Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 66

Kishkindha Kanda

44 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संस्तूयमानो हनुमान् व्यवर्धत महाबलः । समाविध्य च लाङ्गूलं हर्षाच् च बलम् एयिवान् ॥

    saṃstūyamāno hanumān vyavardhata mahābalaḥ | samāvidhya ca lāṅgūlaṃ harṣāc ca balam eyivān

    Hymned with praises, the mighty Hanumān grew in size, and, lashing his tail, through joy gathered his strength.

    स्तुति किए जाते हुए महाबली हनुमान बढ़ने लगा, और अपनी पूँछ पटककर हर्ष से बल बटोरने लगा।

  2. Verse 2

    तस्य संस्तूयमानस्य सर्वैर् वानरपुंगवैः । तेजसापूर्यमाणस्य रूपम् आसीद् अनुत्तमम् ॥

    tasya saṃstūyamānasya sarvair vānarapuṃgavaiḥ | tejasāpūryamāṇasya rūpam āsīd anuttamam

    As he was hymned by all the bulls among monkeys, and filled with splendour, his form became supremely beautiful.

    समस्त वानरपुंगवों द्वारा स्तुति किए जाते और तेज से परिपूर्ण होते हुए उसका रूप परम उत्तम हो गया।

  3. Verse 3

    यथा विजृम्भते सिंहो विवृद्धो गिरिगह्वरे । मारुतस्यौरसः पुत्रस् तथा संप्रति जृम्भते ॥

    yathā vijṛmbhate siṃho vivṛddho girigahvare | mārutasyaurasaḥ putras tathā saṃprati jṛmbhate

    As a full-grown lion stretches himself in a mountain cavern, so now did the bodily son of the Wind stretch and rouse himself.

    जैसे पर्वत की गुफा में पूर्ण वृद्धि को प्राप्त सिंह अंगड़ाई लेता है, वैसे ही अब वह वायु का औरस पुत्र अंगड़ाई लेकर उठ खड़ा हुआ।

  4. Verse 4

    अशोभत मुखं तस्य जृम्भमाणस्य धीमतः । अम्बरीषोपमं दीप्तं विधूम इव पावकः ॥

    aśobhata mukhaṃ tasya jṛmbhamāṇasya dhīmataḥ | ambarīṣopamaṃ dīptaṃ vidhūma iva pāvakaḥ

    The face of the wise one, as he stretched, shone bright as a brazier, like smokeless fire.

    अंगड़ाई लेते हुए उस बुद्धिमान का मुख धधकती अंगीठी के समान, धुएँ रहित अग्नि की भाँति देदीप्यमान शोभित हुआ।

  5. Verse 5

    हरीणाम् उत्थितो मध्यात् संप्रहृष्टतनूरुहः । अभिवाद्य हरीन् वृद्धान् हनुमान् इदम् अब्रवीत् ॥

    harīṇām utthito madhyāt saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ | abhivādya harīn vṛddhān hanumān idam abravīt

    Rising up from the midst of the monkeys, the hair of his body bristling with joy, Hanumān saluted the elder monkeys and said this:

    हर्ष से जिसके शरीर के रोंगटे खड़े हो गए थे, वह हनुमान वानरों के बीच से उठकर, वृद्ध वानरों को प्रणाम करके यह कहने लगा —

  6. Verse 6

    अरुजन् पर्वताग्राणि हुताशनसखो ऽनिलः । बलवान् अप्रमेयश् च वायुर् आकाशगोचरः ॥

    arujan parvatāgrāṇi hutāśanasakho 'nilaḥ | balavān aprameyaś ca vāyur ākāśagocaraḥ

    "The Wind, the friend of fire, shatterer of mountain-peaks, mighty and immeasurable, ranging through the sky —"

    "अग्नि का मित्र, पर्वत-शिखरों को तोड़ने वाला, बलवान, अप्रमेय और आकाश में विचरने वाला वायु —"

  7. Verse 7

    तस्याहं शीघ्रवेगस्य शीघ्रगस्य महात्मनः । मारुतस्यौरसः पुत्रः प्लवने नास्ति मे समः ॥

    tasyāhaṃ śīghravegasya śīghragasya mahātmanaḥ | mārutasyaurasaḥ putraḥ plavane nāsti me samaḥ

    "of that swift and fast-moving great one, Māruta, I am the bodily son; in leaping there is none equal to me."

