Sarga 32
Sundara Kanda
39 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तस्यास् तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान् हरियूथपः । दुःखाद् दुःखाभिभूतायाः सान्तम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥
tasyās tadvacanaṃ śrutvā hanūmān hariyūthapaḥ | duḥkhād duḥkhābhibhūtāyāḥ sāntam uttaram abravīt
Hearing those words of hers, Hanumān, leader of the monkey troops, replied with soothing words to her who was oppressed by grief upon grief:
उसके वे वचन सुनकर वानरयूथपति हनुमान ने दुःख पर दुःख से व्याकुल उस देवी को सान्त्वनापूर्ण उत्तर दिया:
Verse 2
अहं रामस्य संदेशाद् देवि दूतस् तवागतः । वैदेहि कुशली रामस् त्वां च कौशलम् अब्रवीत् ॥
ahaṃ rāmasya saṃdeśād devi dūtas tavāgataḥ | vaidehi kuśalī rāmas tvāṃ ca kauśalam abravīt
"I am come, O lady, as a messenger to you by the command of Rāma. O Vaidehī, Rāma is well, and he has asked after your welfare."
"हे देवि! मैं राम के आदेश से आपके पास दूत बनकर आया हूँ। हे वैदेहि! राम कुशल हैं और उन्होंने आपकी कुशल पूछी है।"
Verse 3
यो ब्राह्मम् अस्त्रं वेदांश् च वेद वेदविदां वरः । स त्वां दाशरथी रामो देवि कौशलम् अब्रवीत् ॥
yo brāhmam astraṃ vedāṃś ca veda vedavidāṃ varaḥ | sa tvāṃ dāśarathī rāmo devi kauśalam abravīt
"He who knows the Brahmā weapon and the Vedas, the best of those versed in the Veda—that Rāma, son of Daśaratha, has asked after your welfare, O lady."
"जो ब्रह्मास्त्र और वेदों के ज्ञाता, वेदवेत्ताओं में श्रेष्ठ हैं—उन्हीं दशरथनन्दन राम ने, हे देवि, आपकी कुशल पूछी है।"
Verse 4
लक्ष्मणश् च महातेजा भर्तुस् ते ऽनुचरः प्रियः । कृतवाञ् शोकसंतप्तः शिरसा ते ऽभिवादनम् ॥
lakṣmaṇaś ca mahātejā bhartus te 'nucaraḥ priyaḥ | kṛtavāñ śokasaṃtaptaḥ śirasā te 'bhivādanam
"And the mighty Lakṣmaṇa, the dear follower of your husband, consumed with grief, has made obeisance to you with his head."
"और आपके पति के प्रिय अनुचर महातेजस्वी लक्ष्मण ने भी शोक से सन्तप्त होकर आपको सिर झुकाकर प्रणाम किया है।"
Verse 5
सा तयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः । प्रीतिसंहृष्टसर्वाङ्गी हनूमान्तम् अथाब्रवीत् ॥
sā tayoḥ kuśalaṃ devī niśamya narasiṃhayoḥ | prītisaṃhṛṣṭasarvāṅgī hanūmāntam athābravīt
Hearing of the welfare of those two lions among men, the lady, all her limbs thrilled with joy, then said to Hanumān:
उन दोनों नरसिंहों की कुशल सुनकर, हर्ष से जिसके समस्त अंग रोमांचित हो उठे, उस देवी ने तब हनुमान से कहा:
Verse 6
कल्याणी बत गथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे । एहि जीवन्तम् आनदो नरं वर्षशताद् अपि ॥
kalyāṇī bata gatheyaṃ laukikī pratibhāti me | ehi jīvantam ānado naraṃ varṣaśatād api
"How true to me now seems this worldly saying: 'Joy comes at last, though after a hundred years, to the man who still lives!'"
The proverb: a man who lives long enough will meet with happiness in the end.
"अब मुझे यह लौकिक कहावत कितनी सत्य प्रतीत होती है: 'सौ वर्ष बाद ही सही, जीवित रहने वाले मनुष्य के पास अन्ततः आनन्द आ ही जाता है!'"
Verse 7
तयोः समागमे तस्मिन् प्रीतिर् उत्पादिताद्भुता । परस्परेण चालापं विश्वस्तौ तौ प्रचक्रतुः ॥
tayoḥ samāgame tasmin prītir utpāditādbhutā | paraspareṇa cālāpaṃ viśvastau tau pracakratuḥ
At that meeting of theirs a wondrous joy arose, and, trusting one another, the two began to converse.
