Sarga 35
Sundara Kanda
68 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
सीता तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना । हनूमन्तम् उवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः ॥
sītā tadvacanaṃ śrutvā pūrṇacandranibhānanā | hanūmantam uvācedaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ
Sītā, hearing those words, her face like the full moon, spoke to Hanumān these words joined with dharma and good sense:
वे वचन सुनकर पूर्ण चन्द्रमा के समान मुख वाली सीता ने हनुमान से धर्म और अर्थ से युक्त यह वचन कहा:
Verse 2
अमृतं विषसंसृष्टं त्वया वानरभाषितम् । यच् च नान्यमना रामो यच् च शोकपरायणः ॥
amṛtaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ tvayā vānarabhāṣitam | yac ca nānyamanā rāmo yac ca śokaparāyaṇaḥ
"Nectar mingled with poison is what you, O monkey, have spoken—that Rāma's mind is on no other, and that he is given over to grief."
"हे वानर! तुमने जो कहा वह विष मिला हुआ अमृत है—कि राम का मन किसी अन्य में नहीं है, और कि वे शोक में डूबे हुए हैं।"
Verse 3
ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे । रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति ॥
aiśvarye vā suvistīrṇe vyasane vā sudāruṇe | rajjveva puruṣaṃ baddhvā kṛtāntaḥ parikarṣati
"Whether in sovereignty far-reaching or in calamity most dire, Fate, binding a man as with a rope, drags him along."
"चाहे अति विस्तृत ऐश्वर्य हो या अत्यन्त भयंकर विपत्ति, विधाता मनुष्य को रस्सी से बाँधकर की भाँति खींचता ले जाता है।"
Verse 4
विधिर् नूनम् असंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम । सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान् ॥
vidhir nūnam asaṃhāryaḥ prāṇināṃ plavagottama | saumitriṃ māṃ ca rāmaṃ ca vyasanaiḥ paśya mohitān
"Destiny, surely, cannot be averted for living beings, O best of monkeys. See Saumitri, and me, and Rāma, bewildered by misfortunes."
"हे वानरश्रेष्ठ! प्राणियों के लिए विधि का विधान निश्चय ही अटल है। देखो, सुमित्रानन्दन लक्ष्मण, मुझे और राम को—सबको विपत्तियों से विमोहित।"
Verse 5
शोकस्यास्य कदा पारं राघवो ऽधिगमिष्यति । प्लवमानः परिश्रान्तो हतनौः सागरे यथा ॥
śokasyāsya kadā pāraṃ rāghavo 'dhigamiṣyati | plavamānaḥ pariśrānto hatanauḥ sāgare yathā
"When will Rāghava reach the farther shore of this grief—like one swimming, worn out, in the sea, his ship destroyed?"
"राघव इस शोक के पार कब पहुँचेंगे—जैसे समुद्र में अपनी नौका नष्ट हो जाने पर तैरता हुआ कोई थका हुआ व्यक्ति?"
Verse 6
राक्षसानां क्षयं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम् । लङ्काम् उन्मूलितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः ॥
rākṣasānāṃ kṣayaṃ kṛtvā sūdayitvā ca rāvaṇam | laṅkām unmūlitāṃ kṛtvā kadā drakṣyati māṃ patiḥ
"When will my husband, having wrought the destruction of the rākṣasas, slain Rāvaṇa and uprooted Laṅkā, behold me?"
"राक्षसों का संहार करके, रावण का वध करके, लंका को जड़ से उखाड़कर, मेरे पति मुझे कब देखेंगे?"
Verse 7
स वाच्यः संत्वरस्वेति यावद् एव न पूर्यते । अयं संवत्सरः कालस् तावद् धि मम जीवितम् ॥
sa vācyaḥ saṃtvarasveti yāvad eva na pūryate | ayaṃ saṃvatsaraḥ kālas tāvad dhi mama jīvitam
"He is to be told, 'Make haste, while it is not yet fulfilled'—for this year is the term, and that long is my life."
The deadline Rāvaṇa set is read as the span of her remaining life.
"उनसे कहना, 'शीघ्रता करो, जब तक यह अवधि पूरी नहीं होती'—क्योंकि यह एक वर्ष ही अवधि है, और उतना ही मेरा जीवन है।"
Verse 8
वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवंगम । रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम ॥
vartate daśamo māso dvau tu śeṣau plavaṃgama | rāvaṇena nṛśaṃsena samayo yaḥ kṛto mama
"The tenth month runs, and but two remain, O monkey, of the term that was set for me by the cruel Rāvaṇa."
"हे प्लवंग! क्रूर रावण द्वारा मेरे लिए जो अवधि निश्चित की गई थी, उसका दसवाँ मास चल रहा है और केवल दो मास शेष हैं।"
Verse 9
विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति । अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत् कुरुते मतिम् ॥
vibhīṣaṇena ca bhrātrā mama niryātanaṃ prati | anunītaḥ prayatnena na ca tat kurute matim
"And by his brother Vibhīṣaṇa, with effort, he was urged toward restoring me; but he sets not his mind upon it."
"और उसके भाई विभीषण ने मुझे लौटा देने के विषय में प्रयत्नपूर्वक उसे समझाया; किन्तु वह इस पर मन नहीं लगाता।"
Verse 10
मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते । रावणं मार्गते संख्ये मृत्युः कालवशं गतम् ॥
mama pratipradānaṃ hi rāvaṇasya na rocate | rāvaṇaṃ mārgate saṃkhye mṛtyuḥ kālavaśaṃ gatam
"For the giving-back of me does not please Rāvaṇa. Death, come under the sway of Time, seeks out Rāvaṇa in battle."