    "उस शीघ्रवेगी, शीघ्रगामी महात्मा वायु का मैं औरस पुत्र हूँ; छलाँग में मेरे समान कोई नहीं है।"

  8. Verse 8

    उत्सहेयं हि विस्तीर्णम् आलिखन्तम् इवाम्बरम् । मेरुं गिरिम् असंगेन परिगन्तुं सहस्रशः ॥

    utsaheyaṃ hi vistīrṇam ālikhantam ivāmbaram | meruṃ girim asaṃgena parigantuṃ sahasraśaḥ

    "For I could venture to circle, unhindered, a thousand times around the vast Mount Meru, which seems to scratch the sky."

    "क्योंकि आकाश को मानो छूते हुए उस विशाल मेरु पर्वत की मैं बिना रुके सहस्रों बार प्रदक्षिणा करने का साहस रखता हूँ।"

  9. Verse 9

    बाहुवेगप्रणुन्नेन सागरेणाहम् उत्सहे । समाप्लावयितुं लोकं सपर्वतनदीह्रदम् ॥

    bāhuvegapraṇunnena sāgareṇāham utsahe | samāplāvayituṃ lokaṃ saparvatanadīhradam

    "With the ocean driven up by the force of my arms, I could venture to flood the world with its mountains, rivers, and pools."

    "अपनी भुजाओं के वेग से उमड़ाए गए समुद्र से मैं पर्वतों, नदियों और सरोवरों सहित इस लोक को डुबो देने का साहस रखता हूँ।"

  10. Verse 10

    ममोरुजङ्घावेगेन भविष्यति समुत्थितः । संमूर्छितमहाग्राहः समुद्रो वरुणालयः ॥

    mamorujaṅghāvegena bhaviṣyati samutthitaḥ | saṃmūrchitamahāgrāhaḥ samudro varuṇālayaḥ

    "By the force of my thighs and shanks the ocean, the abode of Varuṇa, will be made to rise up, its great sea-monsters stupefied."

    "मेरी जाँघों और पिंडलियों के वेग से वरुण का निवास समुद्र उमड़ उठेगा और उसके बड़े-बड़े ग्राह (जलजंतु) मूर्च्छित हो जाएँगे।"

  11. Verse 11

    पन्नगाशनम् आकाशे पतन्तं पक्षिसेवितम् । वैनतेयम् अहं शक्तः परिगन्तुं सहस्रशः ॥

    pannagāśanam ākāśe patantaṃ pakṣisevitam | vainateyam ahaṃ śaktaḥ parigantuṃ sahasraśaḥ

    "I am able to circle a thousand times round the serpent-devouring son of Vinatā (Garuḍa) as he flies through the sky, attended by birds."

    "आकाश में उड़ते हुए, पक्षियों से सेवित, सर्पों को खाने वाले वैनतेय (गरुड़) की भी मैं सहस्रों बार प्रदक्षिणा करने में समर्थ हूँ।"

  12. Verse 12

    उदयात् प्रस्थितं वापि ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् । अनस्तमितम् आदित्यम् अभिगन्तुं समुत्सहे ॥

    udayāt prasthitaṃ vāpi jvalantaṃ raśmimālinam | anastamitam ādityam abhigantuṃ samutsahe

    "I venture to reach even the sun, blazing and wreathed in rays, as it sets out from its rising — before it has set."

    "उदयाचल से प्रस्थान करते हुए, प्रज्वलित और किरणों से मंडित सूर्य को उसके अस्त होने से पहले ही मैं जा पकड़ने का साहस रखता हूँ।"

  13. Verse 13

    ततो भूमिम् असंस्पृश्य पुनर् आगन्तुम् उत्सहे । प्रवेगेनैव महता भीमेन प्लवगर्षभाः ॥

    tato bhūmim asaṃspṛśya punar āgantum utsahe | pravegenaiva mahatā bhīmena plavagarṣabhāḥ

    "Then, without touching the earth, I venture to return again, by a great and terrible impetus, O bulls among the leaping ones."