उन दोनों के उस मिलन में एक अद्भुत प्रीति उत्पन्न हुई, और परस्पर विश्वास कर वे दोनों बातचीत करने लगे।
Verse 8
तस्यास् तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान् हरियूथपः । सीतायाः शोकदीनायाः समीपम् उपचक्रमे ॥
tasyās tadvacanaṃ śrutvā hanūmān hariyūthapaḥ | sītāyāḥ śokadīnāyāḥ samīpam upacakrame
Hearing those words of hers, Hanumān, leader of the monkey troops, drew near to Sītā, wretched with grief.
उसके वे वचन सुनकर वानरयूथपति हनुमान शोक से दीन सीता के समीप आने लगे।
Verse 9
यथा यथा समीपं स हनूमान् उपसर्पति । तथा तथा रावणं सा तं सीता परिशङ्कते ॥
yathā yathā samīpaṃ sa hanūmān upasarpati | tathā tathā rāvaṇaṃ sā taṃ sītā pariśaṅkate
But the nearer Hanumān crept, the more did Sītā suspect him to be Rāvaṇa.
हनुमान ज्यों-ज्यों समीप सरकते गए, त्यों-त्यों सीता को उनके रावण होने की आशंका होती गई।
Verse 10
अहो धिग् धिक् कृतम् इदं कथितं हि यद् अस्य मे । रूपान्तरम् उपागम्य स एवायं हि रावणः ॥
aho dhig dhik kṛtam idaṃ kathitaṃ hi yad asya me | rūpāntaram upāgamya sa evāyaṃ hi rāvaṇaḥ
"Alas, fie, fie upon this! What I have told him! For this is surely Rāvaṇa himself, come in another form."
"हाय, धिक्कार है, धिक्कार है! मैंने इससे यह क्या कह दिया! क्योंकि यह तो निश्चय ही दूसरा रूप धारण करके आया हुआ स्वयं रावण ही है।"
Verse 11
ताम् अशोकस्य शाखां सा विमुक्त्वा शोककर्शिता । तस्याम् एवानवद्याङ्गी धरण्यां समुपाविशत् ॥
tām aśokasya śākhāṃ sā vimuktvā śokakarśitā | tasyām evānavadyāṅgī dharaṇyāṃ samupāviśat
Letting go that branch of the aśoka, worn with grief, that faultless-limbed lady sat down upon the ground beneath it.
शोक से क्षीण वह निर्दोष अंगों वाली देवी अशोक की उस शाखा को छोड़कर उसी के नीचे धरती पर बैठ गई।
Verse 12
अवन्दत महाबाहुस् ततस् तां जनकात्मजाम् । सा चैनं भयवित्रस्ता भूयो नैवाभ्युदैक्षत ॥
avandata mahābāhus tatas tāṃ janakātmajām | sā cainaṃ bhayavitrastā bhūyo naivābhyudaikṣata
Then the long-armed one bowed to that daughter of Janaka; but she, seized with fear, no longer looked up at him.
तब उस महाबाहु ने उस जनकपुत्री को प्रणाम किया; किन्तु भय से त्रस्त वह अब उसकी ओर ऊपर उठकर देखती भी नहीं थी।
Verse 13
तं दृष्ट्वा वन्दमानं तु सीता शशिनिभानना । अब्रवीद् दीर्घम् उच्छ्वस्य वानरं मधुरस्वरा ॥
taṃ dṛṣṭvā vandamānaṃ tu sītā śaśinibhānanā | abravīd dīrgham ucchvasya vānaraṃ madhurasvarā
Seeing him bowing, Sītā of moon-like face, drawing a long sigh, said to the monkey in a sweet voice:
उसे प्रणाम करते देख चन्द्रमा के समान मुख वाली सीता ने लम्बी साँस भरकर मधुर स्वर में उस वानर से कहा:
Verse 14
मायां प्रविष्टो मायावी यदि त्वं रावणः स्वयम् । उत्पादयसि मे भूयः संतापं तन् न शोभनम् ॥
māyāṃ praviṣṭo māyāvī yadi tvaṃ rāvaṇaḥ svayam | utpādayasi me bhūyaḥ saṃtāpaṃ tan na śobhanam
"If you, the deceiver Rāvaṇa himself, have entered into an illusion and work upon me yet more torment, that is not well done."
