Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 21

Yuddha Kanda

35 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततस् तम् अक्षोभ्य बलं लङ्काधिपतये चराः । सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥

    tatas tam akṣobhya balaṃ laṅkādhipataye carāḥ | suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan

    Then the spies reported to the lord of Laṅkā that unshakable force, and Rāghava encamped upon the Suvela mountain.

    तब गुप्तचरों ने लंकापति को उस अक्षोभ्य सेना की, और सुवेल पर्वत पर पड़ाव डाले राघव की सूचना दी।

  2. Verse 2

    चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् । जातोद्वेगो ऽभवत् किं चिच् छार्दूलं वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam | jātodvego 'bhavat kiṃ cic chārdūlaṃ vākyam abravīt

    Hearing from his spies that the mighty Rāma had arrived, Rāvaṇa became somewhat agitated, and spoke these words to Śārdūla.

    गुप्तचरों से महाबली राम के आ पहुँचने की बात सुनकर रावण कुछ उद्विग्न हो उठा और शार्दूल से ये वचन बोला।

  3. Verse 3

    अयथावच् च ते वर्णो दीनश् चासि निशाचर । नासि कच्चिद् अमित्राणां क्रुद्धानां वशम् आगतः ॥

    ayathāvac ca te varṇo dīnaś cāsi niśācara | nāsi kaccid amitrāṇāṃ kruddhānāṃ vaśam āgataḥ

    "Your color is not as it should be, and you are downcast, O night-ranger; surely you have not fallen into the power of the wrathful foe?"

    "हे निशाचर, तेरा रंग यथावत् नहीं है और तू दीन दिखाई देता है; कहीं तू क्रुद्ध शत्रुओं के वश में तो नहीं पड़ गया?"

  4. Verse 4

    इति तेनानुशिष्टस् तु वाचं मन्दम् उदीरयत् । तदा राक्षसशार्दूलं शार्दूलो भयविह्वलः ॥

    iti tenānuśiṣṭas tu vācaṃ mandam udīrayat | tadā rākṣasaśārdūlaṃ śārdūlo bhayavihvalaḥ

    Thus questioned by him, Śārdūla, confounded with fear, then uttered in a faint voice words to that tiger among rākṣasas.

    उसके इस प्रकार पूछे जाने पर भय से विह्वल शार्दूल ने उस राक्षसश्रेष्ठ से तब मंद स्वर में ये वचन कहे।

  5. Verse 5

    न ते चारयितुं शक्या राजन् वानरपुंगवाः । विक्रान्ता बलवन्तश् च राघवेण च रक्षिताः ॥

    na te cārayituṃ śakyā rājan vānarapuṃgavāḥ | vikrāntā balavantaś ca rāghaveṇa ca rakṣitāḥ

    "Those bulls among vānaras cannot be spied upon, O king — valorous, mighty, and guarded by Rāghava.

    "हे राजन्, उन वानरश्रेष्ठों की गुप्तचरी संभव नहीं — वे पराक्रमी, बलवान और राघव द्वारा रक्षित हैं।

  6. Verse 6

    नापि संभाषितुं शक्याः संप्रश्नो ऽत्र न लभ्यते । सर्वतो रक्ष्यते पन्था वानरैः पर्वतोपमैः ॥

    nāpi saṃbhāṣituṃ śakyāḥ saṃpraśno 'tra na labhyate | sarvato rakṣyate panthā vānaraiḥ parvatopamaiḥ

    Nor can they be spoken with, nor is any questioning possible there; the road is guarded on every side by vānaras like mountains.

    न उनसे बात की जा सकती है, न वहाँ कोई पूछताछ संभव है; पर्वत के समान वानरों द्वारा मार्ग चारों ओर से रक्षित है।

  7. Verse 7

    प्रविष्टमात्रे ज्ञातो ऽहं बले तस्मिन्न् अचारिते । बलाद् गृहीतो बहुभिर् बहुधास्मि विदारितः ॥

    praviṣṭamātre jñāto 'haṃ bale tasminn acārite | balād gṛhīto bahubhir bahudhāsmi vidāritaḥ

    The moment I entered, I was recognized in that unspied host, and, seized by force by many, I was torn in many ways.

