Sarga 34
Sundara Kanda
45 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
भूय एव महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात् ॥
bhūya eva mahātejā hanūmān mārutātmajaḥ | abravīt praśritaṃ vākyaṃ sītāpratyayakāraṇāt
Once more the mighty Hanumān, son of the Wind, spoke modest words, to bring conviction to Sītā:
एक बार फिर महातेजस्वी पवनपुत्र हनुमान ने सीता को विश्वास दिलाने के लिए विनम्र वचन कहे:
Verse 2
वानरो ऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः । रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्य् अङ्गुलीयकम् । समाश्वसिहि भद्रं ते क्षीणदुःखफला ह्य् असि ॥
vānaro 'haṃ mahābhāge dūto rāmasya dhīmataḥ | rāmanāmāṅkitaṃ cedaṃ paśya devy aṅgulīyakam | samāśvasihi bhadraṃ te kṣīṇaduḥkhaphalā hy asi
"A monkey am I, O greatly blessed one, the messenger of wise Rāma. Behold, O lady, this signet-ring marked with Rāma's name. Take comfort; blessings on you; the fruit of your sorrow is now spent."
"हे महाभागे! मैं वानर हूँ, बुद्धिमान राम का दूत। हे देवि! राम के नाम से अंकित यह अँगूठी देखो। आश्वस्त हो जाओ; तुम्हारा कल्याण हो; अब तुम्हारे दुःख का फल समाप्त हो चुका है।"
Verse 3
गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः करविभूषणम् । भर्तारम् इव संप्राप्ता जानकी मुदिताभवत् ॥
gṛhītvā prekṣamāṇā sā bhartuḥ karavibhūṣaṇam | bhartāram iva saṃprāptā jānakī muditābhavat
Taking and gazing upon the hand-ornament of her husband, Jānakī became joyful, as though she had regained her husband himself.
अपने पति की उस हस्त-भूषा को लेकर उसे निहारती हुई जानकी मानो अपने पति को ही पुनः पाकर आनन्दित हो उठी।
Verse 4
चारु तद् वदनं तस्यास् ताम्रशुक्लायतेक्षणम् । बभूव प्रहर्षोदग्रं राहुमुक्त इवोडुराट् ॥
cāru tad vadanaṃ tasyās tāmraśuklāyatekṣaṇam | babhūva praharṣodagraṃ rāhumukta ivoḍurāṭ
That lovely face of hers, with its long eyes of coppery-white, grew bright with rapture, like the lord of stars released from Rāhu.
ताम्र-श्वेत लम्बे नेत्रों वाला उसका वह सुन्दर मुख राहु से मुक्त हुए चन्द्रमा के समान हर्ष से उल्लसित हो उठा।
Verse 5
ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुः संदेशहर्षिता । परितुट्षा प्रियं श्रुत्वा प्राशंसत महाकपिम् ॥
tataḥ sā hrīmatī bālā bhartuḥ saṃdeśaharṣitā | parituṭṣā priyaṃ śrutvā prāśaṃsata mahākapim
Then that bashful young woman, gladdened by her husband's message, well pleased and hearing dear news, praised the great monkey:
तब अपने पति के सन्देश से हर्षित वह लज्जाशील तरुणी, सन्तुष्ट होकर और प्रिय समाचार सुनकर, उस महान वानर की प्रशंसा करने लगी:
Verse 6
विक्रान्तस् त्वं समर्थस् त्वं प्राज्ञस् त्वं वानरोत्तम । येनेदं राक्षसपदं त्वयैकेन प्रधर्षितम् ॥
vikrāntas tvaṃ samarthas tvaṃ prājñas tvaṃ vānarottama | yenedaṃ rākṣasapadaṃ tvayaikena pradharṣitam
"Valiant are you, able are you, wise are you, O best of monkeys, by whom this abode of rākṣasas was assailed, by you alone."