    "हे प्लवगश्रेष्ठो! तब बिना भूमि को छुए ही, एक महान और भयंकर वेग से मैं फिर लौट आने का साहस रखता हूँ।"

  14. Verse 14

    उत्सहेयम् अतिक्रान्तुं सर्वान् आकाशगोचरान् । सागरं क्षोभयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ॥

    utsaheyam atikrāntuṃ sarvān ākāśagocarān | sāgaraṃ kṣobhayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm

    "I could venture to overtake all that range the sky; I shall churn up the ocean, I shall rend the earth."

    "आकाश में विचरने वाले सभी प्राणियों को मैं पीछे छोड़ देने का साहस रखता हूँ; मैं समुद्र को मथ दूँगा, मैं पृथ्वी को विदीर्ण कर दूँगा।"

  15. Verse 15

    पर्वतान् कम्पयिष्यामि प्लवमानः प्लवंगमाः । हरिष्ये चोरुवेगेन प्लवमानो महार्णवम् ॥

    parvatān kampayiṣyāmi plavamānaḥ plavaṃgamāḥ | hariṣye coruvegena plavamāno mahārṇavam

    "I shall make the mountains tremble as I leap, O leaping ones; and, leaping with the force of my thighs, I shall carry off (take up with me) the great ocean."

    The sense is that his leap's force will draw up the very waters of the sea.

    "हे प्लवगो! छलाँग लगाते हुए मैं पर्वतों को कँपा दूँगा; और अपनी जाँघों के वेग से छलाँग लगाते हुए मैं महासागर को (अपने साथ) उठा ले जाऊँगा।"

  16. Verse 16

    लतानां वीरुधां पुष्पं पादपानां च सर्वशः । अनुयास्यति माम् अद्य प्लवमानं विहायसा । भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इवाम्बरे ॥

    latānāṃ vīrudhāṃ puṣpaṃ pādapānāṃ ca sarvaśaḥ | anuyāsyati mām adya plavamānaṃ vihāyasā | bhaviṣyati hi me panthāḥ svāteḥ panthā ivāmbare

    "The blossom of creepers, of plants, and of trees on every side will follow after me today as I leap through the sky; my path will be like the path of the star Svāti in the heavens."

    "आकाश में छलाँग लगाते हुए मेरे पीछे आज लताओं, पौधों और वृक्षों के फूल सब ओर से चले आएँगे; मेरा मार्ग आकाश में स्वाति नक्षत्र के मार्ग के समान होगा।"

  17. Verse 17

    चरन्तं घोरम् आकाशम् उत्पतिष्यन्तम् एव च । द्रक्ष्यन्ति निपतन्तं च सर्वभूतानि वानराः ॥

    carantaṃ ghoram ākāśam utpatiṣyantam eva ca | drakṣyanti nipatantaṃ ca sarvabhūtāni vānarāḥ

    "All beings, O monkeys, will see me ranging the dread sky, springing up and falling down."

    "हे वानरो! समस्त प्राणी मुझे भयंकर आकाश में विचरते, ऊपर उछलते और नीचे गिरते देखेंगे।"

  18. Verse 18

    महामेरुप्रतीकाशं मां द्रक्ष्यध्वं प्लवंगमाः । दिवम् आवृत्य गच्छन्तं ग्रसमानम् इवाम्बरम् ॥

    mahāmerupratīkāśaṃ māṃ drakṣyadhvaṃ plavaṃgamāḥ | divam āvṛtya gacchantaṃ grasamānam ivāmbaram

    "You will behold me, O leaping ones, resembling the great Meru, covering the heaven as I go, as if swallowing the sky."

    "हे प्लवगो! तुम मुझे महामेरु के समान, आकाश को आच्छादित करते हुए और मानो उसे निगलते हुए जाते देखोगे।"

  19. Verse 19

    विधमिष्यामि जीमूतान् कम्पयिष्यामि पर्वतान् । सागरं क्षोभयिष्यामि प्लवमानः समाहितः ॥

    vidhamiṣyāmi jīmūtān kampayiṣyāmi parvatān | sāgaraṃ kṣobhayiṣyāmi plavamānaḥ samāhitaḥ

    "I shall scatter the clouds, I shall make the mountains tremble, I shall churn up the ocean, leaping with mind made firm."