    प्रवेश करते ही मैं उस बिना-गुप्तचरी-हुई सेना में पहचान लिया गया, और अनेकों द्वारा बलपूर्वक पकड़ा जाकर अनेक प्रकार से विदीर्ण किया गया।

  8. Verse 8

    जानुभिर् मुष्टिभिर् दन्तैस् तलैश् चाभिहतो भृशम् । परिणीतो ऽस्मि हरिभिर् बलवद्भिर् अमर्षणैः ॥

    jānubhir muṣṭibhir dantais talaiś cābhihato bhṛśam | pariṇīto 'smi haribhir balavadbhir amarṣaṇaiḥ

    Sorely beaten with knees, fists, teeth, and palms, I was led about by the mighty, relentless vānaras.

    घुटनों, मुक्कों, दाँतों और थप्पड़ों से बुरी तरह पीटा जाकर, मैं बलशाली और अमर्षशील वानरों द्वारा इधर-उधर घुमाया गया।

  9. Verse 9

    परिणीय च सर्वत्र नीतो ऽहं रामसंसदम् । रुधिरादिग्धसर्वाङ्गो विह्वलश् चलितेन्द्रियः ॥

    pariṇīya ca sarvatra nīto 'haṃ rāmasaṃsadam | rudhirādigdhasarvāṅgo vihvalaś calitendriyaḥ

    And, led about everywhere, I was brought to Rāma's assembly, all my limbs smeared with blood, confounded, my senses reeling.

    और सर्वत्र घुमाकर मैं राम की सभा में ले जाया गया, मेरे सारे अंग रक्त से सने थे, मैं विह्वल था और मेरी इंद्रियाँ डगमगा रही थीं।

  10. Verse 10

    हरिभिर् वध्यमानश् च याचमानः कृताञ्जलिः । राघवेण परित्रातो जीवामि ह यदृच्छया ॥

    haribhir vadhyamānaś ca yācamānaḥ kṛtāñjaliḥ | rāghaveṇa paritrāto jīvāmi ha yadṛcchayā

    As I was being beaten by the vānaras, begging with folded palms, I was rescued by Rāghava; it is by mere chance that I live.

    वानरों द्वारा पीटे जाते हुए, हाथ जोड़कर याचना करते मुझे राघव ने बचा लिया; मैं तो केवल संयोगवश जीवित हूँ।

  11. Verse 11

    एष शैलैः शिलाभिश् च पूरयित्वा महार्णवम् । द्वारम् आश्रित्य लङ्काया रामस् तिष्ठति सायुधः ॥

    eṣa śailaiḥ śilābhiś ca pūrayitvā mahārṇavam | dvāram āśritya laṅkāyā rāmas tiṣṭhati sāyudhaḥ

    That Rāma, having filled the great ocean with hills and rocks, stands weapon in hand at the gate of Laṅkā.

    वह राम पर्वतों और शिलाओं से महासागर को पाटकर, आयुध लिए, लंका के द्वार का आश्रय लेकर खड़ा है।

  12. Verse 12

    गरुडव्यूहम् आस्थाय सर्वतो हरिभिर् वृतः । मां विसृज्य महातेजा लङ्काम् एवाभिवर्तते ॥

    garuḍavyūham āsthāya sarvato haribhir vṛtaḥ | māṃ visṛjya mahātejā laṅkām evābhivartate

    Drawn up in the Garuḍa-array, surrounded on every side by vānaras, that one of great splendor, having released me, advances upon Laṅkā itself.

