Sarga 47
Sundara Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः स कर्मणा तस्य विस्मितो भीमविक्रमः । हनुमान् रोषताम्राक्षो रक्षोऽधिपम् अवैक्षत ॥
tataḥ sa karmaṇā tasya vismito bhīmavikramaḥ | hanumān roṣatāmrākṣo rakṣo'dhipam avaikṣata
Then, amazed at his deed, Hanumān of terrible valor, his eyes red with wrath, looked upon the lord of the rākṣasas —
तब उसके (रावण के) कर्म पर विस्मित, भीषण पराक्रमी, क्रोध से लाल आँखों वाले हनुमान ने राक्षसराज की ओर देखा —
Verse 2
भाजमानं महार्हेण काञ्चनेन विराजता । मुक्ताजालावृतेनाथ मुकुटेन महाद्युतिम् ॥
bhājamānaṃ mahārheṇa kāñcanena virājatā | muktājālāvṛtenātha mukuṭena mahādyutim
shining with a costly diadem of radiant gold, overspread with a net of pearls, of great luster;
जो देदीप्यमान, बहुमूल्य, मोतियों की जाली से मढ़े, चमकते स्वर्ण-मुकुट से महान कांति वाला था;
Verse 3
वज्रसंयोगसंयुक्तैर् महार्हमणिविग्रहैः । हैमैर् आभरणैश् चित्रैर् मनसेव प्रकल्पितैः ॥
vajrasaṃyogasaṃyuktair mahārhamaṇivigrahaiḥ | haimair ābharaṇaiś citrair manaseva prakalpitaiḥ
with wondrous golden ornaments set with diamond-joinery, wrought of costly gems, as if fashioned by thought alone;
हीरों की जड़ाई से युक्त, बहुमूल्य मणियों से बने, विचित्र स्वर्णाभरणों से सुशोभित — जो मानो मन से ही गढ़े गए हों;
Verse 4
महार्हक्षौमसंवीतं रक्तचन्दनरूषितम् । स्वनुलिप्तं विचित्राभिर् विविधभिश् च भक्तिभिः ॥
mahārhakṣaumasaṃvītaṃ raktacandanarūṣitam | svanuliptaṃ vicitrābhir vividhabhiś ca bhaktibhiḥ
clad in costly silk, anointed with red sandal, well-smeared with various and diverse painted figures;
बहुमूल्य रेशमी वस्त्र पहने, लाल चंदन से लिप्त, नाना प्रकार की विचित्र चित्रकारी से भली-भाँति अंकित;
Verse 5
विपुलैर् दर्शनीयैश् च रक्षाक्षैर् भीमदर्शनैः । दीप्ततीक्ष्णमहादंष्ट्रैः प्रलम्बदशनच्छदैः ॥
vipulair darśanīyaiś ca rakṣākṣair bhīmadarśanaiḥ | dīptatīkṣṇamahādaṃṣṭraiḥ pralambadaśanacchadaiḥ
[with heads] broad and fair to see, yet with rākṣasa-eyes of terrible aspect, with blazing, sharp great fangs and pendulous lips;
जिसके मुख चौड़े और देखने में सुंदर, किंतु राक्षसी नेत्रों से भयंकर दर्शन वाले थे, जिनमें चमकती हुई तीक्ष्ण बड़ी दाढ़ें और लटकते हुए होंठ थे;
Verse 6
शिरोभिर् दशभिर् वीरं भ्राजमानं महौजसं । नानाव्यालसमाकीर्णैः शिखरैर् इव मन्दरम् ॥
śirobhir daśabhir vīraṃ bhrājamānaṃ mahaujasaṃ | nānāvyālasamākīrṇaiḥ śikharair iva mandaram
with his ten heads the hero shone, of mighty strength, like Mandara with its peaks overrun by serpents of every kind.
अपने दस सिरों से वह महान तेजस्वी वीर ऐसे सुशोभित हो रहा था, जैसे नाना सर्पों से व्याप्त शिखरों वाला मंदराचल।
Verse 7
नीलाञ्जनचय प्रख्यं हारेणोरसि राजता । पूर्णचन्द्राभवक्त्रेण सबलाकम् इवाम्बुदम् ॥
nīlāñjanacaya prakhyaṃ hāreṇorasi rājatā | pūrṇacandrābhavaktreṇa sabalākam ivāmbudam
Dark as a heap of black collyrium, with a necklace shining upon his breast, with a face bright as the full moon — like a cloud laced with cranes.
