Sarga 54
Sundara Kanda
26 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततस् तु शिंशपामूले जानकीं पर्यवस्थिताम् । अभिवाद्याब्रवीद् दिष्ट्या पश्यामि त्वाम् इहाक्षताम् ॥
tatas tu śiṃśapāmūle jānakīṃ paryavasthitām | abhivādyābravīd diṣṭyā paśyāmi tvām ihākṣatām
Then, saluting Jānakī as she stood at the foot of the śiṃśapā tree, he said: "By good fortune I behold you here unharmed."
तब शिंशपा वृक्ष के नीचे बैठी जानकी को प्रणाम करके उसने कहा — "सौभाग्य से मैं तुम्हें यहाँ अक्षत (सुरक्षित) देख रहा हूँ।"
Verse 2
ततस् तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः । भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं हनूमन्तम् अभाषत ॥
tatas taṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ | bhartṛsnehānvitaṃ vākyaṃ hanūmantam abhāṣata
Then Sītā, gazing again and again upon him as he set forth, spoke to Hanumān a word full of love for her husband:
तब प्रस्थान करते हुए उस हनुमान को बार-बार निहारती हुई सीता ने अपने पति के प्रति स्नेह से भरा वचन कहा —
Verse 3
कामम् अस्य त्वम् एवैकः कार्यस्य परिसाधने । पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस् ते बलोदयः ॥
kāmam asya tvam evaikaḥ kāryasya parisādhane | paryāptaḥ paravīraghna yaśasyas te balodayaḥ
"Truly you alone are sufficient for the accomplishing of this task, O slayer of enemy heroes; the rising of your strength brings you glory."
"हे शत्रुवीरों के संहारक, सचमुच इस कार्य की सिद्धि के लिए तुम अकेले ही पर्याप्त हो; तुम्हारे बल का यह उदय तुम्हें यश देने वाला है।"
Verse 4
बलैस् तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः । मां नयेद् यदि काकुत्स्थस् तस्य तत् सादृशं भवेत् ॥
balais tu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ | māṃ nayed yadi kākutsthas tasya tat sādṛśaṃ bhavet
"But if Kākutstha (Rāma), the crusher of hostile hosts, having filled Laṅkā with his armies, should lead me away — that would be worthy of him."
"किंतु यदि शत्रुसेना का मर्दन करने वाले काकुत्स्थ (राम) अपनी सेनाओं से लंका को भरकर मुझे ले जाएँ, तो वह उनके योग्य होगा।"
Verse 5
तद् यथा तस्य विक्रान्तम् अनुरूपं महात्मनः । भवत्य् आहवशूरस्य तत्त्वम् एवोपपादय ॥
tad yathā tasya vikrāntam anurūpaṃ mahātmanaḥ | bhavaty āhavaśūrasya tattvam evopapādaya
"Therefore so bring it to pass in truth, that the valor displayed befit that great-souled hero, mighty in battle."
"अतः तुम ऐसा करो कि युद्ध में शूर उस महात्मा का पराक्रम सचमुच उनके अनुरूप सिद्ध हो।"
Verse 6
तद् अर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् । निशम्य हनुमांस् तस्या वाक्यम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥
tad arthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam | niśamya hanumāṃs tasyā vākyam uttaram abravīt
Hearing that word of hers — fraught with meaning, humble, and well-reasoned — Hanumān spoke this word in answer:
अर्थयुक्त, विनम्र और युक्तिसंगत उसके उस वचन को सुनकर हनुमान ने उसके उत्तर में यह वचन कहा —
Verse 7
क्षिप्रम् एष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर् वृतः । यस् ते युधि विजित्यारीञ् शोकं व्यपनयिष्यति ॥
kṣipram eṣyati kākutstho haryṛkṣapravarair vṛtaḥ | yas te yudhi vijityārīñ śokaṃ vyapanayiṣyati
"Swiftly will Kākutstha come, surrounded by the chiefs of the monkeys and bears, who, conquering his foes in battle, will take away your grief."