    गरुड़-व्यूह में स्थित, चारों ओर से वानरों से घिरा, वह महातेजस्वी मुझे छोड़कर लंका की ओर ही बढ़ रहा है।

  13. Verse 13

    पुरा प्राकारम् आयाति क्षिप्रम् एकतरं कुरु । सीतां चास्मै प्रयच्छाशु सुयुद्धं वा प्रदीयताम् ॥

    purā prākāram āyāti kṣipram ekataraṃ kuru | sītāṃ cāsmai prayacchāśu suyuddhaṃ vā pradīyatām

    Before he reaches the rampart, do quickly one of two things: either give Sītā up to him at once, or let a good battle be offered him."

    इससे पहले कि वह परकोटे तक आ पहुँचे, शीघ्र ही दोनों में से एक कीजिए: या तो सीता को तत्काल उसे सौंप दीजिए, या उसे अच्छा युद्ध प्रदान कीजिए।"

  14. Verse 14

    मनसा संततापाथ तच् छ्रुत्वा राक्षसाधिपः । शार्दूलस्य महद् वाक्यम् अथोवाच स रावणः ॥

    manasā saṃtatāpātha tac chrutvā rākṣasādhipaḥ | śārdūlasya mahad vākyam athovāca sa rāvaṇaḥ

    Then, hearing that weighty speech of Śārdūla, the lord of rākṣasas was troubled in mind; and Rāvaṇa spoke.

    शार्दूल के उस गंभीर वचन को सुनकर राक्षसाधिप मन में संतप्त हो उठा; और फिर रावण बोला।

  15. Verse 15

    यदि मां प्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः । नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयाद् अपि ॥

    yadi māṃ pratiyudhyeran devagandharvadānavāḥ | naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayād api

    "Even if gods, gandharvas, and dānavas should fight against me, I would not give up Sītā, though for fear of all the worlds."

    "देवता, गंधर्व और दानव भी यदि मुझसे युद्ध करें, तो भी मैं समस्त लोकों के भय से भी सीता को नहीं लौटाऊँगा।"

  16. Verse 16

    एवम् उक्त्वा महातेजा रावणः पुनर् अब्रवीत् । चारिता भवता सेना के ऽत्र शूराः प्लवंगमाः ॥

    evam uktvā mahātejā rāvaṇaḥ punar abravīt | cāritā bhavatā senā ke 'tra śūrāḥ plavaṃgamāḥ

    Having spoken thus, the greatly splendid Rāvaṇa spoke again: "The army has been spied out by you; which there are the heroes among the leaping ones?

    ऐसा कहकर महातेजस्वी रावण ने फिर कहा: "तूने सेना की गुप्तचरी की है; इसमें कौन-कौन शूर कूदने वाले हैं?

  17. Verse 17

    कीदृशाः किंप्रभावाश् च वानरा ये दुरासदाः । कस्य पुत्राश् च पौत्राश् च तत्त्वम् आख्याहि राक्षस ॥

    kīdṛśāḥ kiṃprabhāvāś ca vānarā ye durāsadāḥ | kasya putrāś ca pautrāś ca tattvam ākhyāhi rākṣasa

    Of what sort and of what power are those unassailable vānaras? Whose sons and grandsons are they? Tell me the truth, O rākṣasa.

    हे राक्षस, वे दुरासद वानर किस प्रकार के और कितने प्रभाव वाले हैं? किसके पुत्र और पौत्र हैं? मुझे यथार्थ बता।

  18. Verse 18

    तत्र् अत्र प्रतिपत्स्यामि ज्ञात्वा तेषां बलाबलम् । अवश्यं बलसंख्यानं कर्तव्यं युद्धम् इच्छता ॥

    tatr atra pratipatsyāmi jñātvā teṣāṃ balābalam | avaśyaṃ balasaṃkhyānaṃ kartavyaṃ yuddham icchatā

    Then I shall decide what to do, knowing their strength and weakness; for the reckoning of the (enemy's) force must needs be made by one who seeks battle."