    "एकाग्र मन से छलाँग लगाते हुए मैं मेघों को छितरा दूँगा, पर्वतों को कँपा दूँगा, और समुद्र को मथ दूँगा।"

  20. Verse 20

    वैनतेयस्य वा शक्तिर् मम वा मारुतस्य वा । ऋते सुपर्णराजानं मारुतं वा महाबलम् । न हि भूतं प्रपश्यामि यो मां प्लुतम् अनुव्रजेत् ॥

    vainateyasya vā śaktir mama vā mārutasya vā | ṛte suparṇarājānaṃ mārutaṃ vā mahābalam | na hi bhūtaṃ prapaśyāmi yo māṃ plutam anuvrajet

    "Save for Garuḍa, or for me, or for the Wind — save for the king of birds (Suparṇa) and the mighty Wind — I see no being that could follow me as I leap."

    "वैनतेय (गरुड़) की, अथवा मेरी, अथवा वायु की ही सामर्थ्य है — सुपर्णराज और महाबली वायु को छोड़कर मैं ऐसा कोई प्राणी नहीं देखता जो छलाँग लगाते हुए मेरा अनुसरण कर सके।"

  21. Verse 21

    निमेषान्तरमात्रेण निरालम्भनम् अम्बरम् । सहसा निपतिष्यामि घनाद् विद्युद् इवोत्थिता ॥

    nimeṣāntaramātreṇa nirālambhanam ambaram | sahasā nipatiṣyāmi ghanād vidyud ivotthitā

    "In the mere space of a wink I shall suddenly dart across the unsupported sky, like a flash of lightning risen from a cloud."

    "पलक झपकने मात्र के समय में मैं निराधार आकाश को सहसा पार कर जाऊँगा, जैसे मेघ से उठी बिजली।"

  22. Verse 22

    भविष्यति हि मे रूपं प्लवमानस्य सागरम् । विष्णोः प्रक्रममाणस्य तदा त्रीन् विक्रमान् इव ॥

    bhaviṣyati hi me rūpaṃ plavamānasya sāgaram | viṣṇoḥ prakramamāṇasya tadā trīn vikramān iva

    "My form, as I leap the ocean, will be like that of Viṣṇu when of old he strode his three strides."

    "समुद्र को लाँघते समय मेरा रूप वैसा ही होगा जैसा पूर्वकाल में अपने तीन पग भरते हुए विष्णु का था।"

  23. Verse 23

    बुद्ध्या चाहं प्रपश्यामि मनश् चेष्टा च मे तथा । अहं द्रक्ष्यामि वैदेहीं प्रमोदध्वं प्लवंगमाः ॥

    buddhyā cāhaṃ prapaśyāmi manaś ceṣṭā ca me tathā | ahaṃ drakṣyāmi vaidehīṃ pramodadhvaṃ plavaṃgamāḥ

    "By my intellect I foresee it, and so too my mind and my effort assure me: I shall behold Vaidehī — rejoice, O leaping ones!"

    "मैं अपनी बुद्धि से इसे देख रहा हूँ, और मेरा मन तथा मेरा उत्साह भी वैसा ही आश्वासन देते हैं: मैं वैदेही को अवश्य देखूँगा — हे प्लवगो! प्रसन्न हो जाओ!"

  24. Verse 24

    मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे । अयुतं योजनानां तु गमिष्यामीति मे मतिः ॥

    mārutasya samo vege garuḍasya samo jave | ayutaṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmīti me matiḥ

    "Equal to the Wind in rush, equal to Garuḍa in speed — it is my conviction that I shall go ten thousand yojanas."

    "वेग में वायु के समान और गति में गरुड़ के समान — यह मेरी धारणा है कि मैं दस हजार योजन जाऊँगा।"

  25. Verse 25

    वासवस्य सवज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयम्भुवः । विक्रम्य सहसा हस्ताद् अमृतं तद् इहानये । लङ्कां वापि समुत्क्षिप्य गच्छेयम् इति मे मतिः ॥

    vāsavasya savajrasya brahmaṇo vā svayambhuvaḥ | vikramya sahasā hastād amṛtaṃ tad ihānaye | laṅkāṃ vāpi samutkṣipya gaccheyam iti me matiḥ

    "It is my conviction that, assailing by force, I could snatch from the hand of Vāsava with his thunderbolt, or of Brahmā the Self-born, the nectar itself and bring it here — or even carry off Laṅkā, lifting it up, and go."