"यदि तुम माया रचने वाले स्वयं रावण ही माया में प्रविष्ट होकर मुझे और अधिक सन्ताप पहुँचा रहे हो, तो यह अच्छा नहीं है।"
Verse 15
स्वं परित्यज्य रूपं यः परिव्राजकरूपधृत् । जनस्थाने मया दृष्टस् त्वं स एवासि रावणः ॥
svaṃ parityajya rūpaṃ yaḥ parivrājakarūpadhṛt | janasthāne mayā dṛṣṭas tvaṃ sa evāsi rāvaṇaḥ
"You who, forsaking your own form and taking the shape of a wandering mendicant, were seen by me at Janasthāna—you are that same Rāvaṇa."
"जो अपना रूप त्यागकर परिव्राजक का वेश धारण किए हुए जनस्थान में मेरे द्वारा देखा गया था—तुम वही रावण हो।"
Verse 16
उपवासकृशां दीनां कामरूप निशाचर । संतापयसि मां भूयः संतापं तन् न शोभनम् ॥
upavāsakṛśāṃ dīnāṃ kāmarūpa niśācara | saṃtāpayasi māṃ bhūyaḥ saṃtāpaṃ tan na śobhanam
"Me, wasted with fasting, wretched—O you who take any form, you night-roamer—you torment yet again; and that torment is not well done."
"हे इच्छानुसार रूप धारण करने वाले निशाचर! उपवास से कृश और दीन मुझे तुम फिर से सन्ताप दे रहे हो; और यह सन्ताप देना अच्छा नहीं है।"
Verse 17
यदि रामस्य दूतस् त्वम् आगतो भद्रम् अस्तु ते । पृच्छामि त्वां हरिश्रेष्ठ प्रिया राम कथा हि मे ॥
yadi rāmasya dūtas tvam āgato bhadram astu te | pṛcchāmi tvāṃ hariśreṣṭha priyā rāma kathā hi me
"But if you are come as Rāma's messenger, then blessings on you. I ask you, best of monkeys, for the tale of Rāma is dear to me."
"किन्तु यदि तुम राम के दूत बनकर आए हो, तो तुम्हारा कल्याण हो। हे हरिश्रेष्ठ! मैं तुमसे पूछती हूँ, क्योंकि राम की कथा मुझे प्रिय है।"
Verse 18
गुणान् रामस्य कथय प्रियस्य मम वानर । चित्तं हरसि मे सौम्य नदीकूलं यथा रयः ॥
guṇān rāmasya kathaya priyasya mama vānara | cittaṃ harasi me saumya nadīkūlaṃ yathā rayaḥ
"Tell me the virtues of Rāma, my beloved, O monkey. You steal my heart, gentle one, as the current steals away a riverbank."
"हे वानर! मेरे प्रिय राम के गुणों का वर्णन करो। हे सौम्य! तुम मेरे चित्त को वैसे ही हर रहे हो जैसे धारा नदी के तट को हर ले जाती है।"
Verse 19
अहो स्वप्नस्य सुखता याहम् एवं चिराहृता । प्रेषितं नाम पश्यामि राघवेण वनौकसं ॥
aho svapnasya sukhatā yāham evaṃ cirāhṛtā | preṣitaṃ nāma paśyāmi rāghaveṇa vanaukasaṃ
"Ah, the sweetness of a dream—that I, so long carried off, behold one sent to me by Rāghava, a forest-dweller!"
"अहो, स्वप्न की कैसी सुखद बात है कि इतने समय से हरी हुई मैं राघव द्वारा भेजे गए एक वनवासी को अपने सामने देख रही हूँ!"
Verse 20
स्वप्ने ऽपि यद्य् अहं वीरं राघवं सहलक्ष्मणम् । पश्येयं नावसीदेयं स्वप्नो ऽपि मम मत्सरी ॥
svapne 'pi yady ahaṃ vīraṃ rāghavaṃ sahalakṣmaṇam | paśyeyaṃ nāvasīdeyaṃ svapno 'pi mama matsarī
"If even in a dream I could see the hero Rāghava together with Lakṣmaṇa, I should not sink down. Yet even a dream grudges me this."
