Sarga 19
Sundara Kanda
30 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः । आर्ता दीनस्वरा दीनं प्रत्युवाच शनैर् वचः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sītā raudrasya rakṣasaḥ | ārtā dīnasvarā dīnaṃ pratyuvāca śanair vacaḥ
Hearing that speech of the fierce rākṣasa, Sītā, stricken and in a piteous, faltering voice, answered softly with mournful words.
उस क्रूर राक्षस के वे वचन सुनकर दुःख से पीड़ित सीता ने दीन स्वर में धीरे से यह करुण उत्तर दिया।
Verse 2
दुःखार्ता रुदती सीता वेपमाना तपस्विनी । चिन्तयन्ती वरारोहा पतिम् एव पतिव्रता ॥
duḥkhārtā rudatī sītā vepamānā tapasvinī | cintayantī varārohā patim eva pativratā
Afflicted with grief, weeping, trembling, the austere and lovely Sītā, the faithful wife, thinking only of her husband,
दुःख से व्याकुल, रोती हुई, काँपती हुई, तपस्विनी, सुन्दरी एवं पतिव्रता सीता, केवल अपने पति का ही चिन्तन करती हुई,
Verse 3
तृणम् अन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता । निवर्तय मनो मत्तः स्वजने क्रियतां मनः ॥
tṛṇam antarataḥ kṛtvā pratyuvāca śucismitā | nivartaya mano mattaḥ svajane kriyatāṃ manaḥ
placing a blade of grass between them, the pure-smiling lady replied: "Turn your mind away from me; set your heart upon your own kin."
Placing a blade of grass between herself and him signals her refusal to regard him as a worthy addressee—a gesture of contempt and separation.
अपने और उसके बीच एक तिनका रखकर, पवित्र मुसकान वाली उस देवी ने उत्तर दिया: "मुझसे अपना मन हटा लो; अपना मन अपने स्वजनों में लगाओ।"
Verse 4
न मां प्रार्थयितुं युक्तस् त्वं सिद्धिम् इव पापकृत् । अकार्यं न मया कार्यम् एकपत्न्या विगर्हितम् । कुलं संप्राप्तया पुण्यं कुले महति जातया ॥
na māṃ prārthayituṃ yuktas tvaṃ siddhim iva pāpakṛt | akāryaṃ na mayā kāryam ekapatnyā vigarhitam | kulaṃ saṃprāptayā puṇyaṃ kule mahati jātayā
"You are no more fit to woo me than an evildoer is fit for spiritual perfection. No forbidden deed, reproached among the virtuous, may be done by me—a wife of one husband alone, come into a holy house, born in a lofty line."
"जैसे कोई पापी सिद्धि को नहीं पा सकता, वैसे ही तुम मुझे पाने के योग्य नहीं हो। पवित्र कुल में आई हुई, महान कुल में उत्पन्न, एकमात्र पति की पत्नी होने के नाते मुझसे सत्पुरुषों द्वारा निन्दित कोई अकार्य नहीं किया जा सकता।"
Verse 5
एवम् उक्त्वा तु वैदेही रावणं तं यशस्विनी । राक्षसं पृष्ठतः कृत्वा भूयो वचनम् अब्रवीत् ॥
evam uktvā tu vaidehī rāvaṇaṃ taṃ yaśasvinī | rākṣasaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhūyo vacanam abravīt
Having spoken thus to that rākṣasa Rāvaṇa, the illustrious Vaidehī, turning her back upon him, spoke again:
उस राक्षस रावण से ऐसा कहकर यशस्विनी वैदेही ने उसकी ओर पीठ फेर ली और फिर यह वचन कहा:
Verse 6
नाहम् औपयिकी भार्या परभार्या सती तव । साधु धर्मम् अवेक्षस्व साधु साधुव्रतं चर ॥
nāham aupayikī bhāryā parabhāryā satī tava | sādhu dharmam avekṣasva sādhu sādhuvrataṃ cara
"I am not a wife fit for you; I am another's wife, and chaste. Look well to dharma; practice well the vow of the virtuous."