    "मेरी धारणा है कि मैं वज्रधारी वासव (इंद्र) अथवा स्वयंभू ब्रह्मा के हाथ से भी बलपूर्वक आक्रमण करके उस अमृत को यहाँ ले आ सकता हूँ — अथवा लंका को ही उठाकर ले जा सकता हूँ।"

  26. Verse 26

    तम् एवं वानरश्रेष्ठं गर्जन्तम् अमितौजसं । उवाच परिसंहृष्टो जाम्बवान् हरिसत्तमः ॥

    tam evaṃ vānaraśreṣṭhaṃ garjantam amitaujasaṃ | uvāca parisaṃhṛṣṭo jāmbavān harisattamaḥ

    To that best of monkeys, roaring thus in his boundless might, Jāmbavān, the best of monkeys, exceedingly delighted, said:

    इस प्रकार अपने अपार तेज में गर्जना करते हुए उस वानरश्रेष्ठ से अत्यंत प्रसन्न वानरश्रेष्ठ जांबवान ने कहा —

  27. Verse 27

    वीर केसरिणः पुत्र वेगवन् मारुतात्मज । ज्ञातीनां विपुलं शोकस् त्वया तात प्रणाशितः ॥

    vīra kesariṇaḥ putra vegavan mārutātmaja | jñātīnāṃ vipulaṃ śokas tvayā tāta praṇāśitaḥ

    "O hero, son of Kesarin, swift one, son of the Wind — the vast grief of your kinsmen has been dispelled by you, dear one."

    "हे वीर! हे केसरीनंदन! हे वेगवान वायुपुत्र! हे तात! तुमने अपने बंधुजनों का विशाल शोक दूर कर दिया।"

  28. Verse 28

    तव कल्याणरुचयः कपिमुख्याः समागताः । मङ्गलं कार्यसिद्ध्यर्थं करिष्यन्ति समाहिताः ॥

    tava kalyāṇarucayaḥ kapimukhyāḥ samāgatāḥ | maṅgalaṃ kāryasiddhyarthaṃ kariṣyanti samāhitāḥ

    "The chief monkeys, assembled and wishing you well, with one mind will perform an auspicious rite for the accomplishment of the task."

    "तुम्हारा कल्याण चाहने वाले प्रमुख वानर एकत्र होकर एकाग्र मन से कार्य की सिद्धि के लिए मंगल-अनुष्ठान करेंगे।"

  29. Verse 29

    ऋषीणां च प्रसादेन कपिवृद्धमतेन च । गुरूणां च प्रसादेन प्लवस्व त्वं महार्णवम् ॥

    ṛṣīṇāṃ ca prasādena kapivṛddhamatena ca | gurūṇāṃ ca prasādena plavasva tvaṃ mahārṇavam

    "By the grace of the sages, and by the mind (good wishes) of the monkey-elders, and by the grace of your elders, leap across the great ocean."

    "ऋषियों की कृपा से, वानर-वृद्धों की सद्भावना से और अपने गुरुजनों की कृपा से तुम इस महासागर को लाँघ जाओ।"

  30. Verse 30

    स्थास्यामश् चैकपादेन यावदागमनं तव । त्वद्गतानि च सर्वेषां जीवितानि वनौकसाम् ॥

    sthāsyāmaś caikapādena yāvadāgamanaṃ tava | tvadgatāni ca sarveṣāṃ jīvitāni vanaukasām

    "We shall stand upon one foot until your return; for upon you rest the lives of all us forest-dwellers."

    "हम तुम्हारे लौटने तक एक पैर पर खड़े रहेंगे; क्योंकि हम सब वनवासियों के प्राण तुम पर ही टिके हैं।"

  31. Verse 31

    ततस् तु हरिशार्दूलस् तान् उवाच वनौकसः । नेयं मम मही वेगं प्लवने धारयिष्यति ॥

    tatas tu hariśārdūlas tān uvāca vanaukasaḥ | neyaṃ mama mahī vegaṃ plavane dhārayiṣyati

    Then that tiger among monkeys said to the forest-dwellers: "This earth will not bear the force of my leap."

