Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 22

Yuddha Kanda

43 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततस् तम् अक्षोभ्यबलं लङ्कायां नृपतेश् चरः । सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥

    tatas tam akṣobhyabalaṃ laṅkāyāṃ nṛpateś caraḥ | suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan

    Then the king's spy in Laṅkā reported Rāghava, with that unshakable force, encamped upon the Suvela mountain.

    तब लंका में राजा के गुप्तचर ने उस अक्षोभ्य सेना की, और सुवेल पर्वत पर पड़ाव डाले राघव की सूचना दी।

  2. Verse 2

    चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् । जातोद्वेगो ऽभवत् किं चित् सचिवांश् चेदम् अब्रवीत् ॥

    cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam | jātodvego 'bhavat kiṃ cit sacivāṃś cedam abravīt

    Hearing from his spies that the mighty Rāma had come, Rāvaṇa became somewhat agitated and spoke this to his counselors.

    गुप्तचरों से महाबली राम के आ पहुँचने की बात सुनकर रावण कुछ उद्विग्न हो उठा और अपने मंत्रियों से यह बोला।

  3. Verse 3

    मन्त्रिणः शीघ्रम् आयान्तु सर्वे वै सुसमाहिताः । अयं नो मन्त्रकालो हि संप्राप्त इव राक्षसाः ॥

    mantriṇaḥ śīghram āyāntu sarve vai susamāhitāḥ | ayaṃ no mantrakālo hi saṃprāpta iva rākṣasāḥ

    "Let all the counselors come quickly, well composed; for this is indeed the time of counsel that has come upon us, O rākṣasas."

    "सभी मंत्री शीघ्र, एकाग्रचित्त होकर आएँ; हे राक्षसो, हमारे लिए मंत्रणा का यह समय आ पहुँचा है।"

  4. Verse 4

    तस्य तच् छासनं श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽभ्यागमन् द्रुतम् । ततः संमन्त्रयाम् आस सचिवै राक्षसैः सह ॥

    tasya tac chāsanaṃ śrutvā mantriṇo 'bhyāgaman drutam | tataḥ saṃmantrayām āsa sacivai rākṣasaiḥ saha

    Hearing that command of his, the counselors came swiftly; and then he took counsel together with his rākṣasa ministers.

    उसकी वह आज्ञा सुनकर मंत्री शीघ्र आ पहुँचे; और तब उसने अपने राक्षस मंत्रियों के साथ मंत्रणा की।

  5. Verse 5

    मन्त्रयित्वा स दुर्धर्षः क्षमं यत् समनन्तरम् । विसर्जयित्वा सचिवान् प्रविवेश स्वम् आलयम् ॥

    mantrayitvā sa durdharṣaḥ kṣamaṃ yat samanantaram | visarjayitvā sacivān praviveśa svam ālayam

    Having taken counsel on what was fitting for the time thereafter, that invincible one dismissed his counselors and entered his own abode.

    उसके बाद के लिए जो उचित था, उस पर मंत्रणा करके, वह दुर्धर्ष मंत्रियों को विदा करके अपने भवन में प्रविष्ट हुआ।

  6. Verse 6

    ततो राक्षसम् आहूय विद्युज्जिह्वं महाबलम् । मायाविदं महामायः प्राविशद् यत्र मैथिली ॥

    tato rākṣasam āhūya vidyujjihvaṃ mahābalam | māyāvidaṃ mahāmāyaḥ prāviśad yatra maithilī

    Then, summoning the mighty rākṣasa Vidyujjihva, a knower of illusions, the great illusionist entered where Maithilī was.

    तब महामायावी रावण ने मायाविद् महाबली राक्षस विद्युज्जिह्व को बुलाकर, वहाँ प्रवेश किया जहाँ मैथिली थी।

  7. Verse 7

    विद्युज्जिह्वं च मायाज्ञम् अब्रवीद् राक्षसाधिपः । मोहयिष्यामहे सीतां मायया जनकात्मजाम् ॥

    vidyujjihvaṃ ca māyājñam abravīd rākṣasādhipaḥ | mohayiṣyāmahe sītāṃ māyayā janakātmajām

    And the lord of rākṣasas said to Vidyujjihva, skilled in magic: "We shall delude Sītā, Janaka's daughter, with an illusion.