"मैं तुम्हारे योग्य भार्या नहीं हूँ; मैं दूसरे की पत्नी हूँ और सती हूँ। धर्म की ओर भली-भाँति दृष्टि डालो; सत्पुरुषों के व्रत का भली-भाँति पालन करो।"
Verse 7
यथा तव तथान्येषां रक्ष्या दारा निशाचर । आत्मानम् उपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम् ॥
yathā tava tathānyeṣāṃ rakṣyā dārā niśācara | ātmānam upamāṃ kṛtvā sveṣu dāreṣu ramyatām
"As your own wives are to be guarded, O night-roamer, so are the wives of others. Making yourself the measure, take your delight in your own wives."
"हे निशाचर! जैसे तुम्हारी अपनी स्त्रियाँ रक्षा के योग्य हैं, वैसे ही दूसरों की भी। अपने को ही मानदण्ड बनाकर अपनी ही स्त्रियों में रमण करो।"
Verse 8
अतुष्टं स्वेषु दारेषु चपलं चलितेन्द्रियम् । नयन्ति निकृतिप्रज्ञां परदाराः पराभवम् ॥
atuṣṭaṃ sveṣu dāreṣu capalaṃ calitendriyam | nayanti nikṛtiprajñāṃ paradārāḥ parābhavam
"The wives of others lead to ruin the man unsatisfied with his own wives—the fickle one, of unsteady senses and crooked understanding."
"जो अपनी स्त्रियों से सन्तुष्ट नहीं रहता, वह चंचल, अस्थिर इन्द्रियों वाला और कुटिल बुद्धि वाला पुरुष—उसे पराई स्त्रियाँ विनाश की ओर ले जाती हैं।"
Verse 9
इह सन्तो न वा सन्ति सतो वा नानुवर्तसे । वचो मिथ्या प्रणीतात्मा पथ्यम् उक्तं विचक्षणैः ॥
iha santo na vā santi sato vā nānuvartase | vaco mithyā praṇītātmā pathyam uktaṃ vicakṣaṇaiḥ
"Either there are no good men here, or, your soul led astray, you do not follow them—though the wise have spoken what is salutary, and you hold their words false."
"या तो यहाँ सत्पुरुष हैं ही नहीं, या फिर तुम्हारी बुद्धि भ्रष्ट हो जाने के कारण तुम उनका अनुसरण नहीं करते—यद्यपि विचक्षण जनों ने हितकर वचन कहे हैं, जिन्हें तुम मिथ्या मानते हो।"
Verse 10
अकृतात्मानम् आसाद्य राजानम् अनये रतम् । समृद्धानि विनश्यन्ति राष्ट्राणि नगराणि च ॥
akṛtātmānam āsādya rājānam anaye ratam | samṛddhāni vinaśyanti rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca
"Coming under an undisciplined king who delights in misrule, flourishing kingdoms and cities go to ruin."
"अनीति में रत, असंयमी राजा के अधीन होकर समृद्ध राष्ट्र और नगर भी विनष्ट हो जाते हैं।"
Verse 11
तथेयं त्वां समासाद्य लङ्का रत्नौघ संकुला । अपराधात् तवैकस्य नचिराद् विनशिष्यति ॥
tatheyaṃ tvāṃ samāsādya laṅkā ratnaugha saṃkulā | aparādhāt tavaikasya nacirād vinaśiṣyati
"Even so this Laṅkā, thronged with heaps of jewels, having fallen to you, will before long perish through the single crime of yours."
"इसी प्रकार रत्नों के ढेर से भरी यह लंका भी तुम्हें पाकर तुम्हारे एक के ही अपराध से शीघ्र ही विनष्ट हो जाएगी।"
Verse 12
स्वकृतैर् हन्यमानस्य रावणादीर्घदर्शिनः । अभिनन्दन्ति भूतानि विनाशे पापकर्मणः ॥
svakṛtair hanyamānasya rāvaṇādīrghadarśinaḥ | abhinandanti bhūtāni vināśe pāpakarmaṇaḥ
"When the short-sighted doer of evil deeds, Rāvaṇa, is slain by his own deeds, all beings will rejoice at the destruction of that wicked one."
"हे रावण! जब अदूरदर्शी पापकर्मा अपने ही किए कर्मों से मारा जाता है, तब सभी प्राणी उस दुष्ट के विनाश पर आनन्दित होते हैं।"
Verse 13
एवं त्वां पापकर्माणं वक्ष्यन्ति निकृता जनाः । दिष्ट्यैतद् व्यसनं प्राप्तो रौद्र इत्य् एव हर्षिताः ॥
evaṃ tvāṃ pāpakarmāṇaṃ vakṣyanti nikṛtā janāḥ | diṣṭyaitad vyasanaṃ prāpto raudra ity eva harṣitāḥ
"Thus will the people you have wronged speak of you, the evildoer: 'By good fortune this calamity has befallen the fierce one,' and so rejoice."