"क्योंकि मुझे लौटा देना रावण को अच्छा नहीं लगता। काल के वश में आई मृत्यु युद्ध में रावण को खोज रही है।"
Verse 11
ज्येष्ठा कन्यानला नम विभीषणसुता कपे । तया ममैतद् आख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम् ॥
jyeṣṭhā kanyānalā nama vibhīṣaṇasutā kape | tayā mamaitad ākhyātaṃ mātrā prahitayā svayam
"The eldest daughter, Analā by name, the daughter of Vibhīṣaṇa, O monkey—by her, sent by her mother herself, this was told to me."
"हे कपे! विभीषण की ज्येष्ठ पुत्री अनला नामक कन्या—उसकी माता द्वारा स्वयं भेजी गई उसी ने मुझे यह बताया।"
Verse 12
अविन्ध्यो नाम मेधावी विद्वान् राक्षसपुंगवः । धृतिमाञ् शीलवान् वृद्धो रावणस्य सुसंमतः ॥
avindhyo nāma medhāvī vidvān rākṣasapuṃgavaḥ | dhṛtimāñ śīlavān vṛddho rāvaṇasya susaṃmataḥ
"A wise and learned bull among rākṣasas named Avindhya, steadfast, of good character, aged, highly esteemed by Rāvaṇa,"
"अविन्ध्य नामक एक मेधावी, विद्वान राक्षसश्रेष्ठ, धैर्यवान, शीलवान, वृद्ध और रावण द्वारा अत्यन्त सम्मानित—"
Verse 13
रामात् क्षयम् अनुप्राप्तं रक्षसां प्रत्यचोदयत् । न च तस्यापि दुष्टात्मा शृणोति वचनं हितम् ॥
rāmāt kṣayam anuprāptaṃ rakṣasāṃ pratyacodayat | na ca tasyāpi duṣṭātmā śṛṇoti vacanaṃ hitam
"foretold the destruction coming to the rākṣasas from Rāma; yet that evil-souled one does not heed even his salutary words."
"उसने राम से आने वाले राक्षसों के विनाश की चेतावनी दी; किन्तु वह दुष्टात्मा उसका भी हितकर वचन नहीं सुनता।"
Verse 14
आशंसेति हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः । अन्तरात्मा हि मे शुद्धस् तस्मिंश् च बहवो गुणाः ॥
āśaṃseti hariśreṣṭha kṣipraṃ māṃ prāpsyate patiḥ | antarātmā hi me śuddhas tasmiṃś ca bahavo guṇāḥ
"Hope, O best of monkeys, that my husband will soon win me back; for my inner soul is pure, and in him are many virtues."
"हे हरिश्रेष्ठ! आशा करो कि मेरे पति मुझे शीघ्र ही पुनः प्राप्त करेंगे; क्योंकि मेरा अन्तरात्मा शुद्ध है और उनमें अनेक गुण हैं।"
Verse 15
उत्साहः पौरुषं सत्त्वम् आनृशंस्यं कृतज्ञता । विक्रमश् च प्रभावश् च सन्ति वानरराघवे ॥
utsāhaḥ pauruṣaṃ sattvam ānṛśaṃsyaṃ kṛtajñatā | vikramaś ca prabhāvaś ca santi vānararāghave
"Zeal, manliness, courage, compassion, gratitude, valor and might—these are in Rāghava of the monkeys' ally."
'vānara-rāghava' is a compound praising Rāma together with his monkey allies, or simply Rāghava.
"उत्साह, पौरुष, सत्त्व, दयालुता, कृतज्ञता, पराक्रम और प्रभाव—ये सब उन वानरों के मित्र राघव में विद्यमान हैं।"
Verse 16
चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां जघान यः । जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस् तस्य नोद्विजेत् ॥
caturdaśasahasrāṇi rākṣasānāṃ jaghāna yaḥ | janasthāne vinā bhrātrā śatruḥ kas tasya nodvijet
"He who slew fourteen thousand rākṣasas at Janasthāna, without his brother—what foe would not tremble before him?"
"जिसने जनस्थान में अपने भाई के बिना ही चौदह सहस्र राक्षसों का वध किया—ऐसा कौन शत्रु है जो उनसे न काँपे?"
Verse 17
न स शक्यस् तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः । अहं तस्यानुभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा ॥
na sa śakyas tulayituṃ vyasanaiḥ puruṣarṣabhaḥ | ahaṃ tasyānubhāvajñā śakrasyeva pulomajā
"That bull among men cannot be shaken by misfortunes; I know his power, as Pulomā's daughter (Śacī) knows Śakra's."
"वे पुरुषश्रेष्ठ विपत्तियों से विचलित नहीं किए जा सकते; मैं उनके प्रभाव को वैसे ही जानती हूँ जैसे पुलोमा की पुत्री शची इन्द्र के प्रभाव को।"
Verse 18
शरजालांशुमाञ् शूरः कपे रामदिवाकरः । शत्रुरक्षोमयं तोयम् उपशोषं नयिष्यति ॥
śarajālāṃśumāñ śūraḥ kape rāmadivākaraḥ | śatrurakṣomayaṃ toyam upaśoṣaṃ nayiṣyati
"That hero, the sun that is Rāma, with his net of arrows for rays, O monkey, will dry up the water that is the enemy rākṣasas."