काले अंजन के ढेर के समान श्याम, छाती पर शोभित हार वाला, पूर्णचंद्र के समान मुख वाला वह राक्षस बगुलों की पंक्ति से युक्त मेघ के समान प्रतीत होता था।
Verse 8
बाहुभिर् बद्धकेयूरैश् चन्दनोत्तमरूषितैः । भ्राजमानाङ्गदैः पीनैः पञ्चशीर्षैर् इवोरगैः ॥
bāhubhir baddhakeyūraiś candanottamarūṣitaiḥ | bhrājamānāṅgadaiḥ pīnaiḥ pañcaśīrṣair ivoragaiḥ
With arms bound with armlets, anointed with the finest sandal, gleaming with bracelets (aṅgadas), stout, like five-hooded serpents;
बाजूबंदों से बँधी, श्रेष्ठ चंदन से लिप्त, चमकते अंगदों वाली अपनी मोटी भुजाओं से वह पाँच फनवाले सर्पों के समान दिखता था।
Verse 9
महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगसंस्कृते । उत्तमास्तरणास्तीर्णे उपविष्टं वरासने ॥
mahati sphāṭike citre ratnasaṃyogasaṃskṛte | uttamāstaraṇāstīrṇe upaviṣṭaṃ varāsane
seated upon an excellent throne — great, of crystal, wondrous, wrought with the setting of gems, spread with the finest coverlet;
स्फटिक के बने, विचित्र, रत्नों की जड़ाई से संस्कृत, श्रेष्ठ बिछौने से बिछे एक विशाल और उत्तम सिंहासन पर वह बैठा था।
Verse 10
अलंकृताभिर् अत्यर्थं प्रमदाभिः समन्ततः । वालव्यजनहस्ताभिर् आरात् समुपसेवितम् ॥
alaṃkṛtābhir atyarthaṃ pramadābhiḥ samantataḥ | vālavyajanahastābhir ārāt samupasevitam
attended all about by women exceedingly adorned, waiting near with chowries (yak-tail fans) in hand;
अत्यंत अलंकृत युवतियों से चारों ओर से घिरा हुआ, जो हाथों में चँवर लिए उसके समीप खड़ी सेवा कर रही थीं;
Verse 11
दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा । मन्त्रिभिर् मन्त्रतत्त्वज्ञैर् निकुम्भेन च मन्त्रिणा ॥
durdhareṇa prahastena mahāpārśvena rakṣasā | mantribhir mantratattvajñair nikumbhena ca mantriṇā
with Durdhara, with Prahasta, with the rākṣasa Mahāpārśva, with counselors who knew the truth of counsel, and with the counselor Nikumbha —
दुर्धर, प्रहस्त, राक्षस महापार्श्व, मंत्र के तत्त्व को जानने वाले मंत्रियों, और मंत्री निकुंभ के साथ —
Verse 12
उपोपविष्टं रक्षोभिश् चतुर्भिर् बलदर्पितैः । कृत्स्नैः परिवृतं लोकं चतुर्भिर् इव सागरैः ॥
upopaviṣṭaṃ rakṣobhiś caturbhir baladarpitaiḥ | kṛtsnaiḥ parivṛtaṃ lokaṃ caturbhir iva sāgaraiḥ
seated near by those four rākṣasas, proud of their strength; encompassed as the whole world is encompassed by the four oceans;
अपने बल पर गर्वित उन चार राक्षसों से घिरा हुआ वह ऐसा लगता था, जैसे समस्त संसार चार समुद्रों से घिरा हुआ हो।
Verse 13
मन्त्रिभिर् मन्त्रतत्त्वज्ञैर् अन्यैश् च शुभबुद्धिभिः । अन्वास्यमानं सचिवैः सुरैर् इव सुरेश्वरम् ॥
mantribhir mantratattvajñair anyaiś ca śubhabuddhibhiḥ | anvāsyamānaṃ sacivaiḥ surair iva sureśvaram
attended by counselors who knew the truth of counsel, and by other ministers of auspicious mind, like the lord of the gods (Indra) by his councillors.
मंत्र के तत्त्व को जानने वाले मंत्रियों और शुभ बुद्धि वाले अन्य सचिवों से सेवित वह ऐसा लगता था, जैसे देवताओं से घिरे हुए देवराज इन्द्र हों।
Verse 14
अपश्यद् राक्षसपतिं हनूमान् अतितेजसं । विष्ठितं मेरुशिखरे सतोयम् इव तोयदम् ॥
apaśyad rākṣasapatiṃ hanūmān atitejasaṃ | viṣṭhitaṃ meruśikhare satoyam iva toyadam
Hanumān beheld the rākṣasa-lord of exceeding splendor, stationed like a water-laden cloud upon Meru's peak.