"हे वानरश्रेष्ठ! तुम पराक्रमी हो, तुम समर्थ हो, तुम प्राज्ञ हो, जिसने अकेले ही इस राक्षसों के निवास पर आक्रमण कर दिया।"
Verse 7
शतयोजनविस्तीर्णः सागरो मकरालयः । विक्रमश्लाघनीयेन क्रमता गोष्पदीकृतः ॥
śatayojanavistīrṇaḥ sāgaro makarālayaḥ | vikramaślāghanīyena kramatā goṣpadīkṛtaḥ
"The ocean, a hundred yojanas wide, the home of sea-monsters, has been made like a cow's hoof-print by you, crossing with prowess worthy of praise."
"सौ योजन विस्तीर्ण, मगरमच्छों के निवास वाले समुद्र को तुमने प्रशंसनीय पराक्रम से लाँघकर गाय के खुर के चिह्न के समान (छोटा) कर दिया।"
Verse 8
न हि त्वां प्राकृतं मन्ये वनरं वनरर्षभ । यस्य ते नास्ति संत्रासो रावणान् नापि संभ्रमः ॥
na hi tvāṃ prākṛtaṃ manye vanaraṃ vanararṣabha | yasya te nāsti saṃtrāso rāvaṇān nāpi saṃbhramaḥ
"I do not think you an ordinary monkey, O bull among monkeys—you who have no fear of Rāvaṇa, nor any dismay."
"हे वानरश्रेष्ठ! मैं तुम्हें साधारण वानर नहीं मानती—तुम, जिसे रावण से न भय है और न घबराहट।"
Verse 9
अर्हसे च कपिश्रेष्ठ मया समभिभाषितुम् । यद्य् असि प्रेषितस् तेन रामेण विदितात्मना ॥
arhase ca kapiśreṣṭha mayā samabhibhāṣitum | yady asi preṣitas tena rāmeṇa viditātmanā
"And you are worthy, O best of monkeys, to be spoken with by me, if indeed you have been sent by that Rāma of knowing soul."
"और हे कपिश्रेष्ठ! यदि तुम वास्तव में उस आत्मज्ञानी राम द्वारा भेजे गए हो, तो तुम मेरे साथ वार्तालाप के योग्य हो।"
Verse 10
प्रेषयिष्यति दुर्धर्षो रामो न ह्य् अपरीक्षितम् । पराक्रमम् अविज्ञाय मत्सकाशं विशेषतः ॥
preṣayiṣyati durdharṣo rāmo na hy aparīkṣitam | parākramam avijñāya matsakāśaṃ viśeṣataḥ
"For the invincible Rāma would not send one untested, especially into my presence, without knowing his prowess."
"क्योंकि अजेय राम किसी अपरीक्षित को, उसके पराक्रम को जाने बिना, विशेषकर मेरे पास नहीं भेजेंगे।"
Verse 11
दिष्ट्या च कुशली रामो धर्मात्मा धर्मवत्सलः । लक्ष्मणश् च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥
diṣṭyā ca kuśalī rāmo dharmātmā dharmavatsalaḥ | lakṣmaṇaś ca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ
"And by good fortune Rāma is well—the righteous one, cherisher of dharma—and the mighty Lakṣmaṇa, increaser of Sumitrā's joy."
"और सौभाग्य से राम कुशल हैं—वे धर्मात्मा, धर्म के प्रेमी—और सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले महातेजस्वी लक्ष्मण भी।"
Verse 12
कुशली यदि काकुत्स्थः किं नु सागरमेखलाम् । महीं दहति कोपेन युगान्ताग्निर् इवोत्थितः ॥
kuśalī yadi kākutsthaḥ kiṃ nu sāgaramekhalām | mahīṃ dahati kopena yugāntāgnir ivotthitaḥ
"If Kākutstha is well, then why does he not burn the sea-girdled earth with his wrath, like the risen fire at the end of an age?"
Sītā wonders why Rāma, if well, has not yet unleashed his fury upon her captors.
"यदि काकुत्स्थ राम कुशल हैं, तो फिर वे युगान्त में उठी हुई अग्नि के समान अपने क्रोध से समुद्र से घिरी इस पृथ्वी को क्यों नहीं जला देते?"