    और राक्षसाधिप ने माया-निपुण विद्युज्जिह्व से कहा: "हम माया से जनकनंदिनी सीता को भ्रमित करेंगे।

  8. Verse 8

    शिरो मायामयं गृह्य राघवस्य निशाचर । मां त्वं समुपतिष्ठस्व महच् च सशरं धनुः ॥

    śiro māyāmayaṃ gṛhya rāghavasya niśācara | māṃ tvaṃ samupatiṣṭhasva mahac ca saśaraṃ dhanuḥ

    Fashion by magic a head of Rāghava, O night-ranger, and present yourself to me with it, and a great bow with arrows."

    हे निशाचर, माया से राघव का एक सिर बनाकर, उसे और बाण सहित एक विशाल धनुष लेकर मेरे पास उपस्थित हो जाओ।"

  9. Verse 9

    एवम् उक्तस् तथेत्य् आह विद्युज्जिह्वो निशाचरः । तस्य तुष्टो ऽभवद् राजा प्रददौ च विभूषणम् ॥

    evam uktas tathety āha vidyujjihvo niśācaraḥ | tasya tuṣṭo 'bhavad rājā pradadau ca vibhūṣaṇam

    Thus addressed, Vidyujjihva the night-ranger said 'So be it'; the king was pleased with him and gave him an ornament.

    इस प्रकार कहे जाने पर निशाचर विद्युज्जिह्व ने 'ऐसा ही हो' कहा; राजा उस पर प्रसन्न हुआ और उसे एक आभूषण दिया।

  10. Verse 10

    अशोकवनिकायां तु प्रविवेश महाबलः । ततो दीनाम् अदैन्यार्हां ददर्श धनदानुजः । अधोमुखीं शोकपराम् उपविष्टां महीतले ॥

    aśokavanikāyāṃ tu praviveśa mahābalaḥ | tato dīnām adainyārhāṃ dadarśa dhanadānujaḥ | adhomukhīṃ śokaparām upaviṣṭāṃ mahītale

    Then the mighty one (Rāvaṇa), the younger brother of the giver of wealth (Kubera), entered the aśoka grove, and beheld her, wretched though undeserving of wretchedness, with downcast face, overcome with grief, seated upon the ground;

    तब कुबेर के छोटे भाई महाबली रावण ने अशोक-वाटिका में प्रवेश किया, और दीनता के अयोग्य होने पर भी दीन, नीचा मुख किए, शोक से व्याकुल, भूमि पर बैठी उसे देखा;

  11. Verse 11

    भर्तारम् एव ध्यायन्तीम् अशोकवनिकां गताम् । उपास्यमानां घोराभी राक्षसीभिर् अदूरतः ॥

    bhartāram eva dhyāyantīm aśokavanikāṃ gatām | upāsyamānāṃ ghorābhī rākṣasībhir adūrataḥ

    brooding upon her husband alone, dwelling in the aśoka grove, waited upon close by by dreadful rākṣasīs.

    जो अपने स्वामी का ही ध्यान करती हुई अशोक-वाटिका में थी, और पास ही भयंकर राक्षसियों द्वारा घेरी हुई थी।

  12. Verse 12

    उपसृत्य ततः सीतां प्रहर्षन् नाम कीर्तयन् । इदं च वचनं धृष्टम् उवाच जनकात्मजाम् ॥

    upasṛtya tataḥ sītāṃ praharṣan nāma kīrtayan | idaṃ ca vacanaṃ dhṛṣṭam uvāca janakātmajām

    Then, approaching Sītā, proclaiming his name with exultation, he spoke these insolent words to Janaka's daughter.

    तब सीता के पास जाकर, हर्ष से अपना नाम घोषित करते हुए, उसने जनकनंदिनी से ये धृष्ट वचन कहे।

  13. Verse 13

    सान्त्व्यमाना मया भद्रे यम् उपाश्रित्य वल्गसे । खर हन्ता स ते भर्ता राघवः समरे हतः ॥

    sāntvyamānā mayā bhadre yam upāśritya valgase | khara hantā sa te bhartā rāghavaḥ samare hataḥ

    "He upon whom you rely as I console you, O fair one, in whom you glory — he, the slayer of Khara, that husband of yours, Rāghava, has been slain in battle.