    उनके बलाबल को जानकर तब मैं निश्चय करूँगा कि क्या करना है; युद्ध चाहने वाले को शत्रु-बल की गणना अवश्य करनी चाहिए।"

  19. Verse 19

    अथैवम् उक्तः शार्दूलो रावणेनोत्तमश् चरः । इदं वचनम् आरेभे वक्तुं रावणसंनिधौ ॥

    athaivam uktaḥ śārdūlo rāvaṇenottamaś caraḥ | idaṃ vacanam ārebhe vaktuṃ rāvaṇasaṃnidhau

    Thus addressed by Rāvaṇa, Śārdūla, the chief of spies, began to speak these words in Rāvaṇa's presence.

    रावण द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर गुप्तचरों में श्रेष्ठ शार्दूल रावण के समीप ये वचन कहने लगा।

  20. Verse 20

    अथर्क्षरजसः पुत्रो युधि राजन् सुदुर्जयः । गद्गदस्याथ पुत्रो ऽत्र जाम्बवान् इति विश्रुतः ॥

    atharkṣarajasaḥ putro yudhi rājan sudurjayaḥ | gadgadasyātha putro 'tra jāmbavān iti viśrutaḥ

    "There is, O king, the son of Ṛkṣarajas, most hard to conquer in battle; and here the son of Gadgada, renowned as Jāmbavān;

    "हे राजन्, वहाँ ऋक्षरजस का पुत्र है, जो युद्ध में अत्यंत दुर्जय है; और यहाँ गद्गद का पुत्र, जाम्बवान नाम से विख्यात;

  21. Verse 21

    गद्गदस्यैव पुत्रो ऽन्यो गुरुपुत्रः शतक्रतोः । कदनं यस्य पुत्रेण कृतम् एकेन रक्षसाम् ॥

    gadgadasyaiva putro 'nyo guruputraḥ śatakratoḥ | kadanaṃ yasya putreṇa kṛtam ekena rakṣasām

    and another son of Gadgada himself, (reared as) the son of Indra's preceptor — by whose son alone the slaughter of the rākṣasas was wrought (i.e., Hanumān, loosely identified here);

    The genealogical details in this list are somewhat confused in the text; translated as it stands.

    और गद्गद का ही एक अन्य पुत्र, जो इंद्र के गुरु (बृहस्पति) का (पालित) पुत्र है — जिसके पुत्र ने अकेले ही राक्षसों का संहार किया;

  22. Verse 22

    सुषेणश् चापि धर्मात्मा पुत्रो धर्मस्य वीर्यवान् । सौम्यः सोमात्मजश् चात्र राजन् दधिमुखः कपिः ॥

    suṣeṇaś cāpi dharmātmā putro dharmasya vīryavān | saumyaḥ somātmajaś cātra rājan dadhimukhaḥ kapiḥ

    and the righteous-souled, valorous Suṣeṇa, son of Dharma; and here, O king, the gentle Dadhimukha, a vānara born of Soma (the Moon);

    और धर्मात्मा, पराक्रमी सुषेण, जो धर्म का पुत्र है; और हे राजन्, यहाँ सौम्य दधिमुख, जो सोम (चंद्र) से उत्पन्न वानर है;

  23. Verse 23

    सुमुखो दुर्मुखश् चात्र वेगदर्शी च वानरः । मृत्युर् वानररूपेण नूनं सृष्टः स्वयम्भुवा ॥

    sumukho durmukhaś cātra vegadarśī ca vānaraḥ | mṛtyur vānararūpeṇa nūnaṃ sṛṣṭaḥ svayambhuvā

    and Sumukha and Durmukha, and the vānara Vegadarśin — Death himself, surely, created by the Self-born in the form of a vānara;

    और यहाँ सुमुख, दुर्मुख, और वानर वेगदर्शी — निश्चय ही वानर-रूप में स्वयंभू द्वारा सृजित मृत्यु ही हैं;