"हे कपे! बाण-समूह रूपी किरणों वाले वे शूरवीर राम रूपी सूर्य शत्रु-राक्षसों रूपी जल को सुखा देंगे।"
Verse 19
इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम् । अश्रुसंपूर्णवदनाम् उवाच हनुमान् कपिः ॥
iti saṃjalpamānāṃ tāṃ rāmārthe śokakarśitām | aśrusaṃpūrṇavadanām uvāca hanumān kapiḥ
To her, speaking thus, worn with grief for Rāma's sake, her face full of tears, the monkey Hanumān said:
इस प्रकार राम के लिए शोक से क्षीण, आँसुओं से भरे मुख वाली, बोलती हुई उस सीता से वानर हनुमान ने कहा:
Verse 20
श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रम् एष्यति राघवः । चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यृक्षगणसंकुलाम् ॥
śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣipram eṣyati rāghavaḥ | camūṃ prakarṣan mahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṃkulām
"The very moment he hears my word, Rāghava will come swiftly, leading a great army thronged with hosts of monkeys and bears."
"मेरा वचन सुनते ही राघव शीघ्र आ जाएँगे, वानरों और रीछों के समूहों से भरी एक विशाल सेना को आगे ले चलते हुए।"
Verse 21
अथ वा मोचयिष्यामि ताम् अद्यैव हि राक्षसात् । अस्माद् दुःखाद् उपारोह मम पृष्ठम् अनिन्दिते ॥
atha vā mocayiṣyāmi tām adyaiva hi rākṣasāt | asmād duḥkhād upāroha mama pṛṣṭham anindite
"Or else I shall free you this very day from the rākṣasa. Climb up from this sorrow onto my back, O blameless one."
"अथवा मैं आपको आज ही इस राक्षस से मुक्त करा दूँ। हे निर्दोष देवी! इस दुःख से उठकर मेरी पीठ पर आरूढ़ हो जाइए।"
Verse 22
त्वं हि पृष्ठगतां कृत्वा संतरिष्यामि सागरम् । शक्तिर् अस्ति हि मे वोढुं लङ्काम् अपि सरावणाम् ॥
tvaṃ hi pṛṣṭhagatāṃ kṛtvā saṃtariṣyāmi sāgaram | śaktir asti hi me voḍhuṃ laṅkām api sarāvaṇām
"For setting you upon my back, I shall cross the ocean; for I have strength to bear even Laṅkā together with Rāvaṇa."
"आपको पीठ पर बैठाकर मैं समुद्र पार कर जाऊँगा; क्योंकि मुझमें रावण सहित लंका को भी उठा ले जाने की शक्ति है।"
Verse 23
अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि । प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतम् इवानलः ॥
ahaṃ prasravaṇasthāya rāghavāyādya maithili | prāpayiṣyāmi śakrāya havyaṃ hutam ivānalaḥ
"This very day, O Maithilī, I shall bring you to Rāghava, who abides on the Prasravaṇa mountain, as the fire bears the offering, when poured, to Śakra."
"हे मैथिलि! आज ही मैं आपको प्रस्रवण पर्वत पर स्थित राघव के पास वैसे ही पहुँचा दूँगा जैसे अग्नि आहुति दिए जाने पर हव्य को इन्द्र तक पहुँचा देती है।"
Verse 24
द्रक्ष्यस्य् अद्यैव वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् । व्यवसाय समायुक्तं विष्णुं दैत्यवधे यथा ॥
drakṣyasy adyaiva vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam | vyavasāya samāyuktaṃ viṣṇuṃ daityavadhe yathā
"This very day, O Vaidehī, you shall see Rāghava with Lakṣmaṇa, bent on his purpose, like Viṣṇu at the slaying of the demons;"
"हे वैदेहि! आज ही आप लक्ष्मण सहित राघव को अपने प्रयोजन में तत्पर देखेंगी—जैसे दैत्यों के वध के समय विष्णु को।"
Verse 25
त्वद्दर्शनकृतोत्साहम् आश्रमस्थं महाबलम् । पुरंदरम् इवासीनं नागराजस्य मूर्धनि ॥
tvaddarśanakṛtotsāham āśramasthaṃ mahābalam | puraṃdaram ivāsīnaṃ nāgarājasya mūrdhani
"him of great might, his zeal aroused to behold you, abiding in his hermitage, seated like Purandara upon the head of the king of elephants."
"उन महाबली को, जिनका उत्साह आपके दर्शन के लिए जाग उठा है, आश्रम में स्थित, गजराज के मस्तक पर बैठे इन्द्र के समान विराजमान।"
Verse 26
पृष्ठम् आरोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने । योगम् अन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥
pṛṣṭham āroha me devi mā vikāṅkṣasva śobhane | yogam anviccha rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī
"Mount upon my back, O lady; do not hesitate, O lovely one. Seek union with Rāma, as Rohiṇī with the moon."
"हे देवि! मेरी पीठ पर आरूढ़ हो जाइए; हे शोभने, हिचकिचाइए मत। राम के साथ वैसे ही मिलन की कामना कीजिए जैसे रोहिणी चन्द्रमा से।"
Verse 27
कथयन्तीव चन्द्रेण सूर्येणेव सुवर्चला । मत्पृष्ठम् अधिरुह्य त्वं तराकाशमहार्णवम् ॥
kathayantīva candreṇa sūryeṇeva suvarcalā | matpṛṣṭham adhiruhya tvaṃ tarākāśamahārṇavam
"As if conversing with the moon, like Suvarcalā with the sun, having climbed upon my back, cross the great sea that is the sky."
