Sarga 48
Sundara Kanda
16 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तम् उद्वीक्ष्य महाबाहुः पिङ्गाक्षं पुरतः स्थितम् । रोषेण महताविष्टो रावणो लोकरावणः ॥
tam udvīkṣya mahābāhuḥ piṅgākṣaṃ purataḥ sthitam | roṣeṇa mahatāviṣṭo rāvaṇo lokarāvaṇaḥ
Looking upon the tawny-eyed one standing before him, the great-armed Rāvaṇa, terror of the worlds (loka-rāvaṇa), was seized with great wrath.
अपने सामने खड़े उस पिंगलनेत्र कपि को देखकर महाबाहु, लोकों को रुलाने वाला रावण महान क्रोध से भर उठा।
Verse 2
स राजा रोषताम्राक्षः प्रहस्तं मन्त्रिसत्तमम् । कालयुक्तम् उवाचेदं वचो विपुलम् अर्थवत् ॥
sa rājā roṣatāmrākṣaḥ prahastaṃ mantrisattamam | kālayuktam uvācedaṃ vaco vipulam arthavat
That king, his eyes red with rage, spoke to Prahasta, best of counselors, this ample and weighty word, suited to the moment:
क्रोध से लाल आँखों वाले उस राजा ने मंत्रियों में श्रेष्ठ प्रहस्त से समयानुकूल यह विस्तृत और अर्थपूर्ण वचन कहा —
Verse 3
दुरात्मा पृच्छ्यताम् एष कुतः किं वास्य कारणम् । वनभङ्गे च को ऽस्यार्थो राक्षसीनां च तर्जने ॥
durātmā pṛcchyatām eṣa kutaḥ kiṃ vāsya kāraṇam | vanabhaṅge ca ko 'syārtho rākṣasīnāṃ ca tarjane
"Let this evil-souled one be questioned — whence he comes, and what his purpose, and what his aim in the breaking of the grove and in the terrifying of the rākṣasa-women."
"इस दुरात्मा से पूछा जाए — यह कहाँ से आया, इसका क्या कारण है, वन को उजाड़ने में और राक्षसियों को डराने में इसका क्या प्रयोजन है।"
Verse 4
रावणस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्तो वाक्यम् अब्रवीत् । समाश्वसिहि भद्रं ते न भीः कार्या त्वया कपे ॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā prahasto vākyam abravīt | samāśvasihi bhadraṃ te na bhīḥ kāryā tvayā kape
Hearing Rāvaṇa's word, Prahasta spoke this speech: "Take courage, blessing be upon you; you need feel no fear, O monkey."
रावण का वचन सुनकर प्रहस्त ने यह वचन कहा — "हे कपि, आश्वस्त हो जाओ, तुम्हारा कल्याण हो, तुम्हें भय नहीं करना चाहिए।"
Verse 5
यदि तावत् त्वम् इन्द्रेण प्रेषितो रावणालयम् । तत्त्वम् आख्याहि मा ते भूद् भयं वानर मोक्ष्यसे ॥
yadi tāvat tvam indreṇa preṣito rāvaṇālayam | tattvam ākhyāhi mā te bhūd bhayaṃ vānara mokṣyase
"If indeed you have been sent by Indra to Rāvaṇa's abode, tell the truth; let there be no fear for you — you shall be released."
"यदि तुम इन्द्र द्वारा रावण के भवन में भेजे गए हो, तो सच बता दो; तुम्हें कोई भय न हो, हे वानर, तुम छोड़ दिए जाओगे।"
Verse 6
यदि वैश्रवणस्य त्वं यमस्य वरुणस्य च । चारुरूपम् इदं कृत्वा यमस्य वरुणस्य च ॥
yadi vaiśravaṇasya tvaṃ yamasya varuṇasya ca | cārurūpam idaṃ kṛtvā yamasya varuṇasya ca
"If you are the envoy of Vaiśravaṇa (Kubera), or of Yama, or of Varuṇa, having assumed this fair form;"
"अथवा यदि तुम वैश्रवण (कुबेर) के, या यम के, या वरुण के दूत हो, और यह सुंदर रूप धारण करके आए हो;"
Verse 7
विष्णुना प्रेषितो वापि दूतो विजयकाङ्क्षिणा । न हि ते वानरं तेजो रूपमात्रं तु वानरम् ॥
viṣṇunā preṣito vāpi dūto vijayakāṅkṣiṇā | na hi te vānaraṃ tejo rūpamātraṃ tu vānaram
"or if you have been sent as an envoy by Viṣṇu, eager for victory — for yours is no monkey's splendor; it is but a monkey in form."
"अथवा यदि विजय के इच्छुक विष्णु द्वारा दूत बनाकर भेजे गए हो — क्योंकि तुम्हारा यह तेज वानर का नहीं, केवल रूप ही वानर का है।"
Verse 8
तत्त्वतः कथयस्वाद्य ततो वानर मोक्ष्यसे । अनृतं वदतश् चापि दुर्लभं तव जीवितम् ॥
tattvataḥ kathayasvādya tato vānara mokṣyase | anṛtaṃ vadataś cāpi durlabhaṃ tava jīvitam
"Tell it truly now, and then, O monkey, you shall be freed. But if you speak falsely, your life will be hard to keep."