हनुमान ने उस अत्यंत तेजस्वी राक्षसराज को देखा, जो मेरु के शिखर पर स्थित जल से भरे मेघ के समान विराजमान था।
Verse 15
स तैः संपीड्यमानो ऽपि रक्षोभिर् भीमविक्रमैः । विस्मयं परमं गत्वा रक्षोऽधिपम् अवैक्षत ॥
sa taiḥ saṃpīḍyamāno 'pi rakṣobhir bhīmavikramaiḥ | vismayaṃ paramaṃ gatvā rakṣo'dhipam avaikṣata
Though sore pressed by those rākṣasas of terrible valor, Hanumān, come to the greatest wonder, looked upon the lord of the rākṣasas.
भीषण पराक्रमी उन राक्षसों द्वारा पीड़ित किए जाने पर भी हनुमान परम विस्मय को प्राप्त होकर राक्षसराज की ओर देखता रहा।
Verse 16
भ्राजमानं ततो दृष्ट्वा हनुमान् राक्षसेश्वरम् । मनसा चिन्तयाम् आस तेजसा तस्य मोहितः ॥
bhrājamānaṃ tato dṛṣṭvā hanumān rākṣaseśvaram | manasā cintayām āsa tejasā tasya mohitaḥ
Then, beholding the resplendent rākṣasa-lord, Hanumān, dazzled by his splendor, pondered within his mind:
तब देदीप्यमान राक्षसराज को देखकर उसके तेज से मोहित होकर हनुमान मन ही मन विचार करने लगा —
Verse 17
अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो सत्त्वम् अहो द्युतिः । अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता ॥
aho rūpam aho dhairyam aho sattvam aho dyutiḥ | aho rākṣasarājasya sarvalakṣaṇayuktatā
"Ah, the form! ah, the steadfastness! ah, the might! ah, the luster! ah, the rākṣasa-king's endowment with every auspicious mark!"
"अहो, क्या रूप! अहो, क्या धैर्य! अहो, क्या सत्त्व! अहो, क्या कांति! अहो, राक्षसराज की समस्त शुभ लक्षणों से युक्तता!"
Verse 18
यद्य् अधर्मो न बलवान् स्याद् अयं राक्षसेश्वरः । स्याद् अयं सुरलोकस्य सशक्रस्यापि रक्षिता ॥
yady adharmo na balavān syād ayaṃ rākṣaseśvaraḥ | syād ayaṃ suralokasya saśakrasyāpi rakṣitā
"Were unrighteousness (adharma) not strong in him, this rākṣasa-lord might be the protector even of the world of the gods, with Indra himself."
"यदि अधर्म बलवान न होता, तो यह राक्षसराज इन्द्र सहित देवलोक का भी रक्षक हो सकता था।"
Verse 19
तेन बिभ्यति खल्व् अस्माल् लोकाः सामरदानवाः । अयं ह्य् उत्सहते क्रुद्धः कर्तुम् एकार्णवं जगत् ॥
tena bibhyati khalv asmāl lokāḥ sāmaradānavāḥ | ayaṃ hy utsahate kruddhaḥ kartum ekārṇavaṃ jagat
"It is because of him, surely, that the worlds, with gods and dānavas, live in dread; for this one, enraged, is able to make the whole world a single ocean."
"निश्चय ही इसी के कारण देवताओं और दानवों सहित सभी लोक भयभीत रहते हैं; क्योंकि यह क्रुद्ध होकर समस्त जगत को एक समुद्र बना देने में समर्थ है।"
Verse 20
इति चिन्तां बहुविधाम् अकरोन् मतिमान् कपिः । दृष्ट्वा राक्षसराजस्य प्रभावम् अमितौजसः ॥
iti cintāṃ bahuvidhām akaron matimān kapiḥ | dṛṣṭvā rākṣasarājasya prabhāvam amitaujasaḥ
Thus the wise monkey made manifold reflection, beholding the power of the rākṣasa-king of measureless might.
इस प्रकार अमित तेजस्वी राक्षसराज के प्रभाव को देखकर बुद्धिमान कपि ने नाना प्रकार का विचार किया।