Verse 13
अथ वा शक्तिमन्तौ तौ सुराणाम् अपि निग्रहे । ममैव तु न दुःखानाम् अस्ति मन्ये विपर्ययः ॥
atha vā śaktimantau tau surāṇām api nigrahe | mamaiva tu na duḥkhānām asti manye viparyayaḥ
"Or those two are mighty enough even to subdue the gods; yet of my sorrows, I think, there is no turning."
"अथवा वे दोनों देवताओं को भी वश में करने में समर्थ हैं; फिर भी मेरे दुःखों का, मुझे लगता है, कोई अन्त नहीं।"
Verse 14
कच्चिच् च व्यथते रामः कच्चिन् न परिपत्यते । उत्तराणि च कार्याणि कुरुते पुरुषोत्तमः ॥
kaccic ca vyathate rāmaḥ kaccin na paripatyate | uttarāṇi ca kāryāṇi kurute puruṣottamaḥ
"Is Rāma afflicted? Does he not fall into despair? And does that best of men perform the tasks that remain to be done?"
"क्या राम व्यथित हैं? क्या वे निराशा में नहीं डूब जाते? और क्या वे पुरुषोत्तम शेष रह गए कार्यों को करते हैं?"
Verse 15
कच्चिन् न दीनः संभ्रान्तः कार्येषु च न मुह्यति । कच्चिन् पुरुषकार्याणि कुरुते नृपतेः सुतः ॥
kaccin na dīnaḥ saṃbhrāntaḥ kāryeṣu ca na muhyati | kaccin puruṣakāryāṇi kurute nṛpateḥ sutaḥ
"Is the king's son not wretched, not bewildered, and does he not falter in his duties? Does he carry out a man's tasks?"
"क्या राजपुत्र दीन और घबराए हुए नहीं हैं, और कार्यों में विचलित नहीं होते? क्या वे पुरुषोचित कार्यों को सम्पन्न करते हैं?"
Verse 16
द्विविधं त्रिविधोपायम् उपायम् अपि सेवते । विजिगीषुः सुहृत् कच्चिन् मित्रेषु च परंतपः ॥
dvividhaṃ trividhopāyam upāyam api sevate | vijigīṣuḥ suhṛt kaccin mitreṣu ca paraṃtapaḥ
"Does he, desiring conquest, resort to the means of two and three kinds? And is that scorcher of foes a true friend to his friends?"
A reference to the classical royal 'means' (upāyas) and policies of statecraft.
"क्या विजय की कामना करते हुए वे दो और तीन प्रकार के उपायों का प्रयोग करते हैं? और क्या वे शत्रुओं को सन्तप्त करने वाले अपने मित्रों के सच्चे सुहृद हैं?"
Verse 17
कच्चिन् मित्राणि लभते मित्रैश् चाप्य् अभिगम्यते । कच्चित् कल्याणमित्रश् च मित्रैश् चापि पुरस्कृतः ॥
kaccin mitrāṇi labhate mitraiś cāpy abhigamyate | kaccit kalyāṇamitraś ca mitraiś cāpi puraskṛtaḥ
"Does he win friends, and is he approached by friends? Has he worthy friends, and is he honored by his friends?"
"क्या वे मित्र बनाते हैं, और क्या मित्र उनके पास आते हैं? क्या उनके कल्याणकारी मित्र हैं, और क्या मित्र उनका सम्मान करते हैं?"
Verse 18
कच्चिद् आशास्ति देवानां प्रसादं पार्थिवात्मजः । कच्चित् पुरुषकारं च दैवं च प्रतिपद्यते ॥
kaccid āśāsti devānāṃ prasādaṃ pārthivātmajaḥ | kaccit puruṣakāraṃ ca daivaṃ ca pratipadyate
"Does the king's son pray for the favor of the gods? And does he rely upon both human effort and destiny?"
