धर्म को जाना, न सदाचार को, न कुल को, जिसने राक्षसी नीच बुद्धि से वह निंदनीय कर्म किया;
Verse 6
यस्मिन् मे वर्धते रोषः कीर्तिते राक्षसाधमे । यस्यापराधान् नीचस्य वधं द्रक्ष्यामि रक्षसाम् ॥
yasmin me vardhate roṣaḥ kīrtite rākṣasādhame | yasyāparādhān nīcasya vadhaṃ drakṣyāmi rakṣasām
at the naming of whom, that vilest of rākṣasas, my wrath grows — through whose offense, the base one, I shall behold the slaying of the rākṣasas.
उस राक्षसाधम का नाम लिए जाने पर जिस पर मेरा रोष बढ़ता है — जिस नीच के अपराध से मैं राक्षसों का वध देखूँगा।
Verse 7
एको हि कुरुते पापं कालपाशवशं गतः । नीचेनात्मापचारेण कुलं तेन विनश्यति ॥
eko hi kurute pāpaṃ kālapāśavaśaṃ gataḥ | nīcenātmāpacāreṇa kulaṃ tena vinaśyati
For one alone does the sin, come under the noose of Death; yet through that base self-misconduct the whole race perishes with him."
क्योंकि काल के पाश में आया एक ही पाप करता है; किंतु उस नीच आत्म-दुराचार से समूचा कुल उसके साथ नष्ट हो जाता है।"
Verse 8
एवं संमन्त्रयन्न् एव सक्रोधो रावणं प्रति । रामः सुवेलं वासाय चित्रसानुम् उपारुहत् ॥
evaṃ saṃmantrayann eva sakrodho rāvaṇaṃ prati | rāmaḥ suvelaṃ vāsāya citrasānum upāruhat
Thus taking counsel, wrathful against Rāvaṇa, Rāma climbed the Suvela, with its bright tableland, to dwell there.
इस प्रकार रावण के विरुद्ध क्रोधपूर्वक मंत्रणा करते हुए ही राम निवास के लिए विचित्र समतल भूमि वाले सुवेल पर चढ़ गए।
Verse 9
पृष्ठतो लक्ष्मण चैनम् अन्वगच्छत् समाहितः । सशरं चापम् उद्यम्य सुमहद् विक्रमे रतः ॥
pṛṣṭhato lakṣmaṇa cainam anvagacchat samāhitaḥ | saśaraṃ cāpam udyamya sumahad vikrame rataḥ
Behind him Lakṣmaṇa followed, attentive, raising his great bow with its arrows, intent upon valor.
उनके पीछे सावधान लक्ष्मण, बाण सहित अपना विशाल धनुष उठाए, पराक्रम में तत्पर होकर चढ़ा।
Verse 10
तम् अन्वरोहत् सुग्रीवः सामात्यः सविभीषणः । हनूमान् अङ्गदो नीलो मैन्दो द्विविद एव च ॥
tam anvarohat sugrīvaḥ sāmātyaḥ savibhīṣaṇaḥ | hanūmān aṅgado nīlo maindo dvivida eva ca
After him climbed Sugrīva with his counsellors, with Vibhīṣaṇa, and Hanumān, Aṅgada, Nīla, Mainda, and Dvivida,
उनके पीछे मंत्रियों सहित सुग्रीव, विभीषण सहित, और हनुमान, अंगद, नील, मैंद तथा द्विविद चढ़े,
Verse 11
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । पनसः कुमुदश् चैव हरो रम्भश् च यूथपः ॥
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ | panasaḥ kumudaś caiva haro rambhaś ca yūthapaḥ
Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, Gandhamādana, Panasa, Kumuda, Hara, and the troop-leader Rambha.
गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गंधमादन, पनस, कुमुद, हर और सेनापति रंभ भी।
Verse 12
एते चान्ये च बहवो वानराः शीघ्रगामिनः । ते वायुवेगप्रवणास् तं गिरिं गिरिचारिणः । अध्यारोहन्त शतशः सुवेलं यत्र राघवः ॥
ete cānye ca bahavo vānarāḥ śīghragāminaḥ | te vāyuvegapravaṇās taṃ giriṃ giricāriṇaḥ | adhyārohanta śataśaḥ suvelaṃ yatra rāghavaḥ
These and many other swift-moving vānaras, bent as the wind's speed, those mountain-rangers, climbed by the hundred that mountain Suvela, where Rāghava was.