"यदि स्वप्न में भी मैं वीर राघव को लक्ष्मण सहित देख पाती, तो मैं इस प्रकार विषाद में न डूबती। किन्तु स्वप्न भी मुझसे ईर्ष्या करता है।"
Verse 21
नाहं स्वप्नम् इमं मन्ये स्वप्ने दृष्ट्वा हि वानरम् । न शक्यो ऽभ्युदयः प्राप्तुं प्राप्तश् चाभ्युदयो मम ॥
nāhaṃ svapnam imaṃ manye svapne dṛṣṭvā hi vānaram | na śakyo 'bhyudayaḥ prāptuṃ prāptaś cābhyudayo mama
"Yet I do not think this is a dream; for having seen a monkey in a dream, one cannot attain good fortune—and good fortune has come to me."
By the dream-lore, seeing a monkey portends no blessing; Sītā reasons that since this brings her joy, it must be no dream.
"फिर भी मैं इसे स्वप्न नहीं मानती; क्योंकि स्वप्न में वानर देखने पर अभ्युदय प्राप्त नहीं हो सकता—और मुझे तो अभ्युदय प्राप्त हुआ है।"
Verse 22
किं नु स्याच् चित्तमोहो ऽयं भवेद् वातगतिस् त्व् इयम् । उन्मादजो विकारो वा स्याद् इयं मृगतृष्णिका ॥
kiṃ nu syāc cittamoho 'yaṃ bhaved vātagatis tv iyam | unmādajo vikāro vā syād iyaṃ mṛgatṛṣṇikā
"Can this be a delusion of the mind? Or a disorder born of the wind? Or a derangement born of madness? Or is this a mirage?"
"कहीं यह चित्त का भ्रम तो नहीं? अथवा वायु-विकार से उत्पन्न कोई रोग? या उन्माद से उत्पन्न कोई विकार? या यह कोई मृगतृष्णा है?"
Verse 23
अथ वा नायम् उन्मादो मोहो ऽप्य् उन्मादलक्ष्मणः । संबुध्ये चाहम् आत्मानम् इमं चापि वनौकसं ॥
atha vā nāyam unmādo moho 'py unmādalakṣmaṇaḥ | saṃbudhye cāham ātmānam imaṃ cāpi vanaukasaṃ
"But no—this is no madness, nor a delusion marked by madness; for I am aware of myself, and of this forest-dweller too."
"किन्तु नहीं—यह न उन्माद है, न उन्माद के लक्षण वाला कोई मोह; क्योंकि मैं अपने आप को और इस वनवासी को भी भली-भाँति पहचान रही हूँ।"
Verse 24
इत्य् एवं बहुधा सीता संप्रधार्य बलाबलम् । रक्षसां कामरूपत्वान् मेने तं राक्षसाधिपम् ॥
ity evaṃ bahudhā sītā saṃpradhārya balābalam | rakṣasāṃ kāmarūpatvān mene taṃ rākṣasādhipam
Thus in many ways weighing the pros and cons, Sītā, because the rākṣasas can take any form at will, took him to be the lord of the rākṣasas.
इस प्रकार अनेक बार बल-अबल पर विचार करके, राक्षसों के इच्छानुसार रूप धारण कर सकने के कारण, सीता ने उसे राक्षसाधिप ही मान लिया।
Verse 25
एतां बुद्धिं तदा कृत्वा सीता सा तनुमध्यमा । न प्रतिव्याजहाराथ वानरं जनकात्मजा ॥
etāṃ buddhiṃ tadā kṛtvā sītā sā tanumadhyamā | na prativyājahārātha vānaraṃ janakātmajā
Having formed this conclusion, the slender-waisted Sītā, daughter of Janaka, then made no answer to the monkey.