"क्या राजपुत्र देवताओं की कृपा की प्रार्थना करते हैं? और क्या वे पुरुषार्थ तथा दैव दोनों पर भरोसा रखते हैं?"
Verse 19
कच्चिन् न विगतस्नेहो विवासान् मयि राघवः । कच्चिन् मां व्यसनाद् अस्मान् मोक्षयिष्यति वानरः ॥
kaccin na vigatasneho vivāsān mayi rāghavaḥ | kaccin māṃ vyasanād asmān mokṣayiṣyati vānaraḥ
"Has Rāghava's love for me not vanished through my banishment? Will the monkey free me from this calamity?"
'vānara' here seems a slip for Rāghava; Sītā asks whether Rāma will rescue her—or whether the monkey will carry him to her.
"क्या मेरे निर्वासन के कारण मुझ पर राघव का स्नेह जाता नहीं रहा है? क्या वह वानर मुझे इस विपत्ति से मुक्त कराएगा?"
Verse 20
सुखानाम् उचितो नित्यम् असुखानाम् अनूचितः । दुःखम् उत्तरम् आसाद्य कच्चिद् रामो न सीदति ॥
sukhānām ucito nityam asukhānām anūcitaḥ | duḥkham uttaram āsādya kaccid rāmo na sīdati
"Ever used to pleasures, unused to hardships—meeting with this grief in turn, does Rāma not sink?"
"सदा सुखों के योग्य और दुःखों के अनभ्यस्त—बदले में इस दुःख को पाकर क्या राम विषाद में नहीं डूबते?"
Verse 21
कौसल्यायास् तथा कच्चित् सुमित्रायास् तथैव च । अभीक्ष्णं श्रूयते कच्चित् कुशलं भरतस्य च ॥
kausalyāyās tathā kaccit sumitrāyās tathaiva ca | abhīkṣṇaṃ śrūyate kaccit kuśalaṃ bharatasya ca
"And is the welfare of Kausalyā, and likewise of Sumitrā, and of Bharata, heard of often?"
"और क्या कौसल्या की, उसी प्रकार सुमित्रा की, तथा भरत की कुशल बारंबार सुनी जाती है?"
Verse 22
मन्निमित्तेन मानार्हः कच्चिच् छोकेन राघवः । कच्चिन् नान्यमना रामः कच्चिन् मां तारयिष्यति ॥
mannimittena mānārhaḥ kaccic chokena rāghavaḥ | kaccin nānyamanā rāmaḥ kaccin māṃ tārayiṣyati
"Is the honored Rāghava consumed with grief on my account? Is Rāma's mind not set upon another? Will he deliver me?"
"क्या सम्मान के योग्य राघव मेरे कारण शोक से सन्तप्त हैं? क्या राम का मन किसी अन्य में नहीं लगा है? क्या वे मुझे (इस संकट से) तार लेंगे?"
Verse 23
कच्चिद् अक्षाउहिणीं भीमां भरतो भ्रातृवत्सलः । ध्वजिनीं मन्त्रिभिर् गुप्तां प्रेषयिष्यति मत्कृते ॥
kaccid akṣāuhiṇīṃ bhīmāṃ bharato bhrātṛvatsalaḥ | dhvajinīṃ mantribhir guptāṃ preṣayiṣyati matkṛte
"Will Bharata, loving his brother, send a dreadful army, a bannered host guarded by ministers, for my sake?"
"क्या भाई के प्रति वात्सल्य रखने वाले भरत मेरे लिए मन्त्रियों द्वारा रक्षित, ध्वजाओं से युक्त एक भयंकर अक्षौहिणी सेना भेजेंगे?"
Verse 24
वानराधिपतिः श्रीमान् सुग्रीवः कच्चिद् एष्यति । मत्कृते हरिभिर् वीरैर् वृतो दन्तनखायुधैः ॥
vānarādhipatiḥ śrīmān sugrīvaḥ kaccid eṣyati | matkṛte haribhir vīrair vṛto dantanakhāyudhaiḥ
"Will the glorious Sugrīva, lord of monkeys, come for my sake, surrounded by valiant monkeys whose weapons are teeth and claws?"
