Sarga 28
Yuddha Kanda
36 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
नरवानरराजौ तौ स च वायुसुतः कपिः । जाम्बवान् ऋक्षराजश् च राक्षसश् च विभीषणः ॥
naravānararājau tau sa ca vāyusutaḥ kapiḥ | jāmbavān ṛkṣarājaś ca rākṣasaś ca vibhīṣaṇaḥ
Those two kings of men and of vānaras, and the vānara son of the Wind, and Jāmbavān the king of bears, and the rākṣasa Vibhīṣaṇa,
वे दोनों नर और वानर के राजा, और वह वायुपुत्र वानर, और ऋक्षराज जाम्बवान, और राक्षस विभीषण,
Verse 2
अङ्गदो वालिपुत्रश् च सौमित्रिः शरभः कपिः । सुषेणः सहदायादो मैन्दो द्विविद एव च ॥
aṅgado vāliputraś ca saumitriḥ śarabhaḥ kapiḥ | suṣeṇaḥ sahadāyādo maindo dvivida eva ca
and Aṅgada the son of Vālin, and the son of Sumitrā, and the vānara Śarabha, and Suṣeṇa with his kinsmen, and Mainda and Dvivida,
और वालिपुत्र अंगद, और सौमित्रि, और वानर शरभ, और अपने बंधुओं सहित सुषेण, और मैंद तथा द्विविद,
Verse 3
गजो गवाक्षो कुमुदो नलो ऽथ पनसस् तथा । अमित्रविषयं प्राप्ताः समवेताः समर्थयन् ॥
gajo gavākṣo kumudo nalo 'tha panasas tathā | amitraviṣayaṃ prāptāḥ samavetāḥ samarthayan
and Gaja, Gavākṣa, Kumuda, Nala, and likewise Panasa — having reached the enemy's domain, gathered together and deliberated.
और गज, गवाक्ष, कुमुद, नल, तथा पनस — शत्रु के प्रदेश में पहुँचकर एकत्र होकर विचार करने लगे।
Verse 4
इयं सा लक्ष्यते लङ्का पुरी रावणपालिता । सासुरोरगगन्धर्वैर् अमरैर् अपि दुर्जया ॥
iyaṃ sā lakṣyate laṅkā purī rāvaṇapālitā | sāsuroragagandharvair amarair api durjayā
"Here is seen that city of Laṅkā, guarded by Rāvaṇa, hard to conquer even by the asuras, serpents, gandharvas, and immortals.
"यह वह रावण द्वारा रक्षित लंका नगरी दिखाई देती है, जो असुरों, नागों, गंधर्वों और देवताओं के लिए भी दुर्जय है।
Verse 5
कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य मन्त्रयध्वं विनिर्णये । नित्यं संनिहितो ह्य् अत्र रावणो राक्षसाधिपः ॥
kāryasiddhiṃ puraskṛtya mantrayadhvaṃ vinirṇaye | nityaṃ saṃnihito hy atra rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
Keeping the accomplishment of our purpose foremost, take counsel in deciding (how to act); for Rāvaṇa, lord of rākṣasas, is ever present here."
कार्य की सिद्धि को आगे रखकर निर्णय में मंत्रणा करो; क्योंकि राक्षसाधिप रावण यहाँ सदा उपस्थित रहता है।"
Verse 6
तथा तेषु ब्रुवाणेषु रावणावरजो ऽब्रवीत् । वाक्यम् अग्राम्यपदवत् पुष्कलार्थं विभीषणः ॥
tathā teṣu bruvāṇeṣu rāvaṇāvarajo 'bravīt | vākyam agrāmyapadavat puṣkalārthaṃ vibhīṣaṇaḥ
As they were thus speaking, the younger brother of Rāvaṇa, Vibhīṣaṇa, spoke words of no rustic phrasing and of ample meaning.