"इसी प्रकार तुम पापकर्मी के विषय में जिन लोगों को तुमने सताया है वे कहेंगे: 'अच्छा हुआ जो इस क्रूर पर यह विपत्ति आ पड़ी,' और प्रसन्न होंगे।"
Verse 14
शक्या लोभयितुं नाहम् ऐश्वर्येण धनेन वा । अनन्या राघवेणाहं भास्करेण प्रभा यथा ॥
śakyā lobhayituṃ nāham aiśvaryeṇa dhanena vā | ananyā rāghaveṇāhaṃ bhāskareṇa prabhā yathā
"I cannot be tempted by sovereignty or by wealth. I belong to none but Rāghava, as the radiance belongs to none but the sun."
"मुझे ऐश्वर्य अथवा धन से लुभाया नहीं जा सकता। जैसे प्रभा सूर्य के सिवा और किसी की नहीं, वैसे ही मैं राघव के सिवा और किसी की नहीं।"
Verse 15
उपधाय भुजं तस्य लोकनाथस्य सत्कृतम् । कथं नामोपधास्यामि भुजम् अन्यस्य कस्य चित् ॥
upadhāya bhujaṃ tasya lokanāthasya satkṛtam | kathaṃ nāmopadhāsyāmi bhujam anyasya kasya cit
"Having rested upon the honored arm of that lord of the world, how could I ever rest upon the arm of any other?"
"उस लोकनाथ की पूजित भुजा का सहारा लेकर अब मैं किसी दूसरे की भुजा का सहारा भला कैसे लूँ?"
Verse 16
अहम् औपयिकी भार्या तस्यैव वसुधापतेः । व्रतस्नातस्य विप्रस्य विद्येव विदितात्मनः ॥
aham aupayikī bhāryā tasyaiva vasudhāpateḥ | vratasnātasya viprasya vidyeva viditātmanaḥ
"I am the fitting wife of that very lord of the earth alone, as sacred knowledge is fit for the self-knowing brahmin cleansed by his vows."
"जैसे व्रतस्नातक एवं आत्मज्ञानी ब्राह्मण के लिए विद्या उपयुक्त होती है, वैसे ही मैं उसी वसुधापति राम की ही योग्य भार्या हूँ।"
Verse 17
साधु रावण रामेण मां समानय दुःखिताम् । वने वाशितया सार्धं करेण्वेव गजाधिपम् ॥
sādhu rāvaṇa rāmeṇa māṃ samānaya duḥkhitām | vane vāśitayā sārdhaṃ kareṇveva gajādhipam
"It is well, Rāvaṇa, that you reunite me, sorrowing, with Rāma—as the she-elephant is brought together with the lord of elephants in the forest."
"हे रावण! अच्छा हो कि तुम मुझ दुःखिता को राम से मिला दो—जैसे वन में हथिनी को गजराज से मिला दिया जाता है।"
Verse 18
मित्रम् औपयिकं कर्तुं रामः स्थानं परीप्सता । वधं चानिच्छता घोरं त्वयासौ पुरुषर्षभः ॥
mitram aupayikaṃ kartuṃ rāmaḥ sthānaṃ parīpsatā | vadhaṃ cānicchatā ghoraṃ tvayāsau puruṣarṣabhaḥ
"If you would make Rāma a fitting friend, O seeker of your own standing, and would not desire a dreadful death, (restore me to) that bull among men."
The verse is elliptical; the sense is that if Rāvaṇa wishes to keep his place and avoid destruction, he should restore Sītā to Rāma.
"यदि तुम राम को उपयुक्त मित्र बनाना चाहते हो, अपना स्थान सुरक्षित रखना चाहते हो और भयंकर मृत्यु नहीं चाहते, तो उस पुरुषश्रेष्ठ को मुझे लौटा दो।"
Verse 19
वर्जयेद् वज्रम् उत्सृष्टं वर्जयेद् अन्तकश् चिरम् । त्वद्विधं न तु संक्रुद्धो लोकनाथः स राघवः ॥
varjayed vajram utsṛṣṭaṃ varjayed antakaś ciram | tvadvidhaṃ na tu saṃkruddho lokanāthaḥ sa rāghavaḥ
"The hurled thunderbolt might spare its mark, and Death might long spare his victim, but Rāghava, lord of the world, once enraged, will not spare one such as you."