"क्या श्रीमान वानराधिपति सुग्रीव मेरे लिए दाँत और नखों को आयुध बनाने वाले पराक्रमी वानरों से घिरकर आएँगे?"
Verse 25
कच्चिच् च लक्ष्मणः शूरः सुमित्रानन्दवर्धनः । अस्त्रविच् छरजालेन राक्षसान् विधमिष्यति ॥
kaccic ca lakṣmaṇaḥ śūraḥ sumitrānandavardhanaḥ | astravic charajālena rākṣasān vidhamiṣyati
"And will the heroic Lakṣmaṇa, increaser of Sumitrā's joy, versed in missiles, blast the rākṣasas with his net of arrows?"
"और क्या सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले शूरवीर, अस्त्रवेत्ता लक्ष्मण अपने बाण-समूह से राक्षसों का संहार करेंगे?"
Verse 26
रौद्रेण कच्चिद् अस्त्रेण रामेण निहतं रणे । द्रक्ष्याम्य् अल्पेन कालेन रावणं ससुहृज्जनम् ॥
raudreṇa kaccid astreṇa rāmeṇa nihataṃ raṇe | drakṣyāmy alpena kālena rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam
"Shall I see Rāvaṇa, together with his well-wishers, slain in battle in a short time by Rāma with his dreadful weapon?"
"क्या मैं थोड़े ही समय में रावण को, उसके हितैषी जनों सहित, राम द्वारा भयंकर अस्त्र से युद्ध में मारा गया देखूँगी?"
Verse 27
कच्चिन् न तद् धेमसमानवर्णं; तस्याननं पद्मसमानगन्धि । मया विना शुष्यति शोकदीनं; जलक्षये पद्मम् इवातपेन ॥
kaccin na tad dhemasamānavarṇaṃ; tasyānanaṃ padmasamānagandhi | mayā vinā śuṣyati śokadīnaṃ; jalakṣaye padmam ivātapena
"That face of his, golden in hue, fragrant as a lotus—does it not wither, wretched with grief, without me, like a lotus parched by heat when the water dries?"
"स्वर्ण के समान वर्ण वाला, कमल के समान सुगन्धित उनका वह मुख, मेरे बिना शोक से दीन होकर, क्या वैसे ही नहीं मुरझा रहा जैसे जल सूखने पर धूप से कमल?"
Verse 28
धर्मापदेशात् त्यजतश् च राज्यां; मां चाप्य् अरण्यं नयतः पदातिम् । नासीद् व्यथा यस्य न भीर् न शोकः; कच्चित् स धैर्यं हृदये करोति ॥
dharmāpadeśāt tyajataś ca rājyāṃ; māṃ cāpy araṇyaṃ nayataḥ padātim | nāsīd vyathā yasya na bhīr na śokaḥ; kaccit sa dhairyaṃ hṛdaye karoti
"He who, forsaking the kingdom for the sake of dharma, and leading me too on foot into the forest, felt no pang, no fear, no grief—does he keep firmness in his heart?"
"जिसने धर्म के निर्देश से राज्य त्यागते हुए और मुझे भी पैदल वन में ले जाते हुए न व्यथा अनुभव की, न भय, न शोक—क्या वे अपने हृदय में वह धैर्य बनाए हुए हैं?"
Verse 29
न चास्य माता न पिता न चान्यः; स्नेहाद् विशिष्टो ऽस्ति मया समो वा । तावद् ध्य् अहं दूतजिजीविषेयं; यावत् प्रवृत्तिं शृणुयां प्रियस्य ॥
na cāsya mātā na pitā na cānyaḥ; snehād viśiṣṭo 'sti mayā samo vā | tāvad dhy ahaṃ dūtajijīviṣeyaṃ; yāvat pravṛttiṃ śṛṇuyāṃ priyasya
"Neither his mother nor his father nor any other is dearer in love than I, or my equal. So long shall I desire to live, O messenger, as I hear news of my beloved."