ऐसा निश्चय करके तब वह कृश कटि वाली जनकपुत्री सीता ने उस वानर को कोई उत्तर नहीं दिया।
Verse 26
सीतायाश् चिन्तितं बुद्ध्वा हनूमान् मारुतात्मजः । श्रोत्रानुकूलैर् वचनैस् तदा तां संप्रहर्षयत् ॥
sītāyāś cintitaṃ buddhvā hanūmān mārutātmajaḥ | śrotrānukūlair vacanais tadā tāṃ saṃpraharṣayat
Understanding what Sītā was thinking, Hanumān, son of the Wind, then gladdened her with words agreeable to her ear:
सीता के मन की बात समझकर पवनपुत्र हनुमान ने तब कानों को प्रिय लगने वाले वचनों से उसे हर्षित किया:
Verse 27
आदित्य इव तेजस्वी लोककान्तः शशी यथा । राजा सर्वस्य लोकस्य देवो वैश्रवणो यथा ॥
āditya iva tejasvī lokakāntaḥ śaśī yathā | rājā sarvasya lokasya devo vaiśravaṇo yathā
"Splendid as the sun, lovely to the world as the moon, a king over all the world like the god Vaiśravaṇa;"
"सूर्य के समान तेजस्वी, चन्द्रमा के समान लोक को प्रिय, कुबेरदेव के समान समस्त लोक के राजा;"
Verse 28
विक्रमेणोपपन्नश् च यथा विष्णुर् महायशाः । सत्यवादी मधुरवाग् देवो वाचस्पतिर् यथा ॥
vikrameṇopapannaś ca yathā viṣṇur mahāyaśāḥ | satyavādī madhuravāg devo vācaspatir yathā
"endowed with valor like the far-famed Viṣṇu, truthful, sweet of speech like the god Vācaspati (Bṛhaspati);"
"महायशस्वी विष्णु के समान पराक्रम से युक्त, सत्यवादी, देवगुरु बृहस्पति के समान मधुरभाषी;"
Verse 29
रूपवान् सुभगः श्रीमान् कन्दर्प इव मूर्तिमान् । स्थानक्रोधप्रहर्ता च श्रेष्ठो लोके महारथः । बाहुच्छायाम् अवष्टब्धो यस्य लोको महात्मनः ॥
rūpavān subhagaḥ śrīmān kandarpa iva mūrtimān | sthānakrodhaprahartā ca śreṣṭho loke mahārathaḥ | bāhucchāyām avaṣṭabdho yasya loko mahātmanaḥ
"handsome, fortunate, glorious, like Kandarpa (the god of love) made flesh; a striker in righteous wrath, the foremost great warrior in the world—that great soul in the shadow of whose arms the whole world rests."
"रूपवान, सौभाग्यशाली, श्रीमान, मूर्तिमान कामदेव के समान; उचित अवसर पर क्रोधपूर्वक प्रहार करने वाले, संसार में श्रेष्ठ महारथी—वे महात्मा, जिनकी भुजाओं की छाया में समस्त संसार आश्रय पाता है।"
Verse 30
अपकृष्याश्रमपदान् मृगरूपेण राघवम् । शून्ये येनापनीतासि तस्य द्रक्ष्यसि यत् फलम् ॥
apakṛṣyāśramapadān mṛgarūpeṇa rāghavam | śūnye yenāpanītāsi tasya drakṣyasi yat phalam
"He who in the form of a deer drew Rāghava away from the hermitage and carried you off while it was empty—you shall see the fruit that is his."
"जिसने मृग का रूप धारण कर राघव को आश्रम से दूर खींचा और सूने में तुम्हें हर लिया, उसका फल तुम देखोगी।"
Verse 31
नचिराद् रावणं संख्ये यो वधिष्यति वीर्यवान् । रोषप्रमुक्तैर् इषुभिर् ज्वलद्भिर् इव पावकैः ॥
nacirād rāvaṇaṃ saṃkhye yo vadhiṣyati vīryavān | roṣapramuktair iṣubhir jvaladbhir iva pāvakaiḥ
"—the valiant one who before long will slay Rāvaṇa in battle with arrows loosed in wrath, blazing like fires."
"—वे पराक्रमी राम, जो शीघ्र ही युद्ध में रोष से छोड़े हुए, जलती हुई अग्नि के समान बाणों से रावण का वध करेंगे।"
Verse 32
तेनाहं प्रेषितो दूतस् त्वत्सकाशम् इहागतः । त्वद्वियोगेन दुःखार्तः स त्वां कौशलम् अब्रवीत् ॥
tenāhaṃ preṣito dūtas tvatsakāśam ihāgataḥ | tvadviyogena duḥkhārtaḥ sa tvāṃ kauśalam abravīt
"By him I was sent, a messenger, and have come here to you. Afflicted with grief at separation from you, he has asked after your welfare."