    "हे भद्रे, जिसका आश्रय लेकर, मेरे द्वारा सांत्वना दिए जाने पर भी तुम इठलाती हो, वह खर का वधकर्ता तुम्हारा पति राघव समर में मारा गया।

  14. Verse 14

    छिन्नं ते सर्वतो मूलं दर्पस् ते निहतो मया । व्यसनेनात्मनः सीते मम भार्या भविष्यसि ॥

    chinnaṃ te sarvato mūlaṃ darpas te nihato mayā | vyasanenātmanaḥ sīte mama bhāryā bhaviṣyasi

    Your root is cut away on every side; your pride has been struck down by me. By your own calamity, Sītā, you shall become my wife.

    तुम्हारी जड़ चारों ओर से कट गई; तुम्हारा घमंड मैंने चूर कर दिया। हे सीते, अपनी ही विपत्ति से तुम मेरी पत्नी बन जाओगी।

  15. Verse 15

    अल्पपुण्ये निवृत्तार्थे मूढे पण्डितमानिनि । शृणु भर्तृबधं सीते घोरं वृत्रवधं यथा ॥

    alpapuṇye nivṛttārthe mūḍhe paṇḍitamānini | śṛṇu bhartṛbadhaṃ sīte ghoraṃ vṛtravadhaṃ yathā

    O you of little merit, your purpose come to nothing, foolish one who deems yourself wise — hear of your husband's slaying, Sītā, dreadful as the slaying of Vṛtra.

    हे अल्पपुण्या, जिसका प्रयोजन व्यर्थ हो गया, मूर्खे, अपने को पंडित मानने वाली — हे सीते, अपने पति के वध को सुनो, जो वृत्र-वध के समान घोर है।

  16. Verse 16

    समायातः समुद्रान्तं मां हन्तुं किल राघवः । वानरेन्द्रप्रणीतेन बलेन महता वृतः ॥

    samāyātaḥ samudrāntaṃ māṃ hantuṃ kila rāghavaḥ | vānarendrapraṇītena balena mahatā vṛtaḥ

    Rāghava came, it seems, to the ocean's edge to slay me, surrounded by a great army led by the lord of vānaras.

    राघव, जान पड़ता है, मुझे मारने के लिए वानरेंद्र द्वारा संचालित विशाल सेना से घिरा हुआ समुद्र के तट तक आया।

  17. Verse 17

    संनिविष्टः समुद्रस्य तीरम् आसाद्य दक्षिणम् । बलेन महता रामो व्रजत्य् अस्तं दिवाकरे ॥

    saṃniviṣṭaḥ samudrasya tīram āsādya dakṣiṇam | balena mahatā rāmo vrajaty astaṃ divākare

    Having reached the southern shore of the ocean, Rāma encamped with his great army as the sun was setting.

    समुद्र के दक्षिणी तट पर पहुँचकर राम ने अपनी विशाल सेना के साथ, सूर्य के अस्त होते समय, पड़ाव डाला।

  18. Verse 18

    अथाध्वनि परिश्रान्तम् अर्धरात्रे स्थितं बलम् । सुखसुप्तं समासाद्य चारितं प्रथमं चरैः ॥

    athādhvani pariśrāntam ardharātre sthitaṃ balam | sukhasuptaṃ samāsādya cāritaṃ prathamaṃ caraiḥ

    Then, when the army, worn with the march, lay at midnight sleeping sweetly, it was first scouted by my spies.

    तब मार्ग से थकी हुई, आधी रात को सुखपूर्वक सोई हुई उस सेना की, मेरे गुप्तचरों ने पहले टोह ली।

  19. Verse 19

    तत् प्रहस्तप्रणीतेन बलेन महता मम । बलम् अस्य हतं रात्रौ यत्र रामः सुलक्ष्मणः ॥

    tat prahastapraṇītena balena mahatā mama | balam asya hataṃ rātrau yatra rāmaḥ sulakṣmaṇaḥ

    Then by that great army led by Prahasta, his force was slain in the night, there where Rāma lay with Lakṣmaṇa.