"न उनकी माता, न पिता, न कोई अन्य स्नेह में मुझसे बढ़कर या मेरे समान है। हे दूत! तब तक ही मैं जीवित रहना चाहूँगी जब तक अपने प्रिय का समाचार सुनती रहूँगी।"
Verse 30
इतीव देवी वचनं महार्थं; तं वानरेन्द्रं मधुरार्थम् उक्त्वा । श्रोतुं पुनस् तस्य वचो ऽभिरामं; रामार्थयुक्तं विरराम रामा ॥
itīva devī vacanaṃ mahārthaṃ; taṃ vānarendraṃ madhurārtham uktvā | śrotuṃ punas tasya vaco 'bhirāmaṃ; rāmārthayuktaṃ virarāma rāmā
Thus the lady, having spoken to that lord of monkeys words of deep meaning and sweet import, ceased—that fair one—longing to hear again his pleasing speech, full of Rāma's concern.
इस प्रकार उस वानरेन्द्र से महान अर्थ वाले और मधुर आशय वाले वचन कहकर, राम के विषय से युक्त उसकी मनोहर वाणी को फिर से सुनने की अभिलाषा से वह सुन्दरी देवी चुप हो गई।
Verse 31
सीताया वचनं श्रुत्वा मारुतिर् भीमविक्रमः । शिरस्य् अञ्जलिम् आधाय वाक्यम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā mārutir bhīmavikramaḥ | śirasy añjalim ādhāya vākyam uttaram abravīt
Hearing Sītā's words, Māruti of dreadful valor, placing his joined palms upon his head, spoke in reply:
सीता के वचन सुनकर भयंकर पराक्रमी पवनपुत्र ने अपने सिर पर हाथ जोड़कर उत्तर में यह वचन कहा:
Verse 32
न त्वाम् इहस्थां जानीते रामः कमललोचनः । श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रम् एष्यति राघवः ॥
na tvām ihasthāṃ jānīte rāmaḥ kamalalocanaḥ | śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣipram eṣyati rāghavaḥ
"Lotus-eyed Rāma does not know that you are here; but the moment he hears my word, Rāghava will come swiftly."
"कमलनयन राम यह नहीं जानते कि आप यहाँ हैं; किन्तु मेरा वचन सुनते ही राघव शीघ्र आ जाएँगे।"
Verse 33
चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यृष्कगणसंकुलाम् । विष्टम्भयित्वा बाणौघैर् अक्षोभ्यं वरुणालयम् । करिष्यति पुरीं लङ्कां काकुत्स्थः शान्तराक्षसाम् ॥
camūṃ prakarṣan mahatīṃ haryṛṣkagaṇasaṃkulām | viṣṭambhayitvā bāṇaughair akṣobhyaṃ varuṇālayam | kariṣyati purīṃ laṅkāṃ kākutsthaḥ śāntarākṣasām
"Leading forth a great army thronged with hosts of monkeys and bears, staying with floods of arrows the unshakable abode of Varuṇa (the ocean), Kākutstha will make the city of Laṅkā empty of rākṣasas."
"वानरों और रीछों के समूहों से भरी एक विशाल सेना को आगे ले चलते हुए, बाणों के समूह से वरुण के अक्षोभ्य निवास (समुद्र) को रोककर, काकुत्स्थ राम लंका नगरी को राक्षसों से रहित कर देंगे।"
Verse 34
तत्र यद्य् अन्तरा मृत्युर् यदि देवाः सहासुराः । स्थास्यन्ति पथि रामस्य स तान् अपि वधिष्यति ॥
tatra yady antarā mṛtyur yadi devāḥ sahāsurāḥ | sthāsyanti pathi rāmasya sa tān api vadhiṣyati
"And if in that path Death, or the gods together with the demons, should stand in Rāma's way, he will slay even them."