"उन्हीं के द्वारा दूत बनाकर भेजा गया मैं यहाँ आपके पास आया हूँ। आपके वियोग से दुःख से व्याकुल उन्होंने आपकी कुशल पूछी है।"
Verse 33
लक्ष्मणश् च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः । अभिवाद्य महाबाहुः सो ऽपि कौशलम् अब्रवीत् ॥
lakṣmaṇaś ca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ | abhivādya mahābāhuḥ so 'pi kauśalam abravīt
"And the mighty Lakṣmaṇa, increaser of Sumitrā's joy, the long-armed one, making his obeisance, has also asked after your welfare."
"और सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले महातेजस्वी, महाबाहु लक्ष्मण ने भी प्रणाम करके आपकी कुशल पूछी है।"
Verse 34
रामस्य च सखा देवि सुग्रीवो नाम वानरः । राजा वानरमुख्यानां स त्वां कौशलम् अब्रवीत् ॥
rāmasya ca sakhā devi sugrīvo nāma vānaraḥ | rājā vānaramukhyānāṃ sa tvāṃ kauśalam abravīt
"And Rāma's friend, O lady, a monkey named Sugrīva, king of the foremost monkeys, has asked after your welfare."
"और हे देवि! राम के सखा, वानरश्रेष्ठों के राजा, सुग्रीव नामक वानर ने भी आपकी कुशल पूछी है।"
Verse 35
नित्यं स्मरति रामस् त्वां ससुग्रीवः सलक्ष्मणः । दिष्ट्या जीवसि वैदेहि राक्षसी वशम् आगता ॥
nityaṃ smarati rāmas tvāṃ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ | diṣṭyā jīvasi vaidehi rākṣasī vaśam āgatā
"Rāma ever remembers you, together with Sugrīva and Lakṣmaṇa. By good fortune you live, O Vaidehī, though fallen into the power of the rākṣasīs."
"राम सुग्रीव और लक्ष्मण सहित निरन्तर आपका स्मरण करते हैं। हे वैदेहि! सौभाग्य से आप राक्षसियों के वश में आकर भी जीवित हैं।"
Verse 36
नचिराद् द्रक्ष्यसे रामं लक्ष्मणं च महारथम् । मध्ये वानरकोटीनां सुग्रीवं चामितौजसं ॥
nacirād drakṣyase rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham | madhye vānarakoṭīnāṃ sugrīvaṃ cāmitaujasaṃ
"Before long you shall see Rāma and the great warrior Lakṣmaṇa, and Sugrīva of measureless might, amid tens of millions of monkeys."
"शीघ्र ही आप करोड़ों वानरों के बीच राम, महारथी लक्ष्मण और अमित तेजस्वी सुग्रीव को देखेंगी।"
Verse 37
अहं सुग्रीवसचिवो हनूमान् नाम वानरः । प्रविष्टो नगरीं लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥
ahaṃ sugrīvasacivo hanūmān nāma vānaraḥ | praviṣṭo nagarīṃ laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim
"I am Sugrīva's minister, a monkey named Hanumān, who, having leaped across the great ocean, have entered the city of Laṅkā."
"मैं सुग्रीव का मन्त्री हनुमान नामक वानर हूँ, जो महासागर को लाँघकर लंका नगरी में प्रविष्ट हुआ हूँ।"
Verse 38
कृत्वा मूर्ध्नि पदन्यासं रावणस्य दुरात्मनः । त्वां द्रष्टुम् उपयातो ऽहं समाश्रित्य पराक्रमम् ॥
kṛtvā mūrdhni padanyāsaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ | tvāṃ draṣṭum upayāto 'haṃ samāśritya parākramam
"Setting my foot upon the head of the evil-souled Rāvaṇa, relying upon my own prowess, I have come to see you."
'Setting foot on his head' is figurative—Hanumān entered Laṅkā in defiance of Rāvaṇa's power.
"दुरात्मा रावण के सिर पर पैर रखकर, अपने पराक्रम के भरोसे मैं आपको देखने आया हूँ।"
Verse 39
नाहम् अस्मि तथा देवि यथा माम् अवगच्छसि । विशङ्का त्यज्यताम् एषा श्रद्धत्स्व वदतो मम ॥
nāham asmi tathā devi yathā mām avagacchasi | viśaṅkā tyajyatām eṣā śraddhatsva vadato mama
"I am not what you take me to be, O lady. Let this doubt be cast aside; put faith in what I say."
"हे देवि! मैं वैसा नहीं हूँ जैसा आप मुझे समझ रही हैं। यह आशंका त्याग दीजिए; मेरी कही बात पर विश्वास कीजिए।"