"काकुत्स्थ शीघ्र ही वानरों और भालुओं के श्रेष्ठ वीरों से घिरकर आएँगे, जो युद्ध में शत्रुओं को जीतकर तुम्हारा शोक दूर करेंगे।"
Verse 8
एवम् आश्वास्य वैदेहीं हनूमान् मारुतात्मजः । गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीम् अभ्यवादयत् ॥
evam āśvāsya vaidehīṃ hanūmān mārutātmajaḥ | gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīm abhyavādayat
Having thus consoled Vaidehī, Hanumān, son of the Wind, resolving upon his departure, saluted Vaidehī.
इस प्रकार वैदेही को आश्वस्त करके पवनपुत्र हनुमान ने प्रस्थान का निश्चय कर वैदेही को प्रणाम किया।
Verse 9
ततः स कपिशार्दूलः स्वामिसंदर्शनोत्सुकः । आरुरोह गिरिश्रेष्ठम् अरिष्टम् अरिमर्दनः ॥
tataḥ sa kapiśārdūlaḥ svāmisaṃdarśanotsukaḥ | āruroha giriśreṣṭham ariṣṭam arimardanaḥ
Then that tiger among monkeys, the crusher of foes, eager to behold his master, ascended Ariṣṭa, best of mountains —
तब अपने स्वामी के दर्शन के लिए उत्सुक, शत्रुमर्दन वह कपिश्रेष्ठ अरिष्ट नामक श्रेष्ठ पर्वत पर चढ़ गया —
Verse 10
तुङ्गपद्मकजुष्टाभिर् नीलाभिर् वनराजिभिः । सालतालाश्वकर्णैश् च वंशैश् च बहुभिर् वृतम् ॥
tuṅgapadmakajuṣṭābhir nīlābhir vanarājibhiḥ | sālatālāśvakarṇaiś ca vaṃśaiś ca bahubhir vṛtam
covered with dark rows of forest haunted by lofty padmaka trees, with sāla, tāla, and aśvakarṇa trees, and with many bamboos;
जो ऊँचे पद्मक वृक्षों से युक्त नीली वन-पंक्तियों से, तथा साल, ताल, अश्वकर्ण और बहुत से बाँसों से घिरा हुआ था;
Verse 11
लतावितानैर् विततैः पुष्पवद्भिर् अलंकृतम् । नानामृगगणाकीर्णं धातुनिष्यन्दभूषितम् ॥
latāvitānair vitataiḥ puṣpavadbhir alaṃkṛtam | nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ dhātuniṣyandabhūṣitam
adorned with outspread canopies of flowering creepers, strewn with throngs of various beasts, graced with the flowing of its minerals;
फूलों वाली लताओं के फैले मंडपों से अलंकृत, नाना प्रकार के पशुओं के समूहों से व्याप्त, और बहती हुई धातुओं से सुशोभित था;
Verse 12
बहुप्रस्रवणोपेतं शिलासंचयसंकटम् । महर्षियक्षगन्धर्वकिंनरोरगसेवितम् ॥
bahuprasravaṇopetaṃ śilāsaṃcayasaṃkaṭam | maharṣiyakṣagandharvakiṃnaroragasevitam
furnished with many cascades, rugged with heaps of boulders, frequented by great sages, yakṣas, gandharvas, kiṃnaras, and serpents;
बहुत से झरनों से युक्त, शिलाओं के ढेरों से दुर्गम, और महर्षियों, यक्षों, गंधर्वों, किन्नरों तथा नागों से सेवित था;
Verse 13
लतापादपसंबाधं सिंहाकुलितकन्दरम् । व्याघ्रसंघसमाकीर्णं स्वादुमूलफलद्रुमम् ॥
latāpādapasaṃbādhaṃ siṃhākulitakandaram | vyāghrasaṃghasamākīrṇaṃ svādumūlaphaladrumam
dense with creepers and trees, its caverns thronged with lions, overrun with packs of tigers, with trees of sweet roots and fruits —
लताओं और वृक्षों से घना, जिसकी गुफाएँ सिंहों से भरी थीं, बाघों के झुंडों से व्याप्त, और मीठे मूल-फल वाले वृक्षों से युक्त था —
Verse 14
तम् आरुरोहातिबलः पर्वतं प्लवगोत्तमः । रामदर्शनशीघ्रेण प्रहर्षेणाभिचोदितः ॥
tam ārurohātibalaḥ parvataṃ plavagottamaḥ | rāmadarśanaśīghreṇa praharṣeṇābhicoditaḥ
that exceedingly strong best of leapers climbed that mountain, urged on by the joy of the swift sight of Rāma to come.