  24. Verse 24

    पुत्रो हुतवहस्याथ नीलः सेनापतिः स्वयम् । अनिलस्य च पुत्रो ऽत्र हनूमान् इति विश्रुतः ॥

    putro hutavahasyātha nīlaḥ senāpatiḥ svayam | anilasya ca putro 'tra hanūmān iti viśrutaḥ

    and the son of the fire-god, Nīla, the general himself; and here the son of the Wind, renowned as Hanumān;

    और अग्निदेव का पुत्र स्वयं सेनापति नील; और यहाँ वायु का पुत्र, हनुमान नाम से विख्यात;

  25. Verse 25

    नप्ता शक्रस्य दुर्धर्षो बलवान् अङ्गदो युवा । मैन्दश् च द्विविदश् चोभौ बलिनाव् अश्विसंभवौ ॥

    naptā śakrasya durdharṣo balavān aṅgado yuvā | maindaś ca dvividaś cobhau balināv aśvisaṃbhavau

    the invincible, mighty young Aṅgada, grandson of Indra; and Mainda and Dvivida, the two mighty ones born of the Aśvins;

    इंद्र का पौत्र, दुर्धर्ष, बलवान युवा अंगद; और अश्विनीकुमारों से उत्पन्न दोनों बलशाली मैंद और द्विविद;

  26. Verse 26

    पुत्रा वैवस्वतस्यात्र पञ्चकालान्तकोपमाः । गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥

    putrā vaivasvatasyātra pañcakālāntakopamāḥ | gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ

    and here the sons of Vaivasvata (Yama), five, like the ender of time — Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, and Gandhamādana;

    और यहाँ वैवस्वत (यम) के पुत्र, पाँच, काल के अंत करने वाले के समान — गज, गवाक्ष, गवय, शरभ और गंधमादन;

  27. Verse 27

    श्वेतो ज्योतिर्मुखश् चात्र भास्करस्यात्मसंभवौ । वरुणस्य च पुत्रो ऽथ हेमकूटः प्लवंगमः ॥

    śveto jyotirmukhaś cātra bhāskarasyātmasaṃbhavau | varuṇasya ca putro 'tha hemakūṭaḥ plavaṃgamaḥ

    and Śveta and Jyotirmukha, the two born of the Sun; and the leaping Hemakūṭa, son of Varuṇa;

    और सूर्य से उत्पन्न दोनों श्वेत और ज्योतिर्मुख; और वरुण का पुत्र, कूदने वाला हेमकूट;

  28. Verse 28

    विश्वकर्मसुतो वीरो नलः प्लवगसत्तमः । विक्रान्तो वेगवान् अत्र वसुपुत्रः सुदुर्धरः ॥

    viśvakarmasuto vīro nalaḥ plavagasattamaḥ | vikrānto vegavān atra vasuputraḥ sudurdharaḥ

    the heroic Nala, son of Viśvakarman, best of the leaping ones; and here the valorous, swift, most hard-to-withstand son of the Vasus;

    विश्वकर्मा का पुत्र वीर नल, कूदने वालों में श्रेष्ठ; और यहाँ वसुओं का पराक्रमी, वेगशाली, अत्यंत दुर्धर पुत्र;

  29. Verse 29

    दशवानरकोट्यश् च शूराणां युद्धकाङ्क्षिणाम् । श्रीमतां देवपुत्राणां शेषान् नाख्यातुम् उत्सहे ॥

    daśavānarakoṭyaś ca śūrāṇāṃ yuddhakāṅkṣiṇām | śrīmatāṃ devaputrāṇāṃ śeṣān nākhyātum utsahe

    and ten crores of vānaras, heroic and eager for battle, glorious sons of the gods — the rest I cannot venture to name.