Suvarcalā is the wife of the Sun; the image likens Sītā's crossing to a goddess borne with her consort through the heavens.
"मानो चन्द्रमा से बातें करती हुई, सूर्य से बातें करती सुवर्चला के समान, मेरी पीठ पर चढ़कर आप आकाश रूपी महासागर को पार कर जाइए।"
Verse 28
न हि मे संप्रयातस्य त्वाम् इतो नयतो ऽङ्गने । अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ॥
na hi me saṃprayātasya tvām ito nayato 'ṅgane | anugantuṃ gatiṃ śaktāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ
"For when I set out, bearing you from here, O lady, not one of all the dwellers in Laṅkā will be able to follow my course."
"हे देवि! जब मैं आपको यहाँ से ले चलूँगा, तब लंका के समस्त निवासियों में से कोई भी मेरी गति का अनुसरण करने में समर्थ नहीं होगा।"
Verse 29
यथैवाहम् इह प्राप्तस् तथैवाहम् असंशयम् । यास्यामि पश्य वैदेहि त्वाम् उद्यम्य विहायसं ॥
yathaivāham iha prāptas tathaivāham asaṃśayam | yāsyāmi paśya vaidehi tvām udyamya vihāyasaṃ
"Even as I came here, so without doubt shall I go, lifting you up through the air—behold, O Vaidehī!"
"जैसे मैं यहाँ आया हूँ, वैसे ही निःसन्देह मैं आपको उठाकर आकाश-मार्ग से लौट जाऊँगा—देखिए, हे वैदेहि!"
Verse 30
मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच् छ्रुत्वा वचनम् अद्भुतम् । हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनूमन्तम् अथाब्रवीत् ॥
maithilī tu hariśreṣṭhāc chrutvā vacanam adbhutam | harṣavismitasarvāṅgī hanūmantam athābravīt
Maithilī, hearing from that best of monkeys these wondrous words, her every limb thrilled with joyful wonder, then said to Hanumān:
उस वानरश्रेष्ठ से ये अद्भुत वचन सुनकर, हर्ष और विस्मय से जिसके समस्त अंग रोमांचित हो उठे, मैथिली ने तब हनुमान से कहा:
Verse 31
हनूमन् दूरम् अध्वनं कथं मां वोढुम् इच्छसि । तद् एव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप ॥
hanūman dūram adhvanaṃ kathaṃ māṃ voḍhum icchasi | tad eva khalu te manye kapitvaṃ hariyūthapa
"Hanumān, how is it that you wish to carry me a far road? This, surely, I take to be your monkey-nature, O leader of monkey troops."
Sītā gently chides the plan as rash, befitting a monkey's impetuous temper.
"हनुमान! तुम मुझे इतना लम्बा मार्ग कैसे ले जाना चाहते हो? हे वानरयूथप! यह निश्चय ही मैं तुम्हारा वानर-स्वभाव मानती हूँ।"
Verse 32
कथं वाल्पशरीरस् त्वं माम् इतो नेतुम् इच्छसि । सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर् मे प्लवगर्षभ ॥
kathaṃ vālpaśarīras tvaṃ mām ito netum icchasi | sakāśaṃ mānavendrasya bhartur me plavagarṣabha
"And how, being of so small a body, do you wish to bear me from here to the presence of my husband, the lord of men, O bull among monkeys?"
"और हे वानरश्रेष्ठ! इतने छोटे शरीर वाले होकर तुम मुझे यहाँ से अपने स्वामी, मानवेन्द्र के पास कैसे ले जाना चाहते हो?"
Verse 33
सीताया वचनं श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः । चिन्तयाम् आस लक्ष्मीवान् नवं परिभवं कृतम् ॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā hanūmān mārutātmajaḥ | cintayām āsa lakṣmīvān navaṃ paribhavaṃ kṛtam
Hearing Sītā's words, the glorious Hanumān, son of the Wind, reflected that a fresh slight had been put upon him:
सीता के वचन सुनकर श्रीमान पवनपुत्र हनुमान ने विचार किया कि उसका एक नया अपमान हुआ है:
Verse 34
न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वासितेक्षणा । तस्मात् पश्यतु वैदेही यद् रूपं मम कामतः ॥
na me jānāti sattvaṃ vā prabhāvaṃ vāsitekṣaṇā | tasmāt paśyatu vaidehī yad rūpaṃ mama kāmataḥ
"The wide-eyed lady knows not my strength or my power. Therefore let Vaidehī behold what form I can take at will."
"यह विशाल नेत्रों वाली देवी मेरे सत्त्व और प्रभाव को नहीं जानती। इसलिए वैदेही मेरा वह रूप देखे जो मैं इच्छानुसार धारण कर सकता हूँ।"
Verse 35
इति संचिन्त्य हनुमांस् तदा प्लवगसत्तमः । दर्शयाम् आस वैदेह्याः स्वरूपम् अरिमर्दनः ॥
iti saṃcintya hanumāṃs tadā plavagasattamaḥ | darśayām āsa vaidehyāḥ svarūpam arimardanaḥ
So pondering, Hanumān, best of monkeys, crusher of foes, then showed Vaidehī his true form.