राम के शीघ्र दर्शन के हर्ष से प्रेरित वह अत्यंत बलशाली वानरश्रेष्ठ उस पर्वत पर चढ़ गया।
Verse 15
तेन पादतलाक्रान्ता रम्येषु गिरिसानुषु । सघोषाः समशीर्यन्त शिलाश् चूर्णीकृतास् ततः ॥
tena pādatalākrāntā ramyeṣu girisānuṣu | saghoṣāḥ samaśīryanta śilāś cūrṇīkṛtās tataḥ
Pressed by the soles of his feet, upon the lovely mountain-ridges, the rocks, with a crash, broke asunder and were ground to powder.
उसके पैरों के तलवों से दबकर उन रमणीय पर्वत-शिखरों पर शिलाएँ शब्द करती हुई टूट-फूटकर चूर-चूर हो गईं।
Verse 16
स तम् आरुह्य शैलेन्द्रं व्यवर्धत महाकपिः । दक्षिणाद् उत्तरं पारं प्रार्थयंल् लवणाम्भसः ॥
sa tam āruhya śailendraṃ vyavardhata mahākapiḥ | dakṣiṇād uttaraṃ pāraṃ prārthayaṃl lavaṇāmbhasaḥ
Having climbed that lord of mountains, the great monkey grew in size, seeking the northern shore of the salt sea from the southern.
उस पर्वतराज पर चढ़कर वह महाकपि खारे समुद्र के दक्षिण तट से उत्तर तट की ओर जाने की कामना से अपने शरीर को बढ़ाने लगा।
Verse 17
अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतं पवनात्मजः । ददर्श सागरं भीमं मीनोरगनिषेवितम् ॥
adhiruhya tato vīraḥ parvataṃ pavanātmajaḥ | dadarśa sāgaraṃ bhīmaṃ mīnoraganiṣevitam
Having ascended that mountain, the heroic son of the Wind beheld the terrible ocean, haunted by fish and serpents.
तब उस पर्वत पर चढ़कर वीर पवनपुत्र ने मछलियों और सर्पों से भरे भयंकर समुद्र को देखा।
Verse 18
स मारुत इवाकाशं मारुतस्यात्मसंभवः । प्रपेदे हरिशार्दूलो दक्षिणाद् उत्तरां दिशम् ॥
sa māruta ivākāśaṃ mārutasyātmasaṃbhavaḥ | prapede hariśārdūlo dakṣiṇād uttarāṃ diśam
Like the Wind through the sky, that son of the Wind, tiger among monkeys, sped from the southern toward the northern quarter.
जैसे वायु आकाश में जाती है, वैसे ही वायुपुत्र वह कपिश्रेष्ठ दक्षिण से उत्तर दिशा की ओर चल पड़ा।
Verse 19
स तदा पीडितस् तेन कपिना पर्वतोत्तमः । ररास सह तैर् भूतैः प्राविशद् वसुधातलम् । कम्पमानैश् च शिखरैः पतद्भिर् अपि च द्रुमैः ॥
sa tadā pīḍitas tena kapinā parvatottamaḥ | rarāsa saha tair bhūtaiḥ prāviśad vasudhātalam | kampamānaiś ca śikharaiḥ patadbhir api ca drumaiḥ
Then, pressed by that monkey, that best of mountains roared together with its beings and sank into the surface of the earth, its peaks trembling and its trees falling.
तब उस कपि द्वारा दबाया गया वह पर्वतश्रेष्ठ अपने प्राणियों सहित गरज उठा और — काँपते शिखरों तथा गिरते वृक्षों के साथ — पृथ्वीतल में धँस गया।
Verse 20
तस्योरुवेगान् मथिताः पादपाः पुष्पशालिनः । निपेतुर् भूतले रुग्णाः शक्रायुधहता इव ॥
tasyoruvegān mathitāḥ pādapāḥ puṣpaśālinaḥ | nipetur bhūtale rugṇāḥ śakrāyudhahatā iva
Crushed by the force of his thighs, the flowering trees fell broken to the ground, as though smitten by Indra's weapon (the thunderbolt).