    तब उस वानरश्रेष्ठ ने उन वनवासियों से कहा — "यह पृथ्वी मेरी छलाँग के वेग को नहीं सँभाल सकेगी।"

  32. Verse 32

    एतानि हि नगस्यास्य शिलासंकटशालिनः । शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च महान्ति च ॥

    etāni hi nagasyāsya śilāsaṃkaṭaśālinaḥ | śikharāṇi mahendrasya sthirāṇi ca mahānti ca

    "These peaks of Mount Mahendra here, rich in rocky passes, firm and great —"

    "चट्टानी घाटियों से युक्त इस महेंद्र पर्वत के ये दृढ़ और विशाल शिखर —"

  33. Verse 33

    एतानि मम निष्पेषं पादयोः पततां वराः । प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानाम् इतः शतम् ॥

    etāni mama niṣpeṣaṃ pādayoḥ patatāṃ varāḥ | plavato dhārayiṣyanti yojanānām itaḥ śatam

    "these will bear the crushing thrust of my feet, O best of leapers, as I spring the hundred yojanas from here."

    "हे प्लवगश्रेष्ठो! ये ही शिखर मेरे पैरों की रगड़ (दबाव) को सँभालेंगे, जब मैं यहाँ से सौ योजन की छलाँग लगाऊँगा।"

  34. Verse 34

    ततस् तु मारुतप्रख्यः स हरिर् मारुतात्मजः । आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रम् अरिमर्दनः ॥

    tatas tu mārutaprakhyaḥ sa harir mārutātmajaḥ | āruroha nagaśreṣṭhaṃ mahendram arimardanaḥ

    Then that monkey, like the Wind, the son of the Wind, crusher of foes, climbed the best of mountains, Mahendra,

    तब वायु के समान वह शत्रुमर्दन वानर, वायुपुत्र, पर्वतों में श्रेष्ठ महेंद्र पर चढ़ गया —

  35. Verse 35

    वृतं नानाविधैर् वृक्षैर् मृगसेवितशाद्वलम् । लताकुसुमसंबाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम् ॥

    vṛtaṃ nānāvidhair vṛkṣair mṛgasevitaśādvalam | latākusumasaṃbādhaṃ nityapuṣpaphaladrumam

    covered with trees of many kinds, its grassy slopes frequented by deer, thick with creepers and blossoms, its trees ever in flower and fruit,

    जो नाना प्रकार के वृक्षों से आच्छादित था, जिसकी हरी घास वाली ढलानों पर मृग विचरते थे, जो लताओं और फूलों से भरा था, जिसके वृक्ष सदा फूलों और फलों से लदे रहते थे,

  36. Verse 36

    सिंहशार्दूलचरितं मत्तमातङ्गसेवितम् । मत्तद्विजगणोद्घुष्टं सलिलोत्पीडसंकुलम् ॥

    siṃhaśārdūlacaritaṃ mattamātaṅgasevitam | mattadvijagaṇodghuṣṭaṃ salilotpīḍasaṃkulam

    roamed by lions and tigers, frequented by rutting elephants, loud with flocks of intoxicated birds, abounding in gushing waters.

    जहाँ सिंह और बाघ विचरते थे, जो मतवाले हाथियों से सेवित था, जो मतवाले पक्षियों के समूहों के कलरव से गूँजता था, और जो उमड़ते जल-स्रोतों से भरा था।

  37. Verse 37

    महद्भिर् उच्छ्रितं शृङ्गैर् महेन्द्रं स महाबलः । विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥

    mahadbhir ucchritaṃ śṛṅgair mahendraṃ sa mahābalaḥ | vicacāra hariśreṣṭho mahendrasamavikramaḥ

    Over that Mahendra, uplifted with its great peaks, the mighty best of monkeys, equal in prowess to great Indra, ranged about.

    बड़े-बड़े शिखरों से ऊँचे उठे उस महेंद्र पर्वत पर महेंद्र (इंद्र) के समान पराक्रम वाला वह महाबली वानरश्रेष्ठ विचरण करने लगा।

  38. Verse 38

    पादाभ्यां पीडितस् तेन महाशैलो महात्मना । ररास सिंहाभिहतो महान् मत्त इव द्विपः ॥

    pādābhyāṃ pīḍitas tena mahāśailo mahātmanā | rarāsa siṃhābhihato mahān matta iva dvipaḥ

    Pressed down by the feet of that great-souled one, the great mountain roared like a great rutting elephant struck by a lion.