उनके इस प्रकार बोलते समय रावण के छोटे भाई विभीषण ने अग्राम्य (परिष्कृत) पदों वाले और पूर्ण अर्थ वाले वचन कहे।
Verse 7
अनलः शरभश् चैव संपातिः प्रघसस् तथा । गत्वा लङ्कां ममामात्याः पुरीं पुनर् इहागताः ॥
analaḥ śarabhaś caiva saṃpātiḥ praghasas tathā | gatvā laṅkāṃ mamāmātyāḥ purīṃ punar ihāgatāḥ
"Anala, Śarabha, Saṃpāti, and Praghasa — these my counsellors, having gone to the city of Laṅkā, have come back here again.
"अनल, शरभ, संपाति और प्रघस — मेरे ये मंत्री लंका नगरी में जाकर फिर यहाँ लौट आए हैं।
Verse 8
भूत्वा शकुनयः सर्वे प्रविष्टाश् च रिपोर् बलम् । विधानं विहितं यच् च तद् दृष्ट्वा समुपस्थिताः ॥
bhūtvā śakunayaḥ sarve praviṣṭāś ca ripor balam | vidhānaṃ vihitaṃ yac ca tad dṛṣṭvā samupasthitāḥ
All of them, having become birds, entered the enemy's force; and having observed what dispositions were made, they have presented themselves.
वे सब पक्षी बनकर शत्रु की सेना में प्रविष्ट हुए; और जो व्यवस्था की गई है, उसे देखकर उपस्थित हुए हैं।
Verse 9
संविधानं यथाहुस् ते रावणस्य दुरात्मनः । राम तद् ब्रुवतः सर्वं यथातथ्येन मे शृणु ॥
saṃvidhānaṃ yathāhus te rāvaṇasya durātmanaḥ | rāma tad bruvataḥ sarvaṃ yathātathyena me śṛṇu
The arrangement they describe of the evil-souled Rāvaṇa — hear from me, O Rāma, all that they told, exactly as it is.
हे राम, उन्होंने दुरात्मा रावण की जो व्यवस्था बताई, वह सब जैसी-की-तैसी मुझसे सुनो।
Verse 10
पूर्वं प्रहस्तः सबलो द्वारम् आसाद्य तिष्ठति । दक्षिणं च महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ ॥
pūrvaṃ prahastaḥ sabalo dvāram āsādya tiṣṭhati | dakṣiṇaṃ ca mahāvīryau mahāpārśvamahodarau
At the front, Prahasta with his force stands holding the (eastern) gate; and the greatly valorous Mahāpārśva and Mahodara (hold) the southern.
सामने (पूर्व द्वार पर) प्रहस्त अपनी सेना सहित द्वार का आश्रय लिए खड़ा है; और दक्षिणी द्वार पर महापराक्रमी महापार्श्व तथा महोदर हैं।
Verse 11
इन्द्रजित् पश्चिमद्वारं राक्षसैर् बहुभिर् वृतः । पट्टसासिधनुष्मद्भिः शूलमुद्गरपाणिभिः ॥
indrajit paścimadvāraṃ rākṣasair bahubhir vṛtaḥ | paṭṭasāsidhanuṣmadbhiḥ śūlamudgarapāṇibhiḥ
Indrajit (holds) the western gate, surrounded by many rākṣasas bearing lances, swords, and bows, with pikes and maces in hand;
पश्चिमी द्वार पर इंद्रजित है, जो पट्टिश, तलवार और धनुष धारण किए, हाथों में शूल और मुद्गर लिए अनेक राक्षसों से घिरा है;
Verse 12
नानाप्रहरणैः शूरैर् आवृतो रावणात्मजः । राक्षसानां सहस्रैस् तु बहुभिः शस्त्रपाणिभिः ॥
nānāpraharaṇaiḥ śūrair āvṛto rāvaṇātmajaḥ | rākṣasānāṃ sahasrais tu bahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ
surrounded by heroes with various weapons, the son of Rāvaṇa, with many thousands of rākṣasas, weapons in hand.