"छोड़ा हुआ वज्र शायद अपने लक्ष्य को छोड़ दे, और यमराज भी शायद दीर्घकाल तक अपने शिकार को छोड़ दे, किन्तु कुपित होने पर वह लोकनाथ राघव तुम्हारे जैसे को नहीं छोड़ेगा।"
Verse 20
रामस्य धनुषः शब्दं श्रोष्यसि त्वं महास्वनम् । शतक्रतुविसृष्टस्य निर्घोषम् अशनेर् इव ॥
rāmasya dhanuṣaḥ śabdaṃ śroṣyasi tvaṃ mahāsvanam | śatakratuvisṛṣṭasya nirghoṣam aśaner iva
"You shall hear the great sound of Rāma's bow, loud as the crash of the thunderbolt loosed by Indra of the hundred rites."
"तुम राम के धनुष की महान ध्वनि सुनोगे, जो सौ यज्ञ करने वाले इन्द्र के छोड़े हुए वज्र की गर्जना के समान होगी।"
Verse 21
इह शीघ्रं सुपर्वाणो ज्वलितास्या इवोरगाः । इषवो निपतिष्यन्ति रामलक्ष्मणलक्षणाः ॥
iha śīghraṃ suparvāṇo jvalitāsyā ivoragāḥ | iṣavo nipatiṣyanti rāmalakṣmaṇalakṣaṇāḥ
"Swiftly here shall fall arrows well-jointed, like serpents with blazing mouths, bearing the marks of Rāma and Lakṣmaṇa."
"यहाँ शीघ्र ही राम और लक्ष्मण के चिह्नों से अंकित, सुगठित गाँठों वाले, जलती हुई मुख वाले सर्पों के समान बाण गिरेंगे।"
Verse 22
रक्षांसि परिनिघ्नन्तः पुर्याम् अस्यां समन्ततः । असंपातं करिष्यन्ति पतन्तः कङ्कवाससः ॥
rakṣāṃsi parinighnantaḥ puryām asyāṃ samantataḥ | asaṃpātaṃ kariṣyanti patantaḥ kaṅkavāsasaḥ
"Slaughtering the rākṣasas on every side throughout this city, falling thick, feathered with heron-plumes, they will leave no space between their flight."
"हंस-पक्षों से युक्त वे बाण इस नगरी में चारों ओर राक्षसों का संहार करते हुए इतने घने गिरेंगे कि उनकी उड़ान के बीच कोई अवकाश ही नहीं रहेगा।"
Verse 23
राक्षसेन्द्रमहासर्पान् स रामगरुडो महान् । उद्धरिष्यति वेगेन वैनतेय इवोरगान् ॥
rākṣasendramahāsarpān sa rāmagaruḍo mahān | uddhariṣyati vegena vainateya ivoragān
"That mighty Garuḍa which is Rāma will swiftly bear off the great serpents that are the lords of the rākṣasas, as Vinatā's son bears off the snakes."
"वह महान गरुड़-रूपी राम राक्षसेन्द्रों रूपी महासर्पों को वेग से वैसे ही उठा ले जाएगा जैसे विनतानन्दन गरुड़ सर्पों को।"
Verse 24
अपनेष्यति मां भर्ता त्वत्तः शीघ्रम् अरिंदमः । असुरेभ्यः श्रियं दीप्तां विष्णुस् त्रिभिर् इव क्रमैः ॥
apaneṣyati māṃ bhartā tvattaḥ śīghram ariṃdamaḥ | asurebhyaḥ śriyaṃ dīptāṃ viṣṇus tribhir iva kramaiḥ
"My lord, the foe-tamer, will swiftly bear me away from you, as Viṣṇu with his three strides bore the shining Fortune away from the demons."
"मेरे शत्रुदमन स्वामी मुझे तुमसे शीघ्र ही वैसे ही छीन ले जाएँगे जैसे विष्णु ने तीन डगों से असुरों से देदीप्यमान लक्ष्मी को छीन लिया था।"
Verse 25
जनस्थाने हतस्थाने निहते रक्षसां बले । अशक्तेन त्वया रक्षः कृतम् एतद् असाधु वै ॥
janasthāne hatasthāne nihate rakṣasāṃ bale | aśaktena tvayā rakṣaḥ kṛtam etad asādhu vai
"When the host of the rākṣasas was slain at Janasthāna, that place of slaughter, this deed you, powerless, have done is base indeed, O rākṣasa."