    उस महात्मा के पैरों से दबाया गया वह विशाल पर्वत ऐसे गरज उठा जैसे सिंह से आहत कोई विशाल मतवाला हाथी।

  39. Verse 39

    मुमोच सलिलोत्पीडान् विप्रकीर्णशिलोच्चयः । वित्रस्तमृगमातङ्गः प्रकम्पितमहाद्रुमः ॥

    mumoca salilotpīḍān viprakīrṇaśiloccayaḥ | vitrastamṛgamātaṅgaḥ prakampitamahādrumaḥ

    It let loose gushing streams of water, its rock-masses scattered, its deer and elephants terrified, its great trees shaken.

    वह पर्वत जल-स्रोतों को छोड़ने लगा, उसकी चट्टानें बिखर गईं, उसके मृग और हाथी भयभीत हो गए, और उसके विशाल वृक्ष हिल उठे।

  40. Verse 40

    नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः । उत्पतद्भिर् विहंगैश् च विद्याधरगणैर् अपि ॥

    nānāgandharvamithunaiḥ pānasaṃsargakarkaśaiḥ | utpatadbhir vihaṃgaiś ca vidyādharagaṇair api

    With its many gandharva couples, rough with their drinking, and with birds springing up, and with throngs of vidyādharas,

    मदिरापान से उन्मत्त अपने अनेक गंधर्व-युगलों के, ऊपर उड़ते पक्षियों के, तथा विद्याधरों के समूहों के साथ —

  41. Verse 41

    त्यज्यमानमहासानुः संनिलीनमहोरगः । शैलशृङ्गशिलोद्घातस् तदाभूत् स महागिरिः ॥

    tyajyamānamahāsānuḥ saṃnilīnamahoragaḥ | śailaśṛṅgaśilodghātas tadābhūt sa mahāgiriḥ

    its great tablelands abandoned, its great serpents gone into hiding, its crags and rock-ridges broken loose — such did that great mountain then become.

    जिसके विशाल पठार छूटते जा रहे थे, जिसके विशाल सर्प छिप गए थे, और जिसकी चट्टानें और शैल-कटकें टूटकर अलग हो रही थीं — उस समय वह महागिरि ऐसा हो गया।

  42. Verse 42

    निःश्वसद्भिस् तदा तैस् तु भुजगैर् अर्धनिःसृतैः । सपताक इवाभाति स तदा धरणीधरः ॥

    niḥśvasadbhis tadā tais tu bhujagair ardhaniḥsṛtaiḥ | sapatāka ivābhāti sa tadā dharaṇīdharaḥ

    With those serpents hissing then, half-emerged from their holes, that upholder of the earth looked at that time as if decked with pennants.

    उस समय अपने बिलों से आधे निकले फुफकारते उन सर्पों के साथ वह धरणीधर पर्वत मानो पताकाओं से सुशोभित प्रतीत हो रहा था।

  43. Verse 43

    ऋषिभिस् त्रास संभ्रान्तैस् त्यज्यमानः शिलोच्चयः । सीदन् महति कान्तारे सार्थहीन इवाध्वगः ॥

    ṛṣibhis trāsa saṃbhrāntais tyajyamānaḥ śiloccayaḥ | sīdan mahati kāntāre sārthahīna ivādhvagaḥ

    Forsaken by the sages who fled bewildered in terror, that mountain-mass was like a traveller sinking down, bereft of his caravan, in a great wilderness.

    भय से घबराकर भागते हुए ऋषियों द्वारा त्यागा गया वह पर्वत-समूह महान बीहड़ में अपने काफिले से बिछुड़े, निढाल होते हुए पथिक के समान जान पड़ता था।

  44. Verse 44

    स वेगवान् वेगसमाहितात्मा; हरिप्रवीरः परवीरहन्ता । मनः समाधाय महानुभावो; जगाम लङ्कां मनसा मनस्वी ॥

    sa vegavān vegasamāhitātmā; haripravīraḥ paravīrahantā | manaḥ samādhāya mahānubhāvo; jagāma laṅkāṃ manasā manasvī

    That swift one, his self composed for the leap, the heroic monkey, slayer of enemy heroes, the great and mighty, resolute of mind, having fixed his mind upon it, went to Laṅkā in thought.

    छलाँग के लिए जिसने अपने को एकाग्र कर लिया था, वह वेगवान, शत्रुवीरों का संहारक, महान प्रभावशाली, मनस्वी वानरवीर अपना मन एकाग्र करके, उस पर मन लगाकर, मन से ही लंका को चल पड़ा।