    और दस करोड़ वानर, शूर और युद्ध के इच्छुक, देवताओं के श्रीमान पुत्र — शेष को मैं गिनाने का साहस नहीं कर सकता।

  30. Verse 30

    पुत्रो दशरथस्यैष सिंहसंहननो युवा । दूषणो निहतो येन खरश् च त्रिशिरास् तथा ॥

    putro daśarathasyaiṣa siṃhasaṃhanano yuvā | dūṣaṇo nihato yena kharaś ca triśirās tathā

    This is the son of Daśaratha, the young one with a lion's frame, by whom Dūṣaṇa was slain, and Khara, and Triśiras likewise.

    यह दशरथ का पुत्र है, सिंह के समान गठन वाला युवा, जिसने दूषण का वध किया, और खर का, तथा त्रिशिरा का भी।

  31. Verse 31

    नास्ति रामस्य सदृशो विक्रमे भुवि कश् चन । विराधो निहतो येन कबन्धश् चान्तकोपमः ॥

    nāsti rāmasya sadṛśo vikrame bhuvi kaś cana | virādho nihato yena kabandhaś cāntakopamaḥ

    There is none upon the earth equal to Rāma in valor, by whom Virādha was slain, and Kabandha, the equal of Death.

    पृथ्वी पर पराक्रम में राम के समान कोई नहीं, जिसने विराध का वध किया और काल के समान कबंध का।

  32. Verse 32

    वक्तुं न शक्तो रामस्य नरः कश् चिद् गुणान् क्षितौ । जनस्थानगता येन तावन्तो राक्षसा हताः ॥

    vaktuṃ na śakto rāmasya naraḥ kaś cid guṇān kṣitau | janasthānagatā yena tāvanto rākṣasā hatāḥ

    No man upon the earth is able to tell Rāma's virtues, by whom all those rākṣasas who dwelt in Janasthāna were slain.

    पृथ्वी पर कोई मनुष्य राम के गुणों का वर्णन करने में समर्थ नहीं, जिसने जनस्थान में रहने वाले उन सभी राक्षसों का वध किया।

  33. Verse 33

    लक्ष्मणश् चात्र धर्मात्मा मातंगानाम् इवर्षभः । यस्य बाणपथं प्राप्य न जीवेद् अपि वासवः ॥

    lakṣmaṇaś cātra dharmātmā mātaṃgānām ivarṣabhaḥ | yasya bāṇapathaṃ prāpya na jīved api vāsavaḥ

    And here is the righteous-souled Lakṣmaṇa, like a bull among elephants, into the path of whose arrows if he came, not even Vāsava would live.

    और यहाँ धर्मात्मा लक्ष्मण है, हाथियों में बैल के समान, जिसके बाणों के मार्ग में आकर वासव भी जीवित न रहें।

  34. Verse 34

    राक्षसानां वरिष्ठश् च तव भ्राता विभीषणः । परिगृह्य पुरीं लङ्कां राघवस्य हिते रतः ॥

    rākṣasānāṃ variṣṭhaś ca tava bhrātā vibhīṣaṇaḥ | parigṛhya purīṃ laṅkāṃ rāghavasya hite rataḥ

    And the best of the rākṣasas, your own brother Vibhīṣaṇa, having taken possession of the city of Laṅkā (in prospect), is devoted to Rāghava's good.

    और राक्षसों में श्रेष्ठ, तेरा भाई विभीषण, लंका नगरी को (भावी रूप में) ग्रहण करके, राघव के हित में रत है।

  35. Verse 35

    इति सर्वं समाख्यातं तवेदं वानरं बलम् । सुवेले ऽधिष्ठितं शैले शेषकार्ये भवान् गतिः ॥

    iti sarvaṃ samākhyātaṃ tavedaṃ vānaraṃ balam | suvele 'dhiṣṭhitaṃ śaile śeṣakārye bhavān gatiḥ

    Thus all this vānara host has been described to you, stationed upon the Suvela mountain; for the rest of what is to be done, you are the recourse."

    इस प्रकार सुवेल पर्वत पर स्थित यह समस्त वानर-सेना तुझे बता दी गई; शेष कार्य में तू ही आश्रय है।"