    फिर प्रहस्त द्वारा संचालित मेरी उस विशाल सेना द्वारा, जहाँ लक्ष्मण सहित राम था, वहाँ रात में उसकी सेना का वध कर दिया गया।

  20. Verse 20

    पट्टसान् परिघान् खड्गांश् चक्रान् दण्डान् महायसान् । बाणजालानि शूलानि भास्वरान् कूटमुद्गरान् ॥

    paṭṭasān parighān khaḍgāṃś cakrān daṇḍān mahāyasān | bāṇajālāni śūlāni bhāsvarān kūṭamudgarān

    Lances, iron bars, swords, discuses, great iron clubs, nets of arrows, pikes, gleaming spiked maces,

    पट्टिश, परिघ, तलवारें, चक्र, महान लोहे के दंड, बाण-जाल, शूल, चमकीले कूटमुद्गर,

  21. Verse 21

    यष्टीश् च तोमरान् प्रासंश् चक्राणि मुसलानि च । उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर् वानरेषु निपातिताः ॥

    yaṣṭīś ca tomarān prāsaṃś cakrāṇi musalāni ca | udyamyodyamya rakṣobhir vānareṣu nipātitāḥ

    and cudgels, javelins, darts, discuses, and pestles — raised again and again by the rākṣasas — were brought down upon the vānaras.

    लाठियाँ, तोमर, प्रास, चक्र और मूसल — राक्षसों द्वारा बार-बार उठाकर वानरों पर बरसाए गए।

  22. Verse 22

    अथ सुप्तस्य रामस्य प्रहस्तेन प्रमाथिना । असक्तं कृतहस्तेन शिरश् छिन्नं महासिना ॥

    atha suptasya rāmasya prahastena pramāthinā | asaktaṃ kṛtahastena śiraś chinnaṃ mahāsinā

    Then, as Rāma slept, by the destroyer Prahasta, quick of hand, with his great sword, his head was severed with ease.

    फिर सोए हुए राम का सिर, हाथ के पक्के, संहारकर्ता प्रहस्त ने अपनी महान तलवार से अनायास ही काट डाला।

  23. Verse 23

    विभीषणः समुत्पत्य निगृहीतो यदृच्छया । दिशः प्रव्राजितः सर्वैर् लक्ष्मणः प्लवगैः सह ॥

    vibhīṣaṇaḥ samutpatya nigṛhīto yadṛcchayā | diśaḥ pravrājitaḥ sarvair lakṣmaṇaḥ plavagaiḥ saha

    Vibhīṣaṇa, springing up, was seized by chance; Lakṣmaṇa, together with the vānaras, was driven to the quarters (scattered).

    उछलते हुए विभीषण संयोगवश पकड़ लिए गए; और लक्ष्मण वानरों सहित दिशाओं में भगा दिए गए (बिखेर दिए गए)।

  24. Verse 24

    सुग्रीवो ग्रीवया शेते भग्नया प्लवगाधिपः । निरस्तहनुकः शेते हनूमान् राक्षसैर् हतः ॥

    sugrīvo grīvayā śete bhagnayā plavagādhipaḥ | nirastahanukaḥ śete hanūmān rākṣasair hataḥ

    Sugrīva, lord of the leaping ones, lies with his neck broken; Hanumān lies, his jaw struck off, slain by the rākṣasas.

    कूदने वालों का स्वामी सुग्रीव टूटी गर्दन के साथ पड़ा है; और हनुमान, जबड़ा उखड़ा हुआ, राक्षसों द्वारा मारा जाकर पड़ा है।

  25. Verse 25

    जाम्बवान् अथ जानुभ्याम् उत्पतन् निहतो युधि । पट्टसैर् बहुभिश् छिन्नो निकृत्तः पादपो यथा ॥

    jāmbavān atha jānubhyām utpatan nihato yudhi | paṭṭasair bahubhiś chinno nikṛttaḥ pādapo yathā

    And Jāmbavān, springing up on his knees, was slain in the fight, cut down by many lances, felled like a tree.