"और वहाँ यदि बीच में साक्षात् मृत्यु, अथवा असुरों सहित देवता भी राम के मार्ग में खड़े हों, तो वे उन्हें भी मार डालेंगे।"
Verse 35
तवादर्शनजेनार्ये शोकेन स परिप्लुतः । न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥
tavādarśanajenārye śokena sa pariplutaḥ | na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ
"Overwhelmed with grief born of not seeing you, O noble lady, Rāma finds no peace, like an elephant tormented by a lion."
"हे आर्ये! आपको न देख पाने से उत्पन्न शोक में डूबे हुए राम वैसे ही शान्ति नहीं पाते जैसे सिंह से सताया हुआ हाथी।"
Verse 36
दर्दरेण च ते देवि शपे मूलफलेन च । मलयेन च विन्ध्येन मेरुणा मन्दरेण च ॥
dardareṇa ca te devi śape mūlaphalena ca | malayena ca vindhyena meruṇā mandareṇa ca
"I swear to you, O lady, by Mount Dardara and by root and fruit, by Malaya and Vindhya, by Meru and Mandara—"
"हे देवि! मैं आपसे दर्दर पर्वत की, और कन्द-मूल-फल की, मलय और विन्ध्य की, मेरु और मन्दर की शपथ खाकर कहता हूँ—"
Verse 37
यथा सुनयनं वल्गु बिम्बौष्ठं चारुकुण्डलम् । मुखं द्रक्ष्यसि रामस्य पूर्णचन्द्रम् इवोदितम् ॥
yathā sunayanaṃ valgu bimbauṣṭhaṃ cārukuṇḍalam | mukhaṃ drakṣyasi rāmasya pūrṇacandram ivoditam
"that you shall surely see Rāma's face, fair-eyed, lovely, with bimba-red lips and beautiful earrings, like the risen full moon."
"कि आप राम का वह मुख अवश्य देखेंगी—सुन्दर नेत्रों वाला, मनोहर, बिम्ब के समान लाल ओठों वाला, सुन्दर कुण्डलों वाला, उदित पूर्ण चन्द्रमा के समान।"
Verse 38
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि वैदेहि रामं प्रस्रवणे गिरौ । शतक्रतुम् इवासीनं नाकपृष्ठस्य मूर्धनि ॥
kṣipraṃ drakṣyasi vaidehi rāmaṃ prasravaṇe girau | śatakratum ivāsīnaṃ nākapṛṣṭhasya mūrdhani
"Soon, O Vaidehī, you shall see Rāma upon the Prasravaṇa mountain, seated like Indra of the hundred rites upon the summit of heaven's vault."
"हे वैदेहि! आप शीघ्र ही राम को प्रस्रवण पर्वत पर देखेंगी, जो स्वर्ग के शिखर पर बैठे सौ यज्ञ करने वाले इन्द्र के समान विराजमान होंगे।"
Verse 39
न मांसं राघवो भुङ्क्ते न चापि मधुसेवते । वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तम् अश्नाति पञ्चमम् ॥
na māṃsaṃ rāghavo bhuṅkte na cāpi madhusevate | vanyaṃ suvihitaṃ nityaṃ bhaktam aśnāti pañcamam
"Rāghava eats no flesh, nor does he take honey; ever he eats only the well-prepared forest fare, the fifth-hour meal."
'The fifth meal' indicates he eats but once, abstemiously, as an ascetic.
"राघव न मांस खाते हैं, न मधु का सेवन करते हैं; वे सदा केवल भली-भाँति तैयार वन्य आहार, पाँचवें प्रहर का भोजन ही ग्रहण करते हैं।"
Verse 40
नैव दंशान् न मशकान् न कीटान् न सरीसृपान् । राघवो ऽपनयेद् गत्रात् त्वद्गतेनान्तरात्मना ॥
naiva daṃśān na maśakān na kīṭān na sarīsṛpān | rāghavo 'panayed gatrāt tvadgatenāntarātmanā
"Rāghava does not even brush the gadflies, mosquitoes, insects, or creeping things from his body, his inner self being wholly gone to you."