"अब सच-सच कह दो, तब हे वानर, तुम छोड़ दिए जाओगे। किंतु यदि झूठ बोलोगे, तो तुम्हारे प्राणों का बचना कठिन है।"
Verse 9
अथ वा यन्निमित्तस् ते प्रवेशो रावणालये ॥
atha vā yannimittas te praveśo rāvaṇālaye
"Or else — for what cause was your entry into Rāvaṇa's abode?"
This verse is a single half-śloka in the critical text.
"अथवा — किस कारण से रावण के भवन में तुम्हारा प्रवेश हुआ?"
Verse 10
एवम् उक्तो हरिवरस् तदा रक्षोगणेश्वरम् । अब्रवीन् नास्मि शक्रस्य यमस्य वरुणस्य वा ॥
evam ukto harivaras tadā rakṣogaṇeśvaram | abravīn nāsmi śakrasya yamasya varuṇasya vā
Thus addressed, that best of monkeys then said to the lord of the rākṣasa hosts: "I am not the envoy of Śakra (Indra), nor of Yama, nor of Varuṇa."
इस प्रकार कहे जाने पर उस कपिश्रेष्ठ ने तब राक्षसगणों के स्वामी से कहा — "मैं न इन्द्र का दूत हूँ, न यम का, और न वरुण का।"
Verse 11
धनदेन न मे सख्यं विष्णुना नास्मि चोदितः । जातिर् एव मम त्व् एषा वानरो ऽहम् इहागतः ॥
dhanadena na me sakhyaṃ viṣṇunā nāsmi coditaḥ | jātir eva mama tv eṣā vānaro 'ham ihāgataḥ
"I have no friendship with Dhanada (Kubera), nor am I sent by Viṣṇu. This is simply my birth-kind: a monkey am I, come hither."
"धनद (कुबेर) से मेरी कोई मित्रता नहीं, न मैं विष्णु द्वारा भेजा गया हूँ। यह तो मेरी जाति ही ऐसी है — मैं वानर हूँ, यहाँ आया हूँ।"
Verse 12
दर्शने राक्षसेन्द्रस्य दुर्लभे तद् इदं मया । वनं राक्षसराजस्य दर्शनार्थे विनाशितम् ॥
darśane rākṣasendrasya durlabhe tad idaṃ mayā | vanaṃ rākṣasarājasya darśanārthe vināśitam
"The sight of the rākṣasa-lord being hard to win, this was my means: the grove of the rākṣasa-king was destroyed by me, for the sake of gaining his sight."
"राक्षसराज का दर्शन दुर्लभ था, अतः यही मेरा उपाय था — राक्षसराज का दर्शन पाने के लिए मैंने उनका वन नष्ट किया।"
Verse 13
ततस् ते राक्षसाः प्राप्ता बलिनो युद्धकाङ्क्षिणः । रक्षणार्थं च देहस्य प्रतियुद्धा मया रणे ॥
tatas te rākṣasāḥ prāptā balino yuddhakāṅkṣiṇaḥ | rakṣaṇārthaṃ ca dehasya pratiyuddhā mayā raṇe
"Then those rākṣasas arrived, mighty, eager for battle; and for the protection of my body I fought back against them in combat."
"तब वे बलवान, युद्ध के इच्छुक राक्षस आ पहुँचे; और अपने शरीर की रक्षा के लिए मैंने युद्ध में उनसे मुकाबला किया।"
Verse 14
अस्त्रपाशैर् न शक्यो ऽहं बद्धुं देवासुरैर् अपि । पितामहाद् एव वरो ममाप्य् एषो ऽभ्युपागतः ॥
astrapāśair na śakyo 'haṃ baddhuṃ devāsurair api | pitāmahād eva varo mamāpy eṣo 'bhyupāgataḥ
"I cannot be bound by weapon-nooses, not even by gods and asuras; this boon of mine, too, has come from the Grandsire himself."
"देवता और असुर भी मुझे अस्त्र-पाशों से नहीं बाँध सकते; यह वर भी मुझे पितामह ब्रह्मा से ही प्राप्त हुआ है।"
Verse 15
राजानं द्रष्टुकामेन मयास्त्रम् अनुवर्तितम् । विमुक्तो अहम् अस्त्रेण राक्षसैस् त्व् अतिपीडितः ॥
rājānaṃ draṣṭukāmena mayāstram anuvartitam | vimukto aham astreṇa rākṣasais tv atipīḍitaḥ
"Desirous of beholding the king, I submitted of my own will to the weapon; I was released from the weapon, but the rākṣasas sorely oppressed me."
"राजा को देखने की इच्छा से मैंने स्वेच्छा से अस्त्र का अनुसरण किया (बँधना स्वीकार किया); मैं अस्त्र से मुक्त हो गया था, किंतु राक्षसों ने मुझे अत्यधिक पीड़ित किया।"
Verse 16
दूतो ऽहम् इति विज्ञेयो राघवस्यामितौजसः । श्रूयतां चापि वचनं मम पथ्यम् इदं प्रभो ॥
dūto 'ham iti vijñeyo rāghavasyāmitaujasaḥ | śrūyatāṃ cāpi vacanaṃ mama pathyam idaṃ prabho
"Know me to be the envoy of Rāghava (Rāma) of measureless might. And let this my salutary word be heard, O lord."
"हे प्रभो, मुझे अमित तेजस्वी राघव (राम) का दूत जानिए। और मेरा यह हितकर वचन भी सुना जाए।"