    और जाम्बवान घुटनों के बल उठता हुआ युद्ध में मारा गया, अनेक पट्टिशों से विदीर्ण होकर, कटे वृक्ष के समान गिरा दिया गया।

  26. Verse 26

    मैन्दश् च द्विविदश् चोभौ निहतौ वानरर्षभौ । निःश्वसन्तौ रुदन्तौ च रुधिरेण समुक्षितौ ॥

    maindaś ca dvividaś cobhau nihatau vānararṣabhau | niḥśvasantau rudantau ca rudhireṇa samukṣitau

    And Mainda and Dvivida, those two bulls among vānaras, lie gasping and wailing, drenched with blood.

    और मैंद तथा द्विविद, वे दोनों वानरश्रेष्ठ, मारे जाकर, हाँफते और रोते हुए, रक्त से नहाए पड़े हैं।

  27. Verse 27

    असिनाभ्याहतश् छिन्नो मध्ये रिपुनिषूदनः । अभिष्टनति मेदिन्यां पनसः पनसो यथा ॥

    asinābhyāhataś chinno madhye ripuniṣūdanaḥ | abhiṣṭanati medinyāṃ panasaḥ panaso yathā

    Struck and cleft in the middle by a sword, Panasa, the slayer of foes, groans upon the earth like (the fruit) of a panasa (bread-fruit) tree.

    शत्रुओं का संहार करने वाला पनस, तलवार से बीच में आहत और कटा हुआ, कटहल (पनस) के फल के समान धरती पर कराहता है।

  28. Verse 28

    नाराचैर् बहुभिश् छिन्नः शेते दर्यां दरीमुखः । कुमुदस् तु महातेजा निष्कूजन् सायकैर् हतः ॥

    nārācair bahubhiś chinnaḥ śete daryāṃ darīmukhaḥ | kumudas tu mahātejā niṣkūjan sāyakair hataḥ

    Cleft by many iron arrows, Darīmukha lies in a cave; and the greatly splendid Kumuda was slain, moaning, by the shafts.

    अनेक नाराचों से विदीर्ण दरीमुख एक गुफा में पड़ा है; और महातेजस्वी कुमुद बाणों से मारा जाकर कराहता हुआ पड़ा है।

  29. Verse 29

    अङ्गदो बहुभिश् छिन्नः शरैर् आसाद्य राक्षसैः । पातितो रुधिरोद्गारी क्षितौ निपतितो ऽङ्गदः ॥

    aṅgado bahubhiś chinnaḥ śarair āsādya rākṣasaiḥ | pātito rudhirodgārī kṣitau nipatito 'ṅgadaḥ

    Aṅgada, cloven by many arrows, assailed by the rākṣasas, was struck down, vomiting blood; Aṅgada fell to the earth.

    अंगद, राक्षसों द्वारा आक्रांत होकर अनेक बाणों से विदीर्ण, रक्त वमन करता हुआ गिरा दिया गया; अंगद धरती पर गिर पड़ा।

  30. Verse 30

    हरयो मथिता नागै रथजालैस् तथापरे । शायिता मृदितास् तत्र वायुवेगैर् इवाम्बुदाः ॥

    harayo mathitā nāgai rathajālais tathāpare | śāyitā mṛditās tatra vāyuvegair ivāmbudāḥ

    The vānaras were crushed by elephants and others by troops of chariots, laid low and ground down there, like clouds by the force of the wind.

    कुछ वानर हाथियों द्वारा और कुछ अन्य रथ-समूहों द्वारा मसले गए, वहाँ वे वायु के वेग से बादलों की भाँति गिराए और कुचले गए।

  31. Verse 31

    प्रद्रुताश् च परे त्रस्ता हन्यमाना जघन्यतः । अभिद्रुतास् तु रक्षोभिः सिंहैर् इव महाद्विपाः ॥

    pradrutāś ca pare trastā hanyamānā jaghanyataḥ | abhidrutās tu rakṣobhiḥ siṃhair iva mahādvipāḥ

    Others, in terror, fled, being struck down from behind, harried by the rākṣasas like great elephants by lions.