"जनस्थान नामक उस वधस्थल में राक्षसों की सेना के मारे जाने पर, हे राक्षस, असमर्थ तुमने यह जो कार्य किया है, वह सचमुच नीच है।"
Verse 26
आश्रमं तु तयोः शून्यं प्रविश्य नरसिंहयोः । गोचरं गतयोर् भ्रात्रोर् अपनीता त्वयाधम ॥
āśramaṃ tu tayoḥ śūnyaṃ praviśya narasiṃhayoḥ | gocaraṃ gatayor bhrātror apanītā tvayādhama
"Having entered the empty hermitage of those two lion-men, the brothers, when they had gone off to forage, I was carried away by you, O base one."
"हे अधम! उन दोनों नरसिंहों—दोनों भाइयों—के भोजन की खोज में चले जाने पर उनके सूने आश्रम में घुसकर तुमने मुझे हर लिया।"
Verse 27
न हि गन्धम् उपाघ्राय रामलक्ष्मणयोस् त्वया । शक्यं संदर्शने स्थातुं शुना शार्दूलयोर् इव ॥
na hi gandham upāghrāya rāmalakṣmaṇayos tvayā | śakyaṃ saṃdarśane sthātuṃ śunā śārdūlayor iva
"For once you had caught the scent of Rāma and Lakṣmaṇa, you could no more stand in their sight than a dog in the sight of two tigers."
"राम और लक्ष्मण की गन्ध पा लेने पर तुम उनके सामने वैसे ही नहीं टिक सकते जैसे दो व्याघ्रों के सामने कुत्ता नहीं टिक सकता।"
Verse 28
तस्य ते विग्रहे ताभ्यां युगग्रहणम् अस्थिरम् । वृत्रस्येवेन्द्रबाहुभ्यां बाहोर् एकस्य निग्रहः ॥
tasya te vigrahe tābhyāṃ yugagrahaṇam asthiram | vṛtrasyevendrabāhubhyāṃ bāhor ekasya nigrahaḥ
"In a contest of yours with those two, the grappling will be unequal—like the seizing of but one of Vṛtra's arms by the two arms of Indra."
The image contrasts Rāvaṇa's single effort against the combined might of the two brothers.
"उन दोनों के साथ तुम्हारे द्वन्द्व में तुम्हारी भिड़न्त अस्थिर होगी—जैसे इन्द्र की दोनों भुजाओं द्वारा वृत्र की केवल एक ही भुजा का पकड़ा जाना।"
Verse 29
क्षिप्रं तव स नाथो मे रामः सौमित्रिणा सह । तोयम् अल्पम् इवादित्यः प्राणान् आदास्यते शरैः ॥
kṣipraṃ tava sa nātho me rāmaḥ saumitriṇā saha | toyam alpam ivādityaḥ prāṇān ādāsyate śaraiḥ
"Swiftly will that lord of mine, Rāma, together with Saumitri, take your life with his arrows, as the sun draws up a little water."
"मेरे वे स्वामी राम सुमित्रानन्दन लक्ष्मण के साथ शीघ्र ही अपने बाणों से तुम्हारे प्राण वैसे ही हर लेंगे जैसे सूर्य थोड़े से जल को सोख लेता है।"
Verse 30
गिरिं कुबेरस्य गतो ऽथवालयं; सभां गतो वा वरुणस्य राज्ञः । असंशयं दाशरथेर् न मोक्ष्यसे; महाद्रुमः कालहतो ऽशनेर् इव ॥
giriṃ kuberasya gato 'thavālayaṃ; sabhāṃ gato vā varuṇasya rājñaḥ | asaṃśayaṃ dāśarather na mokṣyase; mahādrumaḥ kālahato 'śaner iva
"Though you go to the mountain of Kubera, or to his dwelling, or to the assembly-hall of King Varuṇa, without doubt you shall not escape the son of Daśaratha—like a great tree struck down by the thunderbolt in its time."
"चाहे तुम कुबेर के पर्वत पर जाओ अथवा उसके आवास में, या राजा वरुण की सभा में चले जाओ, निःसन्देह तुम दशरथनन्दन से नहीं छूटोगे—जैसे समय पर वज्र से आहत महावृक्ष नहीं बचता।"