"राघव अपने शरीर से डाँस, मच्छर, कीड़े या रेंगने वाले जन्तुओं को भी नहीं हटाते, क्योंकि उनका अन्तरात्मा पूर्णतः आप में ही लगा हुआ है।"
Verse 41
नित्यं ध्यानपरो रामो नित्यं शोकपरायणः । नान्यच् चिन्तयते किं चित् स तु कामवशं गतः ॥
nityaṃ dhyānaparo rāmo nityaṃ śokaparāyaṇaḥ | nānyac cintayate kiṃ cit sa tu kāmavaśaṃ gataḥ
"Ever absorbed in meditation, ever given over to grief, Rāma thinks of nothing else; he has fallen under the sway of longing."
"सदा ध्यान में निमग्न, सदा शोक में डूबे राम और किसी बात का चिन्तन नहीं करते; वे तो (आपकी) अभिलाषा के वश में पड़े हुए हैं।"
Verse 42
अनिद्रः सततं रामः सुप्तो ऽपि च नरोत्तमः । सीतेति मधुरां वाणीं व्याहरन् प्रतिबुध्यते ॥
anidraḥ satataṃ rāmaḥ supto 'pi ca narottamaḥ | sīteti madhurāṃ vāṇīṃ vyāharan pratibudhyate
"Ever sleepless is Rāma; and even when that best of men sleeps, he wakes uttering the sweet word 'Sītā.'"
"राम सदा निद्रारहित रहते हैं; और वे नरश्रेष्ठ सोते हुए भी 'सीता' यह मधुर वचन उच्चारते हुए जाग उठते हैं।"
Verse 43
दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा यच् चान्यत् स्त्रीमनोहरम् । बहुशो हा प्रियेत्य् एवं श्वसंस् त्वाम् अभिभाषते ॥
dṛṣṭvā phalaṃ vā puṣpaṃ vā yac cānyat strīmanoharam | bahuśo hā priyety evaṃ śvasaṃs tvām abhibhāṣate
"Seeing a fruit or a flower, or whatever else charms women, sighing again and again, 'Ah, beloved!'—thus he speaks to you."
"कोई फल या पुष्प, अथवा स्त्रियों के मन को मोहने वाली कोई अन्य वस्तु देखकर, बार-बार 'हा प्रिये!' ऐसा कहते हुए, आहें भरते हुए वे आप ही को सम्बोधित करते हैं।"
Verse 44
स देवि नित्यं परितप्यमानस्; त्वाम् एव सीतेत्य् अभिभाषमाणः । धृतव्रतो राजसुतो महात्मा; तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः ॥
sa devi nityaṃ paritapyamānas; tvām eva sītety abhibhāṣamāṇaḥ | dhṛtavrato rājasuto mahātmā; tavaiva lābhāya kṛtaprayatnaḥ
"That great-souled prince, O lady, ever tormented, uttering ever 'Sītā, Sītā,' firm in his vow, strives for your recovery alone."
"हे देवि! वे महात्मा राजपुत्र सदा सन्तप्त रहते, सदा 'सीता, सीता' कहते हुए, अपने व्रत में दृढ़ रहकर, केवल आपकी ही प्राप्ति के लिए प्रयत्न कर रहे हैं।"
Verse 45
सा रामसंकीर्तनवीतशोका; रामस्य शोकेन समानशोका । शरन्मुखेनाम्बुदशेषचन्द्रा; निशेव वैदेहसुता बभूव ॥
sā rāmasaṃkīrtanavītaśokā; rāmasya śokena samānaśokā | śaranmukhenāmbudaśeṣacandrā; niśeva vaidehasutā babhūva
Her grief gone at the mention of Rāma, yet grieving with the same grief as Rāma's, the daughter of Videha became like the night at autumn's onset, with the moon amid lingering clouds.
राम के कीर्तन से जिसका शोक दूर हो गया, फिर भी राम के शोक के समान शोक से युक्त, वह विदेहपुत्री शरद् के आरम्भ की उस रात्रि के समान हो गई जिसमें चन्द्रमा शेष बचे मेघों के बीच हो।