ऐसा विचार करके शत्रुओं का मर्दन करने वाले वानरश्रेष्ठ हनुमान ने तब वैदेही को अपना वास्तविक रूप दिखाया।
Verse 36
स तस्मात् पादपाद् धीमान् आप्लुत्य प्लवगर्षभः । ततो वर्धितुम् आरेभे सीताप्रत्ययकारणात् ॥
sa tasmāt pādapād dhīmān āplutya plavagarṣabhaḥ | tato vardhitum ārebhe sītāpratyayakāraṇāt
That wise bull among monkeys, leaping down from that tree, then began to grow larger, to win Sītā's confidence.
वह बुद्धिमान वानरश्रेष्ठ उस वृक्ष से कूदकर सीता को विश्वास दिलाने के लिए तब बढ़ने लगा।
Verse 37
मेरुमन्दारसंकाशो बभौ दीप्तानलप्रभः । अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरर्षभः ॥
merumandārasaṃkāśo babhau dīptānalaprabhaḥ | agrato vyavatasthe ca sītāyā vānararṣabhaḥ
Resembling Meru or Mandara, shining with the splendor of blazing fire, that bull among monkeys stood before Sītā.
मेरु अथवा मन्दर के समान, जलती हुई अग्नि की प्रभा वाला वह वानरश्रेष्ठ सीता के सामने आ खड़ा हुआ।
Verse 38
हरिः पर्वतसंकाशस् ताम्रवक्त्रो महाबलः । वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीम् इदम् अब्रवीत् ॥
hariḥ parvatasaṃkāśas tāmravaktro mahābalaḥ | vajradaṃṣṭranakho bhīmo vaidehīm idam abravīt
The monkey, huge as a mountain, copper-faced, of great might, with teeth and nails like thunderbolts, dreadful, spoke thus to Vaidehī:
पर्वत के समान विशाल, ताम्र मुख वाला, महाबली, वज्र के समान दाँतों और नखों वाला वह भयंकर वानर वैदेही से इस प्रकार बोला:
Verse 39
सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणाम् । लङ्काम् इमां सनथां वा नयितुं शक्तिर् अस्ति मे ॥
saparvatavanoddeśāṃ sāṭṭaprākāratoraṇām | laṅkām imāṃ sanathāṃ vā nayituṃ śaktir asti me
"This Laṅkā, with its mountains, woodlands, and mansions, ramparts and arches—together even with its lord—I have the strength to carry off."
"पर्वतों, वनप्रदेशों, अट्टालिकाओं, प्राचीरों और तोरणों सहित इस लंका को—उसके स्वामी सहित भी—उठा ले जाने की शक्ति मुझमें है।"
Verse 40
तद् अवस्थाप्य तां बुद्धिर् अलं देवि विकाङ्क्षया । विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् ॥
tad avasthāpya tāṃ buddhir alaṃ devi vikāṅkṣayā | viśokaṃ kuru vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam
"So set your mind at rest; enough of hesitation, O lady. Free from grief, O Vaidehī, Rāghava together with Lakṣmaṇa."
The sense: by consenting you will free Rāma and Lakṣmaṇa from their grief.
"इसलिए हे देवि! अपने मन को स्थिर कीजिए; हिचकिचाहट बस करें। हे वैदेहि! लक्ष्मण सहित राघव को शोकरहित कर दीजिए।"
Verse 41
तं दृष्ट्वाचलसंकाशम् उवाच जनकात्मजा । पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम् ॥
taṃ dṛṣṭvācalasaṃkāśam uvāca janakātmajā | padmapatraviśālākṣī mārutasyaurasaṃ sutam
Beholding him, huge as a mountain, the daughter of Janaka, wide-eyed as a lotus-petal, spoke to the own-born son of the Wind:
पर्वत के समान विशाल उसे देखकर कमल की पंखुड़ी के समान विशाल नेत्रों वाली जनकपुत्री ने पवन के औरस पुत्र से कहा:
Verse 42
तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे । वायोर् इव गतिं चापि तेजश् चाग्निर् इवाद्भुतम् ॥
tava sattvaṃ balaṃ caiva vijānāmi mahākape | vāyor iva gatiṃ cāpi tejaś cāgnir ivādbhutam
"Now I know your strength and might, O great monkey, and your motion swift as the wind, and your splendor wondrous as fire."
"हे महाकपे! अब मैं तुम्हारे सत्त्व और बल को जान गई, और वायु के समान तुम्हारी गति को भी, तथा अग्नि के समान अद्भुत तुम्हारे तेज को भी।"
Verse 43
प्राकृतो ऽन्यः कथं चेमां भूमिम् आगन्तुम् अर्हति । उदधेर् अप्रमेयस्य पारं वानरपुंगव ॥
prākṛto 'nyaḥ kathaṃ cemāṃ bhūmim āgantum arhati | udadher aprameyasya pāraṃ vānarapuṃgava
"How else could any ordinary being come to this land, to the farther shore of the measureless ocean, O bull among monkeys?"
"हे वानरश्रेष्ठ! अन्यथा कोई साधारण प्राणी इस भूमि पर, अप्रमेय समुद्र के उस पार, कैसे आ सकता है?"
Verse 44
जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम । अवश्यं साम्प्रधार्याशु कार्यसिद्धिर् इहात्मनः ॥
jānāmi gamane śaktiṃ nayane cāpi te mama | avaśyaṃ sāmpradhāryāśu kāryasiddhir ihātmanaḥ
"I know your power both to go and to carry me. Yet surely the accomplishment of one's own purpose here must be weighed carefully and soon."