    और कुछ अन्य भयभीत होकर, पीछे से मारे जाते हुए, भाग खड़े हुए, राक्षसों द्वारा वैसे ही खदेड़े गए जैसे सिंहों द्वारा विशाल हाथी।

  32. Verse 32

    सागरे पतिताः के चित् के चिद् गगनम् आश्रिताः । ऋक्षा वृक्षान् उपारूढा वानरैस् तु विमिश्रिताः ॥

    sāgare patitāḥ ke cit ke cid gaganam āśritāḥ | ṛkṣā vṛkṣān upārūḍhā vānarais tu vimiśritāḥ

    Some fell into the sea, some took to the sky; the bears, mingled with the vānaras, climbed up into the trees.

    कुछ समुद्र में गिर पड़े, कुछ आकाश में जा छिपे; ऋक्ष, वानरों के साथ मिश्रित होकर, वृक्षों पर चढ़ गए।

  33. Verse 33

    सागरस्य च तीरेषु शैलेषु च वनेषु च । पिङ्गाक्षास् ते विरूपाक्षैर् बहुभिर् बहवो हताः ॥

    sāgarasya ca tīreṣu śaileṣu ca vaneṣu ca | piṅgākṣās te virūpākṣair bahubhir bahavo hatāḥ

    On the shores of the sea, and on the hills, and in the woods, many tawny-eyed ones were slain by the many hideous-eyed rākṣasas.

    समुद्र के तटों पर, पर्वतों पर और वनों में अनेक पिंगल नेत्रों वाले (वानर) अनेक विरूप नेत्रों वाले (राक्षसों) द्वारा मारे गए।

  34. Verse 34

    एवं तव हतो भर्ता ससैन्यो मम सेनया । क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तम् इदं चास्याहृतं शिरः ॥

    evaṃ tava hato bhartā sasainyo mama senayā | kṣatajārdraṃ rajodhvastam idaṃ cāsyāhṛtaṃ śiraḥ

    Thus has your husband, with his army, been slain by my army; and here is his head, wet with blood and soiled with dust, that has been brought."

    इस प्रकार तुम्हारा पति अपनी सेना सहित मेरी सेना द्वारा मारा गया; और यह उसका सिर, रक्त से भीगा और धूल से सना, यहाँ लाया गया है।"

  35. Verse 35

    ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः । सीतायाम् उपशृण्वन्त्यां राक्षसीम् इदम् अब्रवीत् ॥

    tataḥ paramadurdharṣo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | sītāyām upaśṛṇvantyāṃ rākṣasīm idam abravīt

    Then the most invincible Rāvaṇa, lord of rākṣasas, while Sītā listened, spoke this to a rākṣasī.

    तब अत्यंत दुर्धर्ष राक्षसेश्वर रावण ने, सीता के सुनते हुए, एक राक्षसी से यह कहा।

  36. Verse 36

    राक्षसं क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं त्वम् आनय । येन तद् राघवशिरः संग्रामात् स्वयम् आहृतम् ॥

    rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ vidyujjihvaṃ tvam ānaya | yena tad rāghavaśiraḥ saṃgrāmāt svayam āhṛtam

    "Bring here the rākṣasa Vidyujjihva of cruel deeds, by whom that head of Rāghava was himself brought from the battle."

    "क्रूरकर्मा राक्षस विद्युज्जिह्व को यहाँ ले आओ, जिसके द्वारा राघव का वह सिर स्वयं संग्राम से लाया गया।"

  37. Verse 37

    विद्युज्जिह्वस् ततो गृह्य शिरस् तत् सशरासनम् । प्रणामं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः ॥

    vidyujjihvas tato gṛhya śiras tat saśarāsanam | praṇāmaṃ śirasā kṛtvā rāvaṇasyāgrataḥ sthitaḥ

    Then Vidyujjihva, taking that head and the bow, making obeisance with his head, stood before Rāvaṇa.

    तब विद्युज्जिह्व उस सिर और धनुष को लेकर, सिर झुकाकर प्रणाम करके, रावण के सामने खड़ा हो गया।

  38. Verse 38

    तम् अब्रवीत् ततो राजा रावणो राक्षसं स्थितम् । विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं समीपपरिवर्तिनम् ॥

    tam abravīt tato rājā rāvaṇo rākṣasaṃ sthitam | vidyujjihvaṃ mahājihvaṃ samīpaparivartinam

    Then King Rāvaṇa said to the rākṣasa who stood there, to Vidyujjihva of the great tongue, who waited close by:

    तब राजा रावण ने वहाँ खड़े उस राक्षस, पास ही घूमते महान जीभ वाले विद्युज्जिह्व से कहा।

  39. Verse 39

    अग्रतः कुरु सीतायाः शीघ्रं दाशरथेः शिरः । अवस्थां पश्चिमां भर्तुः कृपणा साधु पश्यतु ॥

    agrataḥ kuru sītāyāḥ śīghraṃ dāśaratheḥ śiraḥ | avasthāṃ paścimāṃ bhartuḥ kṛpaṇā sādhu paśyatu

    "Set quickly before Sītā the head of the son of Daśaratha; let the wretched one behold well the last state of her husband."

    "दशरथनंदन का सिर शीघ्र सीता के सामने रखो; यह अभागिन अपने पति की अंतिम अवस्था को भली भाँति देख ले।"

  40. Verse 40

    एवम् उक्तं तु तद् रक्षः शिरस् तत् प्रियदर्शनम् । उपनिक्षिप्य सीतायाः क्षिप्रम् अन्तरधीयत ॥

    evam uktaṃ tu tad rakṣaḥ śiras tat priyadarśanam | upanikṣipya sītāyāḥ kṣipram antaradhīyata

    Thus bidden, that rākṣasa, setting down that head of pleasing aspect before Sītā, swiftly vanished.

    इस प्रकार कहे जाने पर उस राक्षस ने वह प्रियदर्शन सिर सीता के सामने रखकर शीघ्र ही अंतर्धान हो गया।

  41. Verse 41

    रावणश् चापि चिक्षेप भास्वरं कार्मुकं महत् । त्रिषु लोकेषु विख्यातं सीताम् इदम् उवाच ह ॥

    rāvaṇaś cāpi cikṣepa bhāsvaraṃ kārmukaṃ mahat | triṣu lokeṣu vikhyātaṃ sītām idam uvāca ha

    And Rāvaṇa flung down the great gleaming bow, renowned in the three worlds, and said this to Sītā.

    और रावण ने तीनों लोकों में विख्यात उस विशाल चमकीले धनुष को भी फेंक दिया और सीता से यह कहा।

  42. Verse 42

    इदं तत् तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमन्वितम् । इह प्रहस्तेनानीतं हत्वा तं निशि मानुषम् ॥

    idaṃ tat tava rāmasya kārmukaṃ jyāsamanvitam | iha prahastenānītaṃ hatvā taṃ niśi mānuṣam

    "This is that bow of your Rāma, strung with its cord, brought here by Prahasta, having slain that mortal in the night."

    "यह तुम्हारे राम का वही धनुष है, प्रत्यंचा सहित, जिसे प्रहस्त उस मनुष्य को रात में मारकर यहाँ ले आया है।"

  43. Verse 43

    स विद्युज्जिह्वेन सहैव तच् छिरो; धनुश् च भूमौ विनिकीर्य रावणः । विदेहराजस्य सुतां यशस्विनीं; ततो ऽब्रवीत् तां भव मे वशानुगा ॥

    sa vidyujjihvena sahaiva tac chiro; dhanuś ca bhūmau vinikīrya rāvaṇaḥ | videharājasya sutāṃ yaśasvinīṃ; tato 'bravīt tāṃ bhava me vaśānugā

    Rāvaṇa, having cast down upon the ground, together with Vidyujjihva, that head and the bow, then said to the illustrious daughter of the king of Videha: "Become obedient to my will."

    रावण, उस सिर और धनुष को विद्युज्जिह्व सहित ही भूमि पर फेंककर, तब विदेहराज की यशस्विनी पुत्री से बोला: "मेरी वश में हो जाओ।"