ये और अन्य बहुत से शीघ्रगामी वानर, वायु के वेग की ओर झुके हुए वे पर्वतचारी, सैकड़ों की संख्या में उस सुवेल पर्वत पर चढ़ गए, जहाँ राघव थे।
Verse 13
ते त्व् अदीर्घेण कालेन गिरिम् आरुह्य सर्वतः । ददृशुः शिखरे तस्य विषक्ताम् इव खे पुरीम् ॥
te tv adīrgheṇa kālena girim āruhya sarvataḥ | dadṛśuḥ śikhare tasya viṣaktām iva khe purīm
They, in no long time, having climbed the mountain on every side, beheld from its summit that city, hanging as it were in the sky.
वे थोड़े ही समय में पर्वत पर चारों ओर से चढ़कर, उसके शिखर से उस नगरी को देखने लगे, जो मानो आकाश में लटकी हो।
Verse 14
तां शुभां प्रवरद्वारां प्राकारवरशोभिताम् । लङ्कां राक्षससंपूर्णां ददृशुर् हरियूथपाः ॥
tāṃ śubhāṃ pravaradvārāṃ prākāravaraśobhitām | laṅkāṃ rākṣasasaṃpūrṇāṃ dadṛśur hariyūthapāḥ
That fair Laṅkā, with its excellent gates, adorned with its noble rampart, filled with rākṣasas, the vānara troop-leaders beheld.
उस सुंदर, श्रेष्ठ द्वारों वाली, उत्तम परकोटे से सुशोभित, राक्षसों से भरी लंका को वानर-सेनापतियों ने देखा।
Verse 15
प्राकारचयसंस्थैश् च तथा नीलैर् निशाचरैः । ददृशुस् ते हरिश्रेष्ठाः प्राकारम् अपरं कृतम् ॥
prākāracayasaṃsthaiś ca tathā nīlair niśācaraiḥ | dadṛśus te hariśreṣṭhāḥ prākāram aparaṃ kṛtam
And by the dark night-rangers stationed upon the ridge of the rampart, the best of vānaras beheld, as it were, another rampart formed.
परकोटे की मेड़ पर खड़े काले निशाचरों से उन वानरश्रेष्ठों ने मानो एक दूसरा परकोटा बना हुआ देखा।
Verse 16
ते दृष्ट्वा वानराः सर्वे राक्षसान् युद्धकाङ्क्षिणः । मुमुचुर् विपुलान् नादांस् तत्र रामस्य पश्यतः ॥
te dṛṣṭvā vānarāḥ sarve rākṣasān yuddhakāṅkṣiṇaḥ | mumucur vipulān nādāṃs tatra rāmasya paśyataḥ
Beholding those rākṣasas eager for battle, all those vānaras let loose vast roars there, as Rāma looked on.
उन युद्ध के इच्छुक राक्षसों को देखकर वे सभी वानर, राम के देखते-देखते, वहाँ विशाल गर्जनाएँ करने लगे।
Verse 17
ततो ऽस्तम् अगमत् सूर्यः संध्यया प्रतिरञ्जितः । पूर्णचन्द्रप्रदीपा च क्षपा समभिवर्तते ॥
tato 'stam agamat sūryaḥ saṃdhyayā pratirañjitaḥ | pūrṇacandrapradīpā ca kṣapā samabhivartate
Then the sun, reddened with the twilight, went to its setting, and the night, lit by the full moon, came on.
तब संध्या से रँगा हुआ सूर्य अस्त हो गया, और पूर्ण चंद्रमा से प्रदीप्त रात्रि आ पहुँची।
Verse 18
ततः स रामो हरिवाहिनीपतिर्; विभीषणेन प्रतिनन्द्य सत्कृतः । सलक्ष्मणो यूथपयूथसंवृतः; सुवेल पृष्ठे न्यवसद् यथासुखम् ॥
tataḥ sa rāmo harivāhinīpatir; vibhīṣaṇena pratinandya satkṛtaḥ | salakṣmaṇo yūthapayūthasaṃvṛtaḥ; suvela pṛṣṭhe nyavasad yathāsukham
Then that Rāma, lord of the vānara host, welcomed and honored by Vibhīṣaṇa, with Lakṣmaṇa, surrounded by the troops of troop-leaders, dwelt in comfort upon the tableland of Suvela.
तब वानर-सेना का स्वामी वह राम, विभीषण द्वारा अभिनंदित और सत्कृत होकर, लक्ष्मण सहित, सेनापतियों के समूहों से घिरा हुआ, सुवेल की समतल भूमि पर सुखपूर्वक रहा।