"मैं तुम्हारी जाने की और मुझे ले जाने की शक्ति दोनों जानती हूँ। फिर भी यहाँ अपने प्रयोजन की सिद्धि का शीघ्र और भली-भाँति विचार अवश्य करना चाहिए।"
Verse 45
अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मया गन्तुं त्वया सह । वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत् तव ॥
ayuktaṃ tu kapiśreṣṭha mayā gantuṃ tvayā saha | vāyuvegasavegasya vego māṃ mohayet tava
"But it is not fitting, O best of monkeys, that I should go with you; for the rush of you, swift as the wind's own rush, would overwhelm my senses."
"किन्तु हे कपिश्रेष्ठ! तुम्हारे साथ जाना मेरे लिए उचित नहीं; क्योंकि वायु के वेग के समान वेग वाले तुम्हारा वेग मेरी चेतना को विमोहित कर देगा।"
Verse 46
अहम् आकाशम् आसक्ता उपर्य् उपरि सागरम् । प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद् भयाद् वेगेन गच्छतः ॥
aham ākāśam āsaktā upary upari sāgaram | prapateyaṃ hi te pṛṣṭhād bhayād vegena gacchataḥ
"Set high in the sky, above and above the ocean, I should fall indeed from your back out of fear, as you go with speed."
"समुद्र के ऊपर आकाश में बहुत ऊँचे पर स्थित होकर, वेग से जाते हुए तुम्हारी पीठ से मैं भय के कारण निश्चय ही गिर पड़ूँगी।"
Verse 47
पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले । भयेयम् आशु विवशा यादसाम् अन्नम् उत्तमम् ॥
patitā sāgare cāhaṃ timinakrajhaṣākule | bhayeyam āśu vivaśā yādasām annam uttamam
"And fallen into the sea, thronged with whales, crocodiles and great fish, helpless, I should quickly become choice food for the sea-creatures."
"और समुद्र में गिरकर, जो तिमि, मगर और बड़ी मछलियों से भरा है, असहाय मैं शीघ्र ही जलजन्तुओं का उत्तम भोजन बन जाऊँगी।"
Verse 48
न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन । कलत्रवति संदेहस् त्वय्य् अपि स्याद् असंशयम् ॥
na ca śakṣye tvayā sārdhaṃ gantuṃ śatruvināśana | kalatravati saṃdehas tvayy api syād asaṃśayam
"Nor shall I be able to go together with you, O destroyer of foes; for with a woman upon you, there would without doubt be peril even to you."
"और हे शत्रुनाशक! मैं तुम्हारे साथ नहीं जा सकूँगी; क्योंकि तुम पर स्त्री के रहते निःसन्देह तुम्हें भी संकट हो सकता है।"
Verse 49
ह्रियमाणां तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः । अनुगच्छेयुर् आदिष्टा रावणेन दुरात्मना ॥
hriyamāṇāṃ tu māṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhīmavikramāḥ | anugaccheyur ādiṣṭā rāvaṇena durātmanā
"And seeing me being carried off, the rākṣasas of dreadful valor, commanded by the evil-souled Rāvaṇa, would pursue."
"और मुझे हरी जाती देखकर दुरात्मा रावण द्वारा आदेश पाए हुए भयंकर पराक्रमी राक्षस पीछा करेंगे।"
Verse 50
तैस् त्वं परिवृतः शूरैः शूलम् उद्गर पाणिभिः । भवेस् त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान् ॥
tais tvaṃ parivṛtaḥ śūraiḥ śūlam udgara pāṇibhiḥ | bhaves tvaṃ saṃśayaṃ prāpto mayā vīra kalatravān
"Surrounded by those heroes with pikes and maces in hand, you would fall into peril, O hero, burdened with a woman."
"शूल और मुद्गर हाथों में लिए उन शूरवीरों से घिरकर, हे वीर, स्त्री का भार लिए हुए तुम संकट में पड़ जाओगे।"
Verse 51
सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास् त्वं निरायुधः । कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम् ॥
sāyudhā bahavo vyomni rākṣasās tvaṃ nirāyudhaḥ | kathaṃ śakṣyasi saṃyātuṃ māṃ caiva parirakṣitum
"Many rākṣasas would be in the sky, armed, and you unarmed. How could you both fight and guard me?"
"आकाश में अनेक राक्षस शस्त्रधारी होंगे और तुम निःशस्त्र। तुम भला कैसे युद्ध भी कर सकोगे और मेरी रक्षा भी?"
Verse 52
युध्यमानस्य रक्षोभिस् ततस् तैः क्रूरकर्मभिः । प्रपतेयं हि ते पृष्ठद् भयार्ता कपिसत्तम ॥
yudhyamānasya rakṣobhis tatas taiḥ krūrakarmabhiḥ | prapateyaṃ hi te pṛṣṭhad bhayārtā kapisattama
"While you fought those rākṣasas of cruel deeds, I might fall from your back, stricken with fear, O best of monkeys."
"हे कपिश्रेष्ठ! जब तुम उन क्रूरकर्मा राक्षसों से युद्ध करोगे, तब भय से व्याकुल मैं तुम्हारी पीठ से गिर पड़ूँगी।"
Verse 53
अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च । कथं चित् साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम ॥
atha rakṣāṃsi bhīmāni mahānti balavanti ca | kathaṃ cit sāmparāye tvāṃ jayeyuḥ kapisattama
"And those rākṣasas, dreadful, huge and strong, might somehow vanquish you in the fray, O best of monkeys."