उसकी जाँघों के वेग से मथे गए फूलों से भरे वृक्ष टूटकर भूमि पर ऐसे गिर पड़े, मानो इन्द्र के वज्र से आहत हो गए हों।
Verse 21
कन्दरोदरसंस्थानां पीडितानां महौजसाम् । सिंहानां निनदो भीमो नभो भिन्दन् स शुश्रुवे ॥
kandarodarasaṃsthānāṃ pīḍitānāṃ mahaujasām | siṃhānāṃ ninado bhīmo nabho bhindan sa śuśruve
The terrible roar of the lions dwelling within the hollows of the caverns, now sorely pressed and mighty of strength, was heard rending the sky.
गुफाओं के भीतर रहने वाले, दबाये गए महाबली सिंहों का भयंकर गर्जन आकाश को भेदता हुआ सुनाई पड़ा।
Verse 22
स्रस्तव्याविद्धवसना व्याकुलीकृतभूषणा । विद्याधर्यः समुत्पेतुः सहसा धरणीधरात् ॥
srastavyāviddhavasanā vyākulīkṛtabhūṣaṇā | vidyādharyaḥ samutpetuḥ sahasā dharaṇīdharāt
The vidyādharīs, their garments slipping and disordered, their ornaments flung into disarray, sprang up suddenly from the mountain.
जिनके वस्त्र खिसक और अस्त-व्यस्त हो गए, जिनके आभूषण बिखर गए, वे विद्याधरियाँ सहसा उस पर्वत से उड़ गईं।
Verse 23
अतिप्रमाणा बलिनो दीप्तजिह्वा महाविषाः । निपीडितशिरोग्रीवा व्यवेष्टन्त महाहयः ॥
atipramāṇā balino dīptajihvā mahāviṣāḥ | nipīḍitaśirogrīvā vyaveṣṭanta mahāhayaḥ
Great serpents of exceeding size, mighty, with flaming tongues and virulent venom, their heads and necks crushed, writhed about.
अत्यंत विशाल, बलवान, धधकती जीभ वाले, महाविषैले बड़े सर्प अपने सिर और गर्दन दबने से छटपटाने लगे।
Verse 24
किंनरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधरास् तथा । पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनम् आस्थिताः ॥
kiṃnaroragagandharvayakṣavidyādharās tathā | pīḍitaṃ taṃ nagavaraṃ tyaktvā gaganam āsthitāḥ
Likewise the kiṃnaras, serpents, gandharvas, yakṣas, and vidyādharas, abandoning that best of mountains now sore pressed, took to the sky.
इसी प्रकार किन्नर, नाग, गंधर्व, यक्ष और विद्याधर उस दबाये गए पर्वतश्रेष्ठ को छोड़कर आकाश में जा स्थित हुए।
Verse 25
स च भूमिधरः श्रीमान् बलिना तेन पीडितः । सवृक्षशिखरोदग्राः प्रविवेश रसातलम् ॥
sa ca bhūmidharaḥ śrīmān balinā tena pīḍitaḥ | savṛkṣaśikharodagrāḥ praviveśa rasātalam
And that glorious mountain, oppressed by the mighty one, high with its trees and peaks, sank into the nether region (rasātala).
और उस बलवान कपि द्वारा दबाया गया वह श्रीमान पर्वत अपने ऊँचे वृक्षों और शिखरों सहित रसातल में धँस गया।
Verse 26
दशयोजनविस्तारस् त्रिंशद्योजनम् उच्छ्रितः । धरण्यां समतां यातः स बभूव धराधरः ॥
daśayojanavistāras triṃśadyojanam ucchritaḥ | dharaṇyāṃ samatāṃ yātaḥ sa babhūva dharādharaḥ
Ten yojanas in breadth and thirty yojanas in height, that mountain was brought level with the earth.
दस योजन चौड़ा और तीस योजन ऊँचा वह पर्वत पृथ्वी के साथ समतल हो गया।