Sarga 30
Sundara Kanda
8 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः शाखान्तरे लीनं दृष्ट्वा चलितमानसा । सा ददर्श कपिं तत्र प्रश्रितं प्रियवादिनम् ॥
tataḥ śākhāntare līnaṃ dṛṣṭvā calitamānasā | sā dadarśa kapiṃ tatra praśritaṃ priyavādinam
Then, seeing him hidden among the branches, her mind stirred, she beheld there the monkey, modest and sweet of speech.
तब शाखाओं के बीच छिपे हुए उसे देखकर, मन में हलचल के साथ, उसने वहाँ उस विनम्र और प्रिय बोलने वाले वानर को देखा।
Verse 2
सा तु दृष्ट्वा हरिश्रेष्ठं विनीतवद् उपस्थितम् । मैथिली चिन्तयाम् आस स्वप्नो ऽयम् इति भामिनी ॥
sā tu dṛṣṭvā hariśreṣṭhaṃ vinītavad upasthitam | maithilī cintayām āsa svapno 'yam iti bhāminī
But seeing that best of monkeys standing humbly before her, Maithilī, the proud lady, thought: "This is a dream."
किन्तु उस वानरश्रेष्ठ को विनीत भाव से सामने खड़ा देखकर अभिमानिनी मैथिली ने सोचा: "यह तो स्वप्न है।"
Verse 3
सा तं समीक्ष्यैव भृशं विसंज्ञा; गतासुकल्पेव बभूव सीता । चिरेण संज्ञां प्रतिलभ्य चैव; विचिन्तयाम् आस विशालनेत्रा ॥
sā taṃ samīkṣyaiva bhṛśaṃ visaṃjñā; gatāsukalpeva babhūva sītā | cireṇa saṃjñāṃ pratilabhya caiva; vicintayām āsa viśālanetrā
At the very sight of him, Sītā was utterly overcome, as if her senses had fled, as though life had gone from her; and only after a long while, regaining her senses, the wide-eyed one reflected:
उसे देखते ही सीता अत्यन्त अचेत हो गई, मानो उसकी इन्द्रियाँ लुप्त हो गई हों, मानो उसमें से प्राण चले गए हों; और चिरकाल पश्चात ही होश में आकर वह विशाल नेत्रों वाली देवी विचार करने लगी:
Verse 4
स्वप्नो मयायं विकृतो ऽद्य दृष्टः; शाखामृगः शास्त्रगणैर् निषिद्धः । स्वस्त्य् अस्तु रामाय सलक्ष्मणाय; तथा पितुर् मे जनकस्य राज्ञः ॥
svapno mayāyaṃ vikṛto 'dya dṛṣṭaḥ; śākhāmṛgaḥ śāstragaṇair niṣiddhaḥ | svasty astu rāmāya salakṣmaṇāya; tathā pitur me janakasya rājñaḥ
"An ill-omened dream have I seen this day—a monkey, which the treatises on omens forbid. May it be well with Rāma together with Lakṣmaṇa, and with my father King Janaka."
To see a monkey in a dream was reckoned inauspicious in the dream-lore; hence Sītā's prayer for her dear ones' safety.
"आज मैंने एक अशुभ स्वप्न देखा है—एक वानर, जिसे शकुन-शास्त्रों में निषिद्ध माना गया है। लक्ष्मण सहित राम का कल्याण हो, और मेरे पिता राजा जनक का भी।"
Verse 5
स्वप्नो ऽपि नायं न हि मे ऽस्ति निद्रा; शोकेन दुःखेन च पीडितायाः । सुखं हि मे नास्ति यतो ऽस्मि हीना; तेनेन्दुपूर्णप्रतिमाननेन ॥
svapno 'pi nāyaṃ na hi me 'sti nidrā; śokena duḥkhena ca pīḍitāyāḥ | sukhaṃ hi me nāsti yato 'smi hīnā; tenendupūrṇapratimānanena
"Yet this is no dream, for I have no sleep, tormented as I am by grief and sorrow; for I have no happiness, bereft as I am of him whose face was like the full moon."
"किन्तु यह स्वप्न भी नहीं है, क्योंकि शोक और दुःख से पीड़ित मुझे नींद ही नहीं आती; क्योंकि जिसका मुख पूर्ण चन्द्रमा के समान था, उससे वियुक्त होने के कारण मुझे कोई सुख नहीं है।"
Verse 6
अहं हि तस्याद्य मनो भवेन; संपीडिता तद् गतसर्वभावा । विचिन्तयन्ती सततं तम् एव; तथैव पश्यामि तथा शृणोमि ॥
ahaṃ hi tasyādya mano bhavena; saṃpīḍitā tad gatasarvabhāvā | vicintayantī satataṃ tam eva; tathaiva paśyāmi tathā śṛṇomi
"For I, oppressed this day by thought of him, my whole being gone to him, ever brooding upon him alone, thus I see and thus I hear."
"क्योंकि आज उन्हीं के विचार से पीड़ित, अपने समस्त भाव उन्हीं में लगाए, निरन्तर उन्हीं का चिन्तन करती हुई मैं वैसा ही देखती हूँ और वैसा ही सुनती हूँ।"
Verse 7
मनोरथः स्याद् इति चिन्तयामि; तथापि बुद्ध्या च वितर्कयामि । किं कारणं तस्य हि नास्ति रूपं; सुव्यक्तरूपश् च वदत्य् अयं माम् ॥
manorathaḥ syād iti cintayāmi; tathāpi buddhyā ca vitarkayāmi | kiṃ kāraṇaṃ tasya hi nāsti rūpaṃ; suvyaktarūpaś ca vadaty ayaṃ mām
"It may be a mere fancy of my longing—so I think; and yet with my reason I weigh it. What is the ground of it? For a fancy has no form; but this one has a well-defined form, and speaks to me."
"कहीं यह मेरी लालसा की कल्पना मात्र तो नहीं—ऐसा मैं सोचती हूँ; फिर भी अपनी बुद्धि से मैं इस पर विचार करती हूँ। इसका क्या आधार है? क्योंकि कल्पना का तो कोई रूप नहीं होता; किन्तु इसका तो स्पष्ट रूप है और यह मुझसे बात भी करता है।"
Verse 8
नमो ऽस्तु वाचस्पतये सवज्रिणे; स्वयम्भुवे चैव हुताशनाय । अनेन चोक्तं यद् इदं ममाग्रतो; वनौकसा तच् च तथास्तु नान्यथा ॥
namo 'stu vācaspataye savajriṇe; svayambhuve caiva hutāśanāya | anena coktaṃ yad idaṃ mamāgrato; vanaukasā tac ca tathāstu nānyathā
"Homage to Vācaspati (Bṛhaspati) with the Wielder of the thunderbolt (Indra), and to the Self-born (Brahmā), and to the Fire-god; and what this forest-dweller has spoken here before me—let that be so, and not otherwise."
"वज्रधारी इन्द्र सहित वाचस्पति (बृहस्पति) को नमस्कार हो, और स्वयम्भू ब्रह्मा को, तथा अग्निदेव को भी; और इस वनवासी ने मेरे सामने जो यह कहा है, वह वैसा ही हो, अन्यथा न हो।"