"और हे कपिश्रेष्ठ! वे भयंकर, विशाल और बलवान राक्षस युद्ध में किसी प्रकार तुम्हें परास्त भी कर सकते हैं।"
Verse 54
अथ वा युध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते । पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः ॥
atha vā yudhyamānasya pateyaṃ vimukhasya te | patitāṃ ca gṛhītvā māṃ nayeyuḥ pāparākṣasāḥ
"Or while you fought, I might fall as you were turned away; and the sinful rākṣasas, seizing me fallen, would carry me off."
"अथवा युद्ध करते हुए तुम्हारे विमुख होने पर मैं गिर पड़ूँ; और गिरी हुई मुझे वे पापी राक्षस पकड़कर ले जाएँ।"
Verse 55
मां वा हरेयुस् त्वद्धस्ताद् विशसेयुर् अथापि वा । अव्यवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ ॥
māṃ vā hareyus tvaddhastād viśaseyur athāpi vā | avyavasthau hi dṛśyete yuddhe jayaparājayau
"Or they might snatch me from your hand, or else cut me to pieces; for in battle, victory and defeat are seen to be unsettled."
"अथवा वे मुझे तुम्हारे हाथ से छीन लें, या फिर मुझे टुकड़े-टुकड़े कर दें; क्योंकि युद्ध में जय और पराजय अनिश्चित देखे जाते हैं।"
Verse 56
अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिर् अभितर्जिता । त्वत्प्रयत्नो हरिश्रेष्ठ भवेन् निष्फल एव तु ॥
ahaṃ vāpi vipadyeyaṃ rakṣobhir abhitarjitā | tvatprayatno hariśreṣṭha bhaven niṣphala eva tu
"Or I might perish, menaced by the rākṣasas; and then your effort, O best of monkeys, would come to nothing."
"अथवा राक्षसों से धमकाई गई मैं स्वयं ही नष्ट हो जाऊँ; तब हे हरिश्रेष्ठ! तुम्हारा प्रयत्न व्यर्थ ही हो जाएगा।"
Verse 57
कामं त्वम् अपि पर्याप्तो निहन्तुं सर्वराक्षसान् । राघवस्य यशो हीयेत् त्वया शस्तैस् तु राक्षसैः ॥
kāmaṃ tvam api paryāpto nihantuṃ sarvarākṣasān | rāghavasya yaśo hīyet tvayā śastais tu rākṣasaiḥ
"True, you are able to slay all the rākṣasas; yet Rāghava's glory would be diminished, if the rākṣasas were slain by you."
"ठीक है, तुम भी समस्त राक्षसों का वध करने में समर्थ हो; किन्तु यदि राक्षस तुम्हारे द्वारा मारे गए, तो राघव का यश घट जाएगा।"
Verse 58
अथ वादाय रक्षांसि न्यस्येयुः संवृते हि माम् । यत्र ते नाभिजानीयुर् हरयो नापि राघवः ॥
atha vādāya rakṣāṃsi nyasyeyuḥ saṃvṛte hi mām | yatra te nābhijānīyur harayo nāpi rāghavaḥ
"Or else the rākṣasas, seizing me, might hide me in some covered place, where neither the monkeys nor Rāghava could find me."
"अथवा राक्षस मुझे पकड़कर किसी ऐसे गुप्त स्थान में छिपा दें जहाँ न वानर मुझे ढूँढ़ सकें और न राघव।"
Verse 59
आरम्भस् तु मदर्थो ऽयं ततस् तव निरर्थकः । त्वया हि सह रामस्य महान् आगमने गुणः ॥
ārambhas tu madartho 'yaṃ tatas tava nirarthakaḥ | tvayā hi saha rāmasya mahān āgamane guṇaḥ
"Then this undertaking of yours for my sake would be fruitless; whereas in Rāma's coming together with you there is great merit."
"तब मेरे लिए किया गया तुम्हारा यह उपक्रम निष्फल हो जाएगा; जबकि राम का तुम्हारे साथ आना बड़े लाभ की बात है।"
Verse 60
मयि जीवितम् आयत्तं राघवस्य महात्मनः । भ्रातॄणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च ॥
mayi jīvitam āyattaṃ rāghavasya mahātmanaḥ | bhrātṝṇāṃ ca mahābāho tava rājakulasya ca
"For upon me depends the life of the great-souled Rāghava, and of his brothers, O long-armed one, and of your royal house."
"हे महाबाहो! मुझ पर ही महात्मा राघव का, उनके भाइयों का और तुम्हारे राजकुल का जीवन निर्भर है।"
Verse 61
तौ निराशौ मदर्थे तु शोकसंतापकर्शितौ । सह सर्वर्क्षहरिभिस् त्यक्ष्यतः प्राणसंग्रहम् ॥
tau nirāśau madarthe tu śokasaṃtāpakarśitau | saha sarvarkṣaharibhis tyakṣyataḥ prāṇasaṃgraham
"Those two, despairing on my account, worn with grief and anguish, together with all the bears and monkeys, will give up the holding of their lives."
"मेरे लिए निराश, शोक और सन्ताप से क्षीण वे दोनों समस्त रीछों और वानरों सहित अपने प्राणों का त्याग कर देंगे।"
Verse 62
भर्तुर् भक्तिं पुरस्कृत्य रामाद् अन्यस्य वानर । नाहं स्प्रष्टुं पदा गात्रम् इच्छेयं वानरोत्तम ॥
bhartur bhaktiṃ puraskṛtya rāmād anyasya vānara | nāhaṃ spraṣṭuṃ padā gātram iccheyaṃ vānarottama
"Holding foremost my devotion to my husband, O monkey, I would not even with my foot wish to touch the body of any other than Rāma, O best of monkeys."
"हे वानर! अपने पति के प्रति भक्ति को सर्वोपरि रखते हुए, हे वानरश्रेष्ठ, मैं राम के अतिरिक्त किसी अन्य के शरीर को अपने पैर से भी स्पर्श करना नहीं चाहूँगी।"
Verse 63
यद् अहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य गता बलात् । अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती ॥
yad ahaṃ gātrasaṃsparśaṃ rāvaṇasya gatā balāt | anīśā kiṃ kariṣyāmi vināthā vivaśā satī
"That I came to bodily contact with Rāvaṇa by force—powerless, without my protector, helpless though chaste—what could I do?"
"कि मैं बलपूर्वक रावण के शरीर के स्पर्श में आ गई—असमर्थ, अपने रक्षक से वियुक्त, विवश होकर—सती होते हुए भी मैं क्या कर सकती थी?"
Verse 64
यदि रामो दशग्रीवम् इह हत्वा सराक्षसं । माम् इतो गृह्य गच्छेत तत् तस्य सदृशं भवेत् ॥
yadi rāmo daśagrīvam iha hatvā sarākṣasaṃ | mām ito gṛhya gaccheta tat tasya sadṛśaṃ bhavet
"If Rāma, having slain the ten-necked one here together with the rākṣasas, should take me hence and go, that would be worthy of him."
"यदि राम यहाँ राक्षसों सहित दशग्रीव का वध करके मुझे यहाँ से ले जाएँ, तो वह उनके योग्य होगा।"
Verse 65
श्रुता हि दृष्टाश् च मया पराक्रमा; महात्मनस् तस्य रणावमर्दिनः । न देवगन्धर्वभुजंगराक्षसा; भवन्ति रामेण समा हि संयुगे ॥
śrutā hi dṛṣṭāś ca mayā parākramā; mahātmanas tasya raṇāvamardinaḥ | na devagandharvabhujaṃgarākṣasā; bhavanti rāmeṇa samā hi saṃyuge
"For heard and seen by me are the exploits of that great soul, the crusher of hosts in battle; neither gods, gandharvas, serpents, nor rākṣasas are equal to Rāma in combat."
"क्योंकि रण में सेनाओं का मर्दन करने वाले उन महात्मा के पराक्रमों को मैंने सुना भी है और देखा भी है; न देवता, न गन्धर्व, न नाग, न राक्षस युद्ध में राम के समान हैं।"
Verse 66
समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं; महाबलं वासवतुल्यविक्रमम् । सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं; हुताशनं दीप्तम् इवानिलेरितम् ॥
samīkṣya taṃ saṃyati citrakārmukaṃ; mahābalaṃ vāsavatulyavikramam | salakṣmaṇaṃ ko viṣaheta rāghavaṃ; hutāśanaṃ dīptam ivānileritam
"Beholding him in battle, with his wondrous bow, of great might, equal to Vāsava in valor, together with Lakṣmaṇa—who could withstand Rāghava, like blazing fire fanned by the wind?"
"युद्ध में अपने अद्भुत धनुष वाले, महाबली, इन्द्र के समान पराक्रमी, लक्ष्मण सहित उन राघव को देखकर कौन उनका सामना कर सकता है—जो वायु से उद्दीप्त जलती हुई अग्नि के समान हैं?"
Verse 67
सलक्ष्मणं राघवम् आजिमर्दनं; दिशागजं मत्तम् इव व्यवस्थितम् । सहेत को वानरमुख्य संयुगे; युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम् ॥
salakṣmaṇaṃ rāghavam ājimardanaṃ; diśāgajaṃ mattam iva vyavasthitam | saheta ko vānaramukhya saṃyuge; yugāntasūryapratimaṃ śarārciṣam
"Rāghava with Lakṣmaṇa, crusher of hosts, standing like a rutting elephant of the quarters—who, O chief of monkeys, could withstand him in battle, likened to the sun at the age's end, with arrows for flames?"
"हे वानरमुख्य! सेनाओं का मर्दन करने वाले, दिग्गज के समान मदमत्त होकर डटे हुए, युगान्त के सूर्य के समान, बाणों की ज्वालाओं वाले, लक्ष्मण सहित राघव का युद्ध में कौन सामना कर सकता है?"
Verse 68
स मे हरिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं पतिं; सयूथपं क्षिप्रम् इहोपपादय । चिराय रामं प्रति शोककर्शितां; कुरुष्व मां वानरमुख्य हर्षिताम् ॥
sa me hariśreṣṭha salakṣmaṇaṃ patiṃ; sayūthapaṃ kṣipram ihopapādaya | cirāya rāmaṃ prati śokakarśitāṃ; kuruṣva māṃ vānaramukhya harṣitām
"So bring to me quickly here, O best of monkeys, my husband with Lakṣmaṇa and the troop-leaders; and me, long worn with grief for Rāma, make joyful, O chief of monkeys."
"हे हरिश्रेष्ठ! हे वानरमुख्य! मेरे उन पति को लक्ष्मण और यूथपतियों सहित शीघ्र यहाँ ले आओ; और चिरकाल से राम के लिए शोक से क्षीण मुझे हर्षित कर दो।"