नाना आयुधों वाले शूरों से घिरा रावणपुत्र, शस्त्र हाथ में लिए अनेक सहस्र राक्षसों सहित (खड़ा है)।
Verse 13
युक्तः परमसंविग्नो राक्षसैर् बहुभिर् वृतः । उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयम् आस्थितः ॥
yuktaḥ paramasaṃvigno rākṣasair bahubhir vṛtaḥ | uttaraṃ nagaradvāraṃ rāvaṇaḥ svayam āsthitaḥ
Girt (for battle), greatly agitated, surrounded by many rākṣasas, the northern city-gate Rāvaṇa himself holds.
युद्ध के लिए सन्नद्ध, अत्यंत उद्विग्न, अनेक राक्षसों से घिरा रावण स्वयं उत्तरी नगरद्वार पर स्थित है।
Verse 14
विरूपाक्षस् तु महता शूलखड्गधनुष्मता । बलेन राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्मम् आस्थितः ॥
virūpākṣas tu mahatā śūlakhaḍgadhanuṣmatā | balena rākṣasaiḥ sārdhaṃ madhyamaṃ gulmam āsthitaḥ
And Virūpākṣa, with a great force of rākṣasas armed with trident, sword, and bow, holds the central garrison.
और विरूपाक्ष शूल, खड्ग और धनुष धारण करने वाले राक्षसों की विशाल सेना के साथ मध्य की छावनी में स्थित है।
Verse 15
एतान् एवंविधान् गुल्मांल् लङ्कायां समुदीक्ष्य ते । मामकाः सचिवाः सर्वे शीघ्रं पुनर् इहागताः ॥
etān evaṃvidhān gulmāṃl laṅkāyāṃ samudīkṣya te | māmakāḥ sacivāḥ sarve śīghraṃ punar ihāgatāḥ
Having observed these such garrisons in Laṅkā, all these counsellors of mine have quickly come back here.
लंका में इस प्रकार की छावनियों को देखकर, मेरे वे सभी मंत्री शीघ्र ही फिर यहाँ लौट आए हैं।
Verse 16
गजानां च सहस्रं च रथानाम् अयुतं पुरे । हयानाम् अयुते द्वे च साग्रकोटी च रक्षसाम् ॥
gajānāṃ ca sahasraṃ ca rathānām ayutaṃ pure | hayānām ayute dve ca sāgrakoṭī ca rakṣasām
A thousand elephants, ten thousand chariots in the city, and twenty thousand horses, and a full crore and more of rākṣasas —
नगर में एक हजार हाथी, दस हजार रथ, बीस हजार घोड़े, और एक पूरे करोड़ से भी अधिक राक्षस —
Verse 17
विक्रान्ता बलवन्तश् च संयुगेष्व् आततायिनः । इष्टा राक्षसराजस्य नित्यम् एते निशाचराः ॥
vikrāntā balavantaś ca saṃyugeṣv ātatāyinaḥ | iṣṭā rākṣasarājasya nityam ete niśācarāḥ
valorous and mighty, drawing the bow in battles, ever dear to the rākṣasa-king, these night-rangers.
पराक्रमी और बलशाली, युद्धों में धनुष चढ़ाने वाले, राक्षसराज को सदा प्रिय, ये निशाचर (हैं)।
Verse 18
एकैकस्यात्र युद्धार्थे राक्षसस्य विशां पते । परिवारः सहस्राणां सहस्रम् उपतिष्ठते ॥
ekaikasyātra yuddhārthe rākṣasasya viśāṃ pate | parivāraḥ sahasrāṇāṃ sahasram upatiṣṭhate
For each single rākṣasa here, for the purpose of battle, O lord of peoples, there attends a retinue of a thousand thousands."
हे प्रजापति, युद्ध के लिए यहाँ प्रत्येक एक-एक राक्षस के साथ सहस्रों सहस्र का परिवार उपस्थित रहता है।"
Verse 19
एतां प्रवृत्तिं लङ्कायां मन्त्रिप्रोक्तं विभीषणः । रामं कमलपत्राक्षम् इदम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥
etāṃ pravṛttiṃ laṅkāyāṃ mantriproktaṃ vibhīṣaṇaḥ | rāmaṃ kamalapatrākṣam idam uttaram abravīt
This state of things in Laṅkā, told by his counsellors, Vibhīṣaṇa (reported); and to Rāma of the lotus-petal eyes he spoke further this word.
लंका की यह स्थिति, जो मंत्रियों ने बताई, (बताकर) विभीषण ने कमल-पत्र-नयन राम से आगे यह वचन कहा।
Verse 20
कुबेरं तु यदा राम रावणः प्रत्ययुध्यत । षष्टिः शतसहस्राणि तदा निर्यान्ति राक्षसाः ॥
kuberaṃ tu yadā rāma rāvaṇaḥ pratyayudhyata | ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi tadā niryānti rākṣasāḥ
"When, O Rāma, Rāvaṇa fought against Kubera, then sixty hundred thousand rākṣasas marched forth,
"हे राम, जब रावण ने कुबेर से युद्ध किया, तब साठ लाख राक्षस निकल पड़े थे,
Verse 21
पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्वगौरवात् । सदृशा यो ऽत्र दर्पेण रावणस्य दुरात्मनः ॥
parākrameṇa vīryeṇa tejasā sattvagauravāt | sadṛśā yo 'tra darpeṇa rāvaṇasya durātmanaḥ
equal in prowess, valor, splendor, and weight of spirit — yes, and in pride — to the evil-souled Rāvaṇa himself.
जो पराक्रम, वीर्य, तेज और सत्त्व की गरिमा में — हाँ, घमंड में भी — दुरात्मा रावण के समान थे।
Verse 22
अत्र मन्युर् न कर्तव्यो रोषये त्वां न भीषये । समर्थो ह्य् असि वीर्येण सुराणाम् अपि निग्रहे ॥
atra manyur na kartavyo roṣaye tvāṃ na bhīṣaye | samartho hy asi vīryeṇa surāṇām api nigrahe
Herein no anger is to be felt: I do not anger you, nor do I frighten you; for you are able by your valor to subdue even the gods.
इसमें कोई क्रोध नहीं करना है: मैं न आपको क्रुद्ध करता हूँ, न भयभीत; क्योंकि आप अपने पराक्रम से देवताओं को भी वश में करने में समर्थ हैं।
Verse 23
तद् भवांश् चतुरङ्गेण बलेन महता वृतः । व्यूह्येदं वानरानीकं निर्मथिष्यसि रावणम् ॥
tad bhavāṃś caturaṅgeṇa balena mahatā vṛtaḥ | vyūhyedaṃ vānarānīkaṃ nirmathiṣyasi rāvaṇam
Therefore you, surrounded by your great fourfold host, having drawn up this vānara army in array, shall crush Rāvaṇa."
अतः आप अपनी महान चतुरंगिणी सेना से घिरे हुए, इस वानर-सेना का व्यूह बनाकर रावण को चूर कर देंगे।"
Verse 24
रावणावरजे वाक्यम् एवं ब्रुवति राघवः । शत्रूणां प्रतिघातार्थम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
rāvaṇāvaraje vākyam evaṃ bruvati rāghavaḥ | śatrūṇāṃ pratighātārtham idaṃ vacanam abravīt
As the younger brother of Rāvaṇa spoke thus, Rāghava, for the purpose of overcoming the foes, spoke this word.
रावण के छोटे भाई के इस प्रकार कहने पर राघव ने शत्रुओं को परास्त करने के लिए यह वचन कहा।
Verse 25
पूर्वद्वारे तु लङ्काया नीलो वानरपुंगवः । प्रहस्तं प्रतियोद्धा स्याद् वानरैर् बहुभिर् वृतः ॥
pūrvadvāre tu laṅkāyā nīlo vānarapuṃgavaḥ | prahastaṃ pratiyoddhā syād vānarair bahubhir vṛtaḥ
"At the eastern gate of Laṅkā let Nīla, bull among vānaras, be the one to fight Prahasta, surrounded by many vānaras.
"लंका के पूर्वी द्वार पर वानरश्रेष्ठ नील अनेक वानरों से घिरकर प्रहस्त से युद्ध करने वाला हो।
Verse 26
अङ्गदो वालिपुत्रस् तु बलेन महता वृतः । दक्षिणे बाधतां द्वारे महापार्श्वमहोदरौ ॥
aṅgado vāliputras tu balena mahatā vṛtaḥ | dakṣiṇe bādhatāṃ dvāre mahāpārśvamahodarau
Let Aṅgada, the son of Vālin, surrounded by a great force, press hard Mahāpārśva and Mahodara at the southern gate.
वालिपुत्र अंगद विशाल सेना से घिरकर दक्षिणी द्वार पर महापार्श्व और महोदर को दबाए।
Verse 27
हनूमान् पश्चिमद्वारं निपीड्य पवनात्मजः । प्रविशत्व् अप्रमेयात्मा बहुभिः कपिभिर् वृतः ॥
hanūmān paścimadvāraṃ nipīḍya pavanātmajaḥ | praviśatv aprameyātmā bahubhiḥ kapibhir vṛtaḥ
Let Hanumān, son of the Wind, of immeasurable spirit, bear down upon and enter the western gate, surrounded by many vānaras.
अप्रमेय आत्मा वाले पवनपुत्र हनुमान अनेक वानरों से घिरकर पश्चिमी द्वार को दबाकर उसमें प्रवेश करें।
Verse 28
दैत्यदानवसंघानाम् ऋषीणां च महात्मनाम् । विप्रकारप्रियः क्षुद्रो वरदानबलान्वितः ॥
daityadānavasaṃghānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | viprakārapriyaḥ kṣudro varadānabalānvitaḥ
That base one, fond of outraging the hosts of daityas and dānavas and the great-souled sages, endowed with the strength of boons granted,
वह नीच, जो दैत्य-दानव-समूहों और महात्मा ऋषियों पर अत्याचार करने में आनंद मानता है, वरदानों के बल से युक्त,
Verse 29
परिक्रामति यः सर्वांल् लोकान् संतापयन् प्रजाः । तस्याहं राक्षसेन्द्रस्य स्वयम् एव वधे धृतः ॥
parikrāmati yaḥ sarvāṃl lokān saṃtāpayan prajāḥ | tasyāhaṃ rākṣasendrasya svayam eva vadhe dhṛtaḥ
who roams through all the worlds tormenting the peoples — of that rākṣasa-lord I myself am resolved upon the slaying.
जो प्रजाओं को संतप्त करता हुआ समस्त लोकों में विचरता है — उस राक्षसेंद्र के वध पर मैं स्वयं ही कटिबद्ध हूँ।
Verse 30
उत्तरं नगरद्वारम् अहं सौमित्रिणा सह । निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामि सबलो यत्र रावणः ॥
uttaraṃ nagaradvāram ahaṃ saumitriṇā saha | nipīḍyābhipravekṣyāmi sabalo yatra rāvaṇaḥ
The northern city-gate I, together with the son of Sumitrā, shall press hard and enter, there where Rāvaṇa is with his force.
उत्तरी नगरद्वार को, जहाँ रावण अपनी सेना सहित है, मैं सौमित्रि के साथ दबाकर प्रवेश करूँगा।
Verse 31
वानरेन्द्रश् च बलवान् ऋक्षराजश् च जाम्बवान् । राक्षसेन्द्रानुजश् चैव गुल्मे भवतु मध्यमे ॥
vānarendraś ca balavān ṛkṣarājaś ca jāmbavān | rākṣasendrānujaś caiva gulme bhavatu madhyame
And let the mighty vānara-lord (Sugrīva), and the bear-king Jāmbavān, and the younger brother of the rākṣasa-lord (Vibhīṣaṇa) be at the central garrison.
और बलवान वानरेंद्र (सुग्रीव), ऋक्षराज जाम्बवान, तथा राक्षसेंद्र का छोटा भाई (विभीषण) मध्य की छावनी पर रहें।
Verse 32
न चैव मानुषं रूपं कार्यं हरिभिर् आहवे । एषा भवतु नः संज्ञा युद्धे ऽस्मिन् वानरे बले ॥
na caiva mānuṣaṃ rūpaṃ kāryaṃ haribhir āhave | eṣā bhavatu naḥ saṃjñā yuddhe 'smin vānare bale
And let no human form be assumed by the vānaras in battle; let this be our sign in this battle for the vānara host.
और युद्ध में वानर मनुष्य-रूप धारण न करें; इस वानर-सेना में हमारे लिए यही संकेत (पहचान) हो।
Verse 33
वानरा एव निश्चिह्नं स्वजने ऽस्मिन् भविष्यति । वयं तु मानुषेणैव सप्त योत्स्यामहे परान् ॥
vānarā eva niścihnaṃ svajane 'smin bhaviṣyati | vayaṃ tu mānuṣeṇaiva sapta yotsyāmahe parān
The vānaras alone shall be the distinguishing mark among this our own folk; but we seven shall fight the foe in human form alone —
इस अपने जन में वानर ही (हमारी) पहचान होगी; किंतु हम सात मनुष्य-रूप में ही शत्रुओं से युद्ध करेंगे —
Verse 34
अहम् एव सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन महौजसा । आत्मना पञ्चमश् चायं सखा मम विभीषणः ॥
aham eva saha bhrātrā lakṣmaṇena mahaujasā | ātmanā pañcamaś cāyaṃ sakhā mama vibhīṣaṇaḥ
I myself, together with my brother Lakṣmaṇa of great might, and myself as the fifth, and this my friend Vibhīṣaṇa."
The count is loose in the original: Rāma names himself, Lakṣmaṇa, and Vibhīṣaṇa, with others implied among the “seven.”
मैं स्वयं, महाबली अपने भाई लक्ष्मण के साथ, और अपने सहित पाँचवाँ यह मेरा मित्र विभीषण।"
Verse 35
स रामः कार्यसिद्ध्यर्थम् एवम् उक्त्वा विभीषणम् । सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार मतिमान् मतिम् ॥
sa rāmaḥ kāryasiddhyartham evam uktvā vibhīṣaṇam | suvelārohaṇe buddhiṃ cakāra matimān matim
That Rāma, having spoken thus to Vibhīṣaṇa for the accomplishment of the task, the wise one formed the intent to climb the Suvela mountain.
कार्य की सिद्धि के लिए विभीषण से इस प्रकार कहकर, बुद्धिमान राम ने सुवेल पर चढ़ने का विचार किया।
Verse 36
ततस् तु रामो महता बलेन; प्रच्छाद्य सर्वां पृथिवीं महात्मा । प्रहृष्टरूपो ऽभिजगाम लङ्कां; कृत्वा मतिं सो ऽरिवधे महात्मा ॥
tatas tu rāmo mahatā balena; pracchādya sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā | prahṛṣṭarūpo 'bhijagāma laṅkāṃ; kṛtvā matiṃ so 'rivadhe mahātmā
Then Rāma, the great-souled, covering the whole earth with his great force, of joyful aspect, advanced upon Laṅkā, having set his mind, the great-souled one, upon the slaying of the foe.
तब महात्मा राम अपनी विशाल सेना से समूची पृथ्वी को ढकते हुए, हर्षित होकर लंका की ओर बढ़े, उन महात्मा ने शत्रु के वध